Çocuklara cinsel istismar gündem olduğunda hissettiğimiz hislerin başında öfke ve çaresizlik geliyor.
Öfkemiz, istismarı gerçekleştiren ve onunla işbirliği yapan kişi/kurumlara karşı oluyor. İstismarcının bunu nasıl yapabildiğini, bir çocuğu nasıl cinsel haz objesi olarak görebildiğini aklımız almıyor ve bu türlü olunca bunu yapanların “sapık” olduklarına, “insan olmadıklarına” kanaat getiriyoruz. Hatta Cumhurbaşkanı, Aile Bakanı bile karşımıza çıkıp bu türlü söyleyebiliyor.
Çaresizliğimiz ise çocuk istismarında içinde bulunduğumuz tablonun vahimliğinden ve bu çok boyutlu kocaman sorunun nasıl çözüleceği konusunda somut fikirlerimiz olmamasından kaynaklanıyor. Bu türlü olunca ya sorunun tahlili için çok genel geçer şeyler geliyor gündeme: “Eğitim şart”, “toplumun değişmesi gerek” diyebiliyoruz. Ya da istismarcının cezalandırılmasına ve tek başına ceza sistemine odaklanıyoruz: En ağır cezayı almalarını diliyoruz, cezalar artırılsın diyebiliyoruz.
İşte toplumdaki bu “ne yapacağını bilememe” hâli, öfke, yanlış adalet talebi ve yürek soğutma gereksinimini kendine destek yapan hükümet, çocuk istismarını hadımla çözeceğini argüman eden bir tasarıyla karşımıza çıkabiliyor ve bu tasarı karşılık bulabiliyor.
O vakit sorunun büyüklüğü karşısında yılmadan ne yapılması gerektiği konusuna daha çok odaklanmaya ve yapılması gerekenler konusunda sorumluların peşine düşmeye daha çok gereksinimimiz var. Çocukların istismardan korunması için önleyici ve esirgeyici yaklaşıma sahip, tesirli, çocuk odaklı, hak temelli bütünlüklü bir çocuk muhafaza sistemi ve sistemi denetleyecek bağımsız bir izleme sistemi kurulmalı. Adım adım bu düzeneklerin ne olması gerektiğini anlatalım.
İstismarı önlemeye odaklanmak gerek
Bugün Türkiye’de istismar olduktan sonra müdahale etmeye dayalı bir sistem var. Ki, bu da çok hudutlu. Halbuki istismarla gayret için temel olan, istismarın oluşmasına taban sunan tüm faktörlerin ortadan kaldırılması için seferber olmaktır.
– Her alanda çocuğun haklarının, çocuğun üstün faydasının odak alındığı; çocukların yaşama-gelişme, eğitim, sıhhat, korunma ve iştirak haklarının öncelik olarak belirlendiği, ailelerin ve toplumun da çocuk hakları ve istismar konusunda bu yaklaşımla daima bilgilendirildiği bir sistem oluşturulmalı.
– Kanunlar, eğitim sistemi, sıhhat sistemi, toplumsal hayatın her alanı, kurumların işleyişleri çocukların gereksinimlerine nazaran şekillendirilmeli. Bunun eksik kaldığı her durum istismara yer hazırlar. Örneğin çocukların evlendirilmesine imkan sağlayan yasal düzenlemeler, çocuk evliliğini yasal gören MEB yönetmelikleri, çocukların eğitim dışında kalmasına sebep olan eğitim sistemi, çocukların toplu yaşadığı kurumların kontrolden uzak olması, çocukların ulaşabileceği kreş ve bakım merkezlerinin olmaması üzere çok değerli sorunlar istismara direkt ya da dolaylı olarak yer hazırlar.
– 18 yaşının altındaki her bireyin çocuk olduğu kabul edilmeli, tüm yasal mevzuat buna uygun hâle getirilmeli, evlenme yaşının küçültüldüğü her türlü düzenleme kaldırılmalı.
İstismarı fark edebilecek bir izleme sistemi gerek
Çocuk anne karnına düştüğü andan itibaren annenin her türlü güzellik hâli, fizikî ve duygusal durumu, gereksinimlerinin karşılanma durumu çocuğun sıhhati ve gelişimini direkt tesirler ve bu nedenle gebelik sürecinde annenin gereksinimleri çocuğun gereksinimleri haline gelir. Bu nedenle gebelik sürecinde çocuğun korunması bayanın korunması manasına gelir ve devletin çocuğa karşı sorumluluğu bu basamakta başlar.
– Çocuğun her tıp riskli durumdan, ebeveyn istismarı da dahil ihmal–istismardan korunma hakkı vardır ve bu hak devlet kurumları aracılığıyla yerine getirilmelidir.
– Bunun için de çocuğun uygunluk halinin takip edilmesi, rastgele bir ihmal-istismara uğrama riskinin fark edilebilmesi ve ortadan kaldırılması gerekir. İstismar durumlarının da erken fark edilip müdahale edilebilmesi için çocuğun anne karnından 18 yaşına kadar devlet kurumları tarafından daima izleminin yapılması gerekli. İzlemden kasıt bir sefer gidip inceleme yapıp dönmek değil, süreklilik oluşturacak formda ve belli aralıklarla ve gerçek prosedürlerle çocuğun her açıdan durumunun incelemeye alınmasıdır.
– Türkiye’de 0-2 yaş ortası periyotta bu izlemin yapılması misyonu Sıhhat Bakanlığı’ndadır, aile hekimlikleri tarafından yapılması gerekir. Evvelce, toplumsal hizmetlere verilen çok genel bir takip misyonunu saymazsak Türkiye’de 2 ile okul yaşı olan 6 yaşa kadar olan periyot izlem dışıydı. Yani bu yaş aralığında hiçbir kuruma özel bir izleme misyonu verilmemişti. Çok yeni bir uygulama olarak 2-6 yaş ortası izlemi de aile hekimliklerine verildi.
– Okul yaşına geldikten sonra ise çocukların izleminden okullar, yani Milli Eğitim Bakanlığı sorumludur. Kaymakam, vali üzere mülki amirlerin de çocukların takibinde sorumluluğu vardır. Bu mühletlerin tamamında ise Toplumsal Hizmet Merkezleri çocukların takibinden ve öbür kurumlarla işbirliği yapmaktan temel olarak sorumludur. Bu izlem sırasında çocuklarla ilgili riski, istismarı, vs. fark edenler durumu isimli kurumlara bildirmekle vazifelidir.
– Bu misyonların kağıt üstünde kaldığını bugün yaşadığımız örneklerden görüyoruz. Bu sistemin nitekim işlemesi için kurumları zorlamalıyız. Bu sistem detaylandırılmalı, içeriği genişletilmeli, sistemin çalışır hale gelmesi için gerekli önlemler alınmalı, buralarda çalışan bireyler çocuk izleminin nasıl yapılması gerektiği konusunda yetkinleştirilmeli, hatta okul eğitimleri bu bilgileri kapsamalı. Bildirme yükümlülüğüne pürüz olan problemler ortadan kaldırılmalı (örneğin bildirimi yapan kişinin güvenliğinin sağlanması için gerekli tedbirler alınmalı).
Şayet istismar varsa, müdahale ve uygunlaştırma nasıl olmalı?
– İstismar gerçekleştikten sonra çocuğun süratle korunması için çocuk odaklı, çocukların kurumlar tarafından hırpalanmadığı, yargılanmadığı, suçlanmadığı, süratli işleyen, faile cezasızlık getirmeyen, çocuğu mağdur etmeyen, çocuğu istismar ortamından uzaklaştıracak, istismarcıdan koruyacak, güvenlik tedbirleri olan, çocuğun uygunlaşması için gerekli imkanların sağlandığı bir müracaat ve müdahale sistemi kurulmalı.
– Başvuru sistemi herkesin rahatlıkla ulaşabileceği bir sistem olmalı ve bu sistem yalnızca çocuklara özel olmalı. Ayrıyeten çocukların da kendilerinin rahatlıkla ilişki kurup kendileri müracaat yapabilecekleri bir sistem olmalıdır bu. Çocukların ulaşamayacağı bir müracaat sistemi gereksinimi karşılayacak bir sistem olamaz. Bugün var olan Alo 183 üzere her mevzuyu içeren bir müracaat adresi bu muhtaçlığı karşılamaktan çok uzak. Türkiye’deki sistem çocuğu ve çocuğun yakınlarını tekrar tekrar mağdur ediyor, çocuk örseleniyor, çokça örnekte çocuk ve yakınları adalet aramaktan vazgeçebiliyor.
– Çocuğun güzelleşme süreci için de istismarın ortaya çıktığı andan itibaren çocuk ve yakınları için fiyatsız, ulaşılabilir, nitelikli, çocuk istismarı alanında uzman psikolojik/psikiyatrik sıhhat hizmetleri oluşturulmalı. Bugün bu hizmetler son derece hudutlu ve ulaşılmaz durumda. Olanların birden fazla ise özel hizmetler.
İstismara karşı kurumların ortak çalışması şart!
– Çocuk istismarının hem önlenmesi hem de istismar olduktan sonra müdahale çok istikametli olmak durumunda. Bu nedenle birçok kurumun kıymetli vazifeleri var ve birlikte uyum içinde çalışmaları gerekir.
– Örneğin istismardan sonra söz süreci ile birlikte isimli süreç başlar, çocuğun gereksinimlerinin tespit edilmesi gerekir, çocuğun korunma muhtaçlığı olabilir, çocuğun eğitim hayatı kesilebilir, tedavi ve rehabilitasyon süreci gerekir, kurum bakımı muhtaçlığı olabilir vb. Ya da Çocuk Koruma Kanunu istismar ya da risk durumunda çocukların korunması için makul önlemler belirlemiştir; mahkemeler çocuğun muhtaçlığına nazaran bu önlemleri verebilir:
Çocuğun kurum bakımı altına alınması gerekiyorsa Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı,
Çocuğun eğitim süreçlerinin aksamadan devam etmesi için Milli Eğitim Bakanlığı,
Çocuğun sağlığının korunması ve rehabilitasyon gereksinimlerinin karşılanması için Sağlık Bakanlığı,
Çocuğa ve ailesine danışmanlık hizmeti verilmesi için Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı ve lokal idareler,
Çocuğun barınma muhtaçlıklarının karşılanması için lokal idareler ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı sorumlu.
Gördüğünüz gibi her farklı önlemden farklı bir kurum sorumlu.
Bir çocuk istismara uğradığında ömrünün sıhhatle ve iyilikle devam edebilmesi için de, istismarla genel olarak çabada tesirli olabilmek için de bu kurumların ortak hareket edebilmeleri zarurî. Türkiye’de ise kurumların “hassasiyetleri”, hususa verdikleri değer, yapıları, bağlantı kanalları, öncelikleri farklı ve ortak çalışmada çok önemli eksiklikler var.
Ortak çalışmanın sağlanması için gerekli önlemler vakte yayılmadan ve şahısların inisiyatifine bırakılmadan çabucak alınmalı. Bu kadar kurumun ortak çalışabilmesi için ise açık formda bir meclis, hatta devlet iradesi gerekiyor! İşte biz, bu iradeyi talep ediyoruz.
İstismarda sorumluluğu olan herkes hesap vermeli
İstismarla çabada adalet çok değerli bir yer tutuyor. İstismara uğrayanın güzelleşmesi için de adalet sağlandığı duygusu değerli. Uzun yargılama süreçleriyle çocukları yıldıran ve istismarı yapana indirimler sunan adalet sistemi kesinlikle değişmeli.
Bununla birlikte şöyle bir sorun da var: Adalet talep ederken çoklukla yalnızca istismarı yapan kişinin cezalandırılmasına odaklanılıyor, meğer aslında failler bu şahısla sonlu değil. Alınmayan tedbirler, istismarı fark edemeyip uzamasına sebep olanlar, istismarı gizleyenler, istismara taban açanlar, istismarcıyı koruyanlar, çocuğu güçsüzleştirenler de faildir. Adalet talebinde istismarda bir biçimiyle sorumluluğu olan tüm faillerle ilgili yaptırımlar gerçekleştirilmeli.
Kaynak: Ekmek ve Gül
