Bundan dört beş yıl kadar evvel, Ümit Çırak’ın oyunculuk atölyesine birinci sinemasını çekmek istediğini söyleyen biri geldi. Elindeki senaryo için oyuncu arıyordu, bizimle tanışmak istemişti. Ne konuştuğumuzu pek hatırlamıyorum, lakin bir noktada Volga Sorgu’nun Kara Köpekler Havlarken’deki (Mehmet Bahadır Er & Maryna Gorbach, 2009) oyunculuğundan bahsettiğimize eminim. Sonuçta ortaya İnsanlık Tarihinin Birinci Günü (2014) isimli, kazara başrolünde olduğum bir orta metraj sinema çıktı. Direktör Emre Erdoğdu’yla bu türlü tanıştık.
2014’te Kadir Has Üniversitesi’nde Sinema ve Drama Yüksek Lisans Programı’na girdim. Programın ilk dersi boyunca U formunda dizilmiş sandalyelerde karşı tarafa denk gelen birini nereden tanıdığımı düşündüm. Dersin sonlarına hakikat yapılan bir atıfla hatırladım, Mavi Dalga’nın (Zeynep Dadak & Merve Kayan, 2013) başrol oyuncusuydu! Sonradan yalnızca oyunculuk yapmadığını, sinemayla kurduğu ilginin farklı alanları kapsadığını, İngilizcede “jack of all trades” diye isimlendirilen cinsten bir maharete sahip olduğunu gördüm. Ayris Alptekin’le de bu türlü tanıştık.
Sonradan bu ikili, ileride ayrılması epey güç görünen bir halde bir ortaya geldi. Ayris, Emre’nin İnsanlık Tarihinin Birinci Günü’nde (2014) de birlikte çalıştığı üretimci Emine İzmir ve görüntü yönetmeni Ercan Küçük’ten oluşan takıma kurgucu olarak dahil oldu ve birlikte Kar (2017) isimli bir sinema çektiler. 24. Memleketler arası Adana Sinema Festivali’nden En Âlâ Kurgu, Umut Veren Genç Bayan Oyuncu ve Umut Veren Genç Erkek Oyuncu Mükafatı, 17. !f İstanbul Bağımsız Sinemalar Festivali’nden ise Yeni Seyirci Mükafatı kazanan Kar, geçtiğimiz yılın en dikkat çeken yerli yapımlarındandı. Eleştirmenler tarafından da dinamik kurgusu, gerçekçi diyalogları ve Hazar Ergüçlü, Halil Babür, Doğaç Yıldız, Ozan Uygun, Nazlı Bulum ve Serhat Parıl üzere isimlerden oluşan genç oyuncu takımının performansıyla övgü topladı.
Şu sıralar Beni Sevenler Listesi adlı yeni sinemalarının çalışmalarını sürdüren Ayris ve Emre’yle Yeldeğirmeni’nde bir ortaya geldik, uzun uzun konuştuk. Odakta Kar olsa da sonunda elimizde direktör ve kurgucunun alakasından yola çıkarak bir sinemanın oluşmasında misyon yapan neredeyse herkesin birbiriyle kurduğu münasebete, taze taze yaşadıkları birinci sinemasını yeni bitirmenin heyecanı ve kendilerine has bir üretim pratiği bulmanın gururuyla değinen iki genç sinemacının niyet yapısına dair bedelli ipuçları taşıyan kapsamlı bir yazı oluştu. Sonunda da sinemanın birtakım atılan sahnelerini, neden atmayı tercih ettiklerine dair yorumlarıyla birlikte paylaştılar. Keyifle okumanız, faydalanmanız dileğiyle.
Öncelikle ferdî hikâyelerinizle başlamak istiyorum. Ayris, ben seni birinci Mavi Dalga’da oyuncu olarak tanıdım. Sonra Kadir Has Üniversitesi Sinema ve Drama Yüksek Lisans Programı’na muharrir olarak girdin. Direktörlük de yapıyorsun, Kot Farkı (2017) isimli sinemasını izlediğimi hatırlıyorum. Öbür yanda da kurguculuk var. Hem bu farklı alanlarındaki üretimlerin, hem de bu üretkenliğin art planını merak ediyorum.
Ayris: Hoş Sanatlar Lisesi mezunuyum. Lisansta da dramaturji okudum. Mavi Dalga’yla bir arada profesyonel manada sinema yapmaya başladım. Sonrasında grup olarak Ben Bir Slogan Buldum: Annem Benim Yanımda (2014) diye bir belgesel yaptık. Orada birinci kere kurgu yapmak istediğime karar verdim. Lisans eğitimimle de çok paraleldi birbirine. Sinema ve Drama’da da yüksek lisans yaptım. Doğal olarak ortaya çokdisiplinli bir sonuç çıktı.
Kurguculuk nasıl devam etti?
Ayris: Belgeseli çekerken karar verdim dediğim üzere, fakat o periyot pek bir şey yapamadım. Daha sonra yüksek lisansım devam ederken Yeşim Hoca’nın (Ustaoğlu) yanında çalışmaya başladım. Asistanı olabilmek için bayağı peşinden koşmuştum. Birinci orada asistanlık yaptım. Sonra Kar oldu.
Emre, bir de senin ferdî hikâyeni dinleyelim.
Emre: Ben çok evvelden, 11-12 yaşında karar vermiştim sinemacı olmaya. Sonra üniversiteyi kazandım, İstanbul’a geldim. Girdiğim kısımla pek ilgilenmedim, sinemaya yöneldim. Üç tane kısa sinema çektim. Muhakkak cevherler vardı içlerinde, kendi yeteneklerimi görebiliyordum, lakin bana nazaran işe yaramazlardı, beni tatmin etmiyorlardı. Sonra orta metraj çektik Ercan ve Emine’yle, bir açıdan tatmin oldum. Sen de başrolündeydin. Sonra birkaç küçük reklam işi yaptım, hamallığı bol olan işlerdi. Kar ve Müzeyyen karakteri çok uzun müddettir aklımdaydı. Artık beklemek istemiyordum, sabırsızdım. “Demlensin, olgunlaşalım” üzere fikirler bana nazaran değil. Aklıma geldiği üzere yazdım. Bir yıl sonra da sete girdik. Alt-orta sınıf olmalarına karşın ailem çok dayanak oldu. Arkadaşlarım da o denli.
Nasıl tanıştınız? Nasıl bir ortaya geldiniz?
Emre: Benim çocukluktan beri hayalimde kurgucu karakterler vardı. Sonra gördüm ki kimi hayaller gerçeğe dönmeye başladıkça kimileri da unutuluyor. Aklımdaki karakterlerin hepsi bayandı. Bir tanesi sarışın, kısa saçlı ve dövmeliydi. Bir oburu yaşlıydı, çok anaç fakat küstahtı. Bağlantılarımızı de kuruyordum, lakin sonra bunları unutuyorsun. Kimi hayaller gerçeğe döndükçe yaşadıklarından daha çok keyif almaya başlıyorsun.
Kar’ın takımını oluştururken benim, Ercan’ın, herkesin birinci sineması olduğunu düşünüyorduk. Kurgucunun deneyimli birisi olmasını istiyordum, aklımda da birkaç kişi vardı. Biraz irtibat zahmeti yaşadık, natürel biz de bu işi yeni yaptığımız için. Bir de kurgucunun bayan olmasını istiyordum. Ancak bu sefer hayalden ötürü değil. Ercan çekecekti, ben yönetecektim ve ortada Müzeyyen üzere bir karakter vardı. Benim bayanlarla bağım tahminen ortalama bir erkekten daha samimi, birbirimizi daha âlâ anlıyoruz, lakin Müzeyyen karakteriyle bir bayanın da bağ kurmasını istiyordum. Benim göremediğim şeyleri de görebilirdi. Nazlı bana kurgucu bir arkadaşından bahsetmişti. Bana o zamanki önyargılarımla bir oyuncunun kurgucu tavsiye etmesi komik gelmişti, çok da dikkate almamıştım. “Ne kadar düzgün bir kurgucu tanıyor olabilirsin ki?” üzere bir kibre kapıldım. Bir gün Kadıköy’de sinema için koştururken iki saate yakın bir boşluğum oldu. Nazlı’yı aradım ve “Kurgucu arkadaşınla tanışalım mı?” dedim. Vapura bindim, Beşiktaş’a geçtim, bir baktım Mavi Dalga’nın başrol oyuncusu. Ben de Mavi Dalga’yı iki gün evvel izlemişim. Tekrar alışılmış bir önyargıya kapılıyorsunuz, fakat bir yandan da acayip hoşunuza gidiyor. Bir de Ayris’in birinci izlenimi çok cool, yani ürkütücü bir coolluğu var. Oturduk bir yere, sinemadan ve öbür şeylerden konuştuk. Hiçbir işini filan da görmedim. Kalkıp otobüse bindim, konutun önünde otobüsten indiğimde Ayris’le çalışmak istediğime karar verdim. Unuttuğum bütün kurgucu hayalleri otobüste geri gelmişti. Bana düşlerimi hatırlatınca da yaptığı işlere bakmak gereksiz geldi.
O vakit biraz da sinemanın hikâyesinden bahsedelim. Hatırladığım kadarıyla hikâye evvel Adana’da geçecekti. Sonra Antalya’ya kaydı, Antalya Sinema Takviye Fon Mükafatı aldı. Sonra ortada Antalya Sinema Şenliği diye bir şey kalmadı. Siz de Adana’ya döndünüz ve Adana Sinema Festivali’nden üç ödül aldınız. Son olarak da Kaan Müjdeci’nin öncülüğünde Ulusal Yarışma’da tekrar gösterildi.
Emre: Aslında senden duyunca fark ettik ki dışarıdan bakınca hakikaten değişik bir hikâyesi varmış. Biz bunların kalp krizlerini yaşadığımız için hikâye olarak algılayamadık, bu hikâyenin içindeki karakterlerdik.
Kar’ı yaparken şenlik süreci hakkında da çok şey öğrendik, hiçbirimiz bir şey bilmiyormuşuz. Hikâyeyi kurarken Adana diye yazdım, lakin Mersin’e çevirmeyi düşünüyordum, zira Adana’nın “underground” hikâyelerde çok fişlendiğini düşünüyorum. Mersin’de de havaalanının olmaması düşündürüyordu. Benim için gereklilikler o kentte turunçgillerin olması, kar yağmaması ve kozmopolit bir yer olmasıydı. Mersin’de üç sene geçirdiğim için bir bağ kuruyordum, fakat bilhassa muhakkak bir kentte geçmesi üzere bir derdim yoktu. Sinemanın imal süreci zati gereğince duygusal, bu cins mevzularda duygusallığa yeriniz kalmayabiliyor. Sonra Antalya Sinema Forumu’na başvururken Antalya’ya çevirdim.
Antalya Sinema Forumu’nun çok hoş bir takımı vardı o devir. 7 projeyle birlikte katıldık. Çok büyük krizler yaşadığımız bir hafta geçirdik. Hayatımızda hiç sunum görmemişken sunum yaptık. Şu an sunumlara güzelden güzele çalışan biri olarak bakıyorum da nitekim düzgün bir sunum yapmışız. Ercan renk paletleri gösterdi, biz Ezel Akay’la dramaturji tartıştık, Emine üretimle ilgili fikirlerini anlattı. 45 dakikada sinemayla ilgili her şeyi paylaşmıştık. Mükafatı kazandık, borç harç çektik sineması.
Festival süreci hakikaten apayrı. Yalnızca Antalya Sinema Şenliği üzerinden konuşursak eksik kalır. Evet, Antalya Sinema Şenliği çok tuhaf bir şey yaptı, şenliğe iki ay kala ulusal müsabakayı kaldırdı. Beşerler sinema yapınca 1-2 sene ilerisini planlıyor. İstanbul ya da Ankara Sinema Festivali’ne katılmak istediğimizi söylediğimizde bize “Yok, illa bizde yapın prömiyeri” derken sonra “ama biz yokuz” demeleri komik. Çok profesyonel gözüken ve profesyonellikle övünen bir küme insanın ne kadar amatör olduğunu gösteren işaretlerden biri. Ben zati amatör olma taraftarıyım, lakin profesyonel görünüp amatör olmak karşı tarafı boşlukta bırakıyor.
Ben çok berbat oldum natürel duyunca. Emine’yle Priştina’dan dönüyorduk, histeri krizi geçirdim. Sonra “Ne olursa olsun, bu sinema çıkmasa bile kâra geçti” diye düşündüm. Ayris, Halil, Hazar üzere beşerlerle inanılmaz şeyler paylaşmış, hayatım boyunca öğrenmediğim şeyler öğrenmiştim. Hiçbir kıymeti olmadığını düşündüm ve kendimi biraz rahatlattım. Adana’ya dönüp oradan ödül alınca da dediğin üzere hoş bir hikâye oldu.
Şöyle bir şey var. Sineması yapmadan evvel de, yaptıktan sonra da ciddiye alınmakta zorluk çekiyorsunuz.
İlk sinema olmasıyla ilgili bir durum mu bu?
Emre: Hayır, sinema yapma halinizle ilgili. Yoksa birinci sinemasını yapıp çok ciddiye alınan direktörler de var. Sinema yapmanın bir âdeti, doğrusu, kuralı oluşmaya başlamış. Biz başımıza nazaran sinema yapıp bu âdete uymayınca çok profesyonel, çok mantıklı görünmedi. Halbuki şu an başka sinema yapma formunu de deneyimleyen bir insan olarak sinema yapmanın özünün bu olduğunu düşünüyorum. Yazmak, düşünmek, onun oyuncaklarıyla oynayıp, izleyip, o sinemanın diğerlerinin olduğunu deneyim etmek. Bu kadar kolay. Hikâye anlatmak ve iyileşmektir sinema yapmak. Halbuki artık diğer formülleri var ve bu durum çok sıkıcı. Bu sıkıcılığı yaratan en büyük etkenler de şenlikler. Bu şenlik seçicileri, burada yalnızca Antalya’dan da bahsetmiyorum, Cannes, Venedik filan da dahil, bir otorite olarak kabul ediliyor ve sinemanın izlenme stratejilerine odaklanılıyor. Sinemaya yapılan yatırımlar buralara ağırlaşıyor. Sinemanın kendisinden çok dağıtımcısı, nereye gittiği, ne yaptığı, nerede ödül aldığı önemseniyor. Sinemadan çok az bahsetmeye başlıyorsunuz. Bir küme burjuvanın toplanıp şampanya patlatarak ha-ha-ha diye güldüğü yerlere dönüşmeye başlıyor. Bu da can sıkıcı. Alışılmış ki hoş şeyler de var, lakin bu sinemaları seçen 4-5 kişiyi nasıl otorite kabul edebiliriz? Bu büyük şenliklerin programcıları var, dört beş şahıslar bunlar. hiç kusura bakmasın kimse, Berlin Sinema Festivali’nde de, Venedik Sinema Festivali’nde de, Cannes Sinema Festivali’nde de benim nezdimde her sene rezalet sinemalar oluyor. Her sene muazzam uygun sinemalar oralara giremiyor. Bu tertibe ayak uydurma eforu da insanları tektipleştiriyor. Örneğin gişeye sinema yaptığı için beşerler ötekileştiriliyor. Halbuki burada birilerinin ötekileştirilmesi için çok daha yeterli gereç var. Çok daha az beşere sinema yapıyorsunuz ve çok formülize edilmiş sinemalar ortaya çıkmaya başlıyor. Bir yandan da yalnızca rezalet sinemalar yapılıyor demiyorum, nitekim çok âlâ sinemalar de yapılıyor. Bence sinema altın çağına girdi bir yandan. Hatta sinema altın çağına girdiği için de şenliklerin en fazla 50 yıllık ömrü var. Bence hepsi bitecek, zira şu an işe fayda yerler değiller. O yüzden Antalya’dan çok bunu konuşmak, şenliklere göbek bağıyla bağlı olmanın biz sinemacıları benliğimizden uzaklaştırdığının farkına varıp sinemayı neden yaptığımızı, aslında yalnızca oyun oynamak isteyen çocuklar olduğumuzu hatırlamak lazım.
Sinema yanıyormuş üzere daima “Sinema nasıl kurtulacak?” tartışılıyor. Kurtulur mu bilmiyorum, ancak sıkıntıya bu türlü yaklaşmak bizi kurtarır. Bizi eğlendirir, büyütür. O yüzden ben o denli bir yol tercih ediyorum. Elbette çok hoş şenliklere gitmek istiyorum. Ayris’le, Halil’le, Emine’yle takılıp eğlenelim istiyorum, after party’leri çok hoş oluyor. Elbette ki hepsine başvuracağım, oralarda olmak ve izleyiciyle buluşmak için her şeyi yapacağım. Lakin oralarda olmak için üretimimin değişmesine müsaade vermeyeceğim. Antalya bu mevzuda büyük bir ders oldu.
Peki Ulusal Yarış ne sağladı?
Emre: Çok zevkliydi. Çok hoş bir gösterim oldu, çok umutlandım.
Ayris: Bir kez bu türlü tarihi bir tertibin, gerilla bir tertibin yarışmacısı olmak başlı başına büyük bir talih. Adana’yla çabucak hemen tıpkı anda geldi. Bizim birinci kez seyirci karşısına çıktığımız bir periyottu. Çok coşkuluydu, her şeyden evvel içinde yer aldığım için keyifli olduğum bir geceydi. Kar’dan da bağımsız aslında. Bu türlü bir sinema olayı var, ben de onun öznesi olarak çok memnundum.
Emre: Ben Güvercin’in (Banu Sıvacı, 2018) Berlinale’nin Generation Programı’nda gösterilmesine çok sevinmiştim. Banu’yu orada sahneye çıkarken görüp “Böyle janti yerlerde bulunmanın verdiği haz ne hoş, çok sevindim senin adına” üzere bir şey dedim. O da bana dedi ki: “Ben Ulusal’daki hazzı tercih ederdim.” Bence ikisi de çok hoş. İkisinin de başka hisleri var, lakin Ulusal’ın da azımsanamayacak bir duygusu vardı. Bunun da sebebi Kaan’ın ve heyecanlı birkaç insanın bir ortada olmasıydı.
Peki bu heyecanı, bu umudu nereye kanalize etmek lazım?
Emre: Kanalize etmeyelim abi.
Ayris: Bence de. Çok didaktik bir şey kanalize etmek, gidiyorsa gidiyordur. Ben de sinemayı kurtarma muhabbetinin gündemde olması gerektiğini düşünmüyorum. En azından benim sinema dünyasından anlaştığım insanların sinemayı kurtarmak üzere bir kederi yok, kendini kurtarmak üzere bir kederi var.
Emre: Bir gün sinema yok olursa, Türkiye’de ya da bütün dünyada, yok olması gerektiği için olur. O yüzden çok da büyütmeyelim. Çok eğlenceli, yapmaktan da çok keyif alıyoruz, bize inanılmaz şeyler hissettiriyor…
Ayris: Ancak kutsal da değil.
Benzer düşünüyorum. Biraz da yönetmen-kurgucu bağı üzerine konuşalım, dilerseniz. Kar’ın çok dinamik ve diyaloglar üzerinden ilerleyen bir yapısı var. Bu türlü bir senaryoda müdahale etmek ile akışına müsaade vermek istikrarını ve metinle olan alakayı nasıl kurdunuz?
Ayris: Aslında çok da aksiyon ve diyalogla ilgili değil, zira sinemanın kendisinin bir ritmi var. Bütün sahneler tek plan olsa bile o kurgu birebir mesaiyi gerektirebilir. Anlatacağınız hikâyenin tamamı için bir formül bulmaya çalışıyorsunuz. Emre’yle diyalog üzerine konuştuğumuzu hiç hatırlamıyorum, bu tartışma konusu bile değildi.
Biz Emre’yle birinci tanıştığımızda da hikâye üzerine konuşmuştuk. Buluşmadan evvel senaryoyu okumuştum, Nazlı çaktırmadan yollamıştı bana (gülüyor). Hasebiyle birinci evvel sizin o sinemayla ilgili hayal ettiğiniz bir şey oluyor, bilhassa de hikâyenin merkezinde kışkırtıcı bir şey varsa. Hikâyeyle bir gönül bağınız da oluşuyor, zira daha sineması çekilmeden siz de sineması çekmiş oluyorsunuz. Bütün üretim sürecinden evvel Kar benim için âlâ bir hikâyeydi, lakin senaryoyla kurduğum ilgiyi dikkate alacak vaktim olmadı, zira çabucak sete girdik. Senaryoyla uzun uzadıya çalışmayı da çok tercih etmiyorum açıkçası, aslında kıymetli olan çekilen malzeme oluyor bir müddet sonra. Senaryo benim işime yarayan bir araç değil, daha çok malzemenin kendisiyle ilgileniyorum. Yalnız değerli olduğunu düşündüğüm şöyle bir şey vardı. Senaryoyu okuduğumda atacağım birkaç sahneden çok emindim. Hatta bunun esprisini de yaptım.
Emre: “O aslında atılacak da…” (gülüyor)
Film mühletinin ham kurguda 120’lerde olduğunu hatırlıyorum. Emre de oralarda tutmak konusunda çok ısrarcıydı. Bilhassa prologdaki kar izleme sahnesi çok daha uzundu. Uzun planları da beğeniyordu. Artık 100 dakikaya düşmüş ve o dinamizminden hiçbir şey kaybetmemiş. 40 dakikalık dizi izliyormuş üzere hissettiriyor. Bu süreç nasıl gelişti? Daha doğrusu sen Emre’yi nasıl ikna ettin Ayris?
Ayris: Onu anlatabilmek için bence evvel biraz bu direktörle kurgucu ortasındaki itimat alakasından bahsedelim. Bu bizim kurgu sürecinden sonra baş yorduğumuz bir şey oldu. Orada farklı bir gerilim var, fazla içindesin ve tahlil edemiyorsun, düşünebileceğin bir aralık olmuyor. Ben kurgucu olarak setteydim, daha doğrusu onlar setteyken kurgu odasındayım. Hasebiyle çok hayali, çok dolaylı bir ilgi kurabiliyordum. İtimatla ilgili değerli olduğunu düşündüğüm bir günü anlatayım.
Bir gün kendi kendime takılıyorum. Ben de birinci sefer uzun metraj kurmaca yapıyorum, tek başımayım ve çok sevdiğim bir hikâye olsa da başımda “Emre’yle birebir noktada mıyım? Emre bana güveniyor mu?” üzere sorular var. Bir gün setten sonra gidip Emre’yi yakaladım ve tıpkı noktada olup olmadığımızdan emin olmak için onunla konuştum.
Emre: Ben diyorum ki sen bana hayallerimi hatırlattın, o diyor ki “Bana güveniyor musun?” (gülüyor)
Ayris: O itimadı sağladıktan sonra, ki o da büsbütün konuşmakla ve güçle oluyor. Nitekim bu sinemanın benim de sinemam olduğunu, yalnızca düzgün bir sinema çıkarmak için değil benim bakış açımın da dahil olduğu bir sinema çıkarmak için çalıştığımı fark ettim. O süreçte çok uygun muahedeye başladığımız için birtakım şeyler konuşulmadan, sezgisel ilerlemeye başladı. Ancak bu Emre’yi 120 dakikadan caydırmaya yetmedi. Muhtaçlığımız olan yerleri atmamıza sebep olan, Emre’nin dinlenmesi, demlenmesiydi. O biçimde olsaydı şu an ne olurdu bilmiyorum, bence değerli bir kırılma noktası. Aslında inanç diyoruz da güvenmemişsin abi bana… (gülüyor)
Emre: Çabucak ortaya giriyorum ve direktör bakış açısından anlatıyorum. İçinde ne kadar büyük bir inanç olduğunu göreceksiniz.
Aklınıza gelen birinci sinemaları düşünün, hepsinin atılacak 30 dakikası vardır. Bütün birinci sinemalarda oyuncu idaresi yanlışları da vardır, zira çabuk ikna oluyorsun, korkuyorsun ve birinci maksadın sineması bitirmek. Birinci sinema yanılgı yapmaya çok hamile. Yazdıklarına çok güvenen biri olarak da o uzun versiyona tutunma refleksi çok doğal. Aslında burada temel problem oradan düşürebilmek. Bir kurgucunun birinci sinemada bunu yapabilmesi için itimattan çok daha fazlasını sağlaması gerekiyor. Ben adım üzere eminim, birçok kurgucu bana bunu yaptıramazdı. Ayris hiç baskı yapmadı, yalnızca görüşünü belirtti. Ben de Ayris’le çalışırken bir şeyler çözdüm. Birinci başta ona hiçbir yorumda bulunmadım. Aklını görmek çok daha güzel geldi, zira direktörün işi, en sevdiğini bulmak. Lakin direktör, en sevdiğini sırf kendi kendine söyleyebileceğini sanıyor. Halbuki bir kurgucu da, bir görüntü yönetmeni de onun sevdiğini daha rahat bulabilir.
Ayris: Bir insan bir şey hayal ediyor ve bir hikâye anlatmak istiyor. Kurguyu da bir araç olarak görüyorsak, onun nasıl anlatması gerektiğini bazen kurgucu ondan daha âlâ bilebiliyor. Bu da birinci sinema olmasından kaynaklanıyor, tıpkı bir olayı birinci kere anlatırken dağınık anlatmamız üzere. Kurgu aslında kimi vakit direktörün ne istediğini ondan daha yeterli anlayan bir yerde konumlanıyor.
Emre: Bazen istediğin şeyi güzel açıklayamıyorsun. Direktör bir şey istiyor, fakat tam zıddını söylüyor. Herkesin olduğu üzere direktörün de bir arazı olabilir. Ben de bir şey istiyorum, fakat buna ulaşacak yolu Ayris’ten âlâ bilmeme ihtimalim var. Benim aklım ondan değerli değil, benim hikâyem için bile. Orada bir cihan var ve o cihanın çalışması lazım. Hem de benim en sevdiğim biçimde çalışması lazım. Onu bulmak için kurgucu, yani senin hikâyeni anlatacak öbür bir hikâye anlatıcısı var. Ancak bunu öğrenmek o denli kolay olmuyor işte, direktör onu birinci bakışta göremiyor. Yavaş yavaş ikna oldum, Ayris’e “Sen ne istiyorsan o olsun” dememle sinema düzey atladı.
Ayris: İkinci kez oturduğumuzda ikimizde de büsbütün teslimiyet vardı ve atılacak sahnelerin ne olduğunu hiç konuşmamamıza karşın ikimiz de biliyorduk. Yalnızca baş hareketleriyle irtibat kuruyorduk, zira sinemanın dramaturjisi ve ritmi başımızda o kadar oturmuştu ki o sahneleri fazlalık olarak görüyorduk.
Emre, sen hikâyelerini kendin yazıyorsun ve yazmayı seviyorsun. Direktör Emre’yle kurgucunun alakasını anlattın, lakin senarist olarak bu ilgiyi nasıl kurduğunu merak ediyorum. Senarist Emre kurgucuya nasıl bakıyor? Bilhassa de sette bulunan ve “benim için senaryo değil, malzeme önemli” diyen kurgucuya?
Emre: Direktör Emre en baştan kurgucu Ayris’e hayrandı, senarist Emre daha uzaktaydı. Bu sahnelerin atıldığı periyot de senarist Emre’yle Ayris’in ortası biraz daha açıldı. Ancak sonuç itibariyle senarist Emre tahminen kurgucu Ayris’i direktör Emre’den bile çok seviyor olabilir. Senarist Emre’nin asıl kırgın olduğu kişi direktör Emre.
Enteresan bir şey söyledin, biraz daha açıklamanı isteyeceğim.
Emre: Hani “Bir sahne kendi içinde çok hoşsa, lakin sinemanın hikâyesine yaramıyorsa kes at, en sevdiğin çocuğu öldür” diye bir laf var ya, ben buna o kadar da inanmıyorum. Ben her sahnenin, her karakterin hikâyeye yaramasından nefret ederim. Hayatımda tanıdığım herkes, yaşadığım her olay hikâyeme bir şey katmıyor ki. Başkalaşmak bana daha zevkli geliyor. Yani burada, Yeldeğirmeni’nde bir yandan bir hikâye yaşanırken Can’la oturup çay içmek ve değişik bir husustan bahsetmek, bazen o hikâyeden bahsetmekten daha hoşuma gidiyor. Quentin Tarantino, Paul Thomas Anderson, Jim Jarmusch üzere sevdiğim direktörler de daima o denli çalışıyor. Bu sinemada bu türlü yerlerin olduğu farkındaydım, fakat atılma sebepleri bu değil. Bu türlü yerler, bunu sağlayan sahneler hâlâ var. Senarist Emre bu sahnelerin işe yaramadığı için atıldığını düşündü ve “Hayır, bir işe yarıyor” üzere bir itiraz getirdi. Lakin direktör Emre, onları senarist Emre’nin addettiği üzere çekememişti. Direktörün işinin ikna etmek olduğunu düşünüyorum. Birtakımı Stanley Kubrick üzere “olacak” der, oldurur. Ben o denli değilim, o denli bir motivasyonum yok. Direktör Emre’nin çektiği ve sonunda atılan sahneler ne kurgucu Ayris’i, ne de senarist Emre’yi ikna etti. O yüzden birbiriyle hiç bağı olmamasına karşın senarist Emre’yle kurgucu Ayris’in bir bağı oluştu.
Ayris: Mesela senaryoyla ilgili genelde “Bu genç karakterlerin ortasındaki diyaloglar çok gerçekçi, beyazperdede daha evvel şahit olmadığımız kadar içlerinden biriymiş üzere hissediyoruz, sinemanın sonunda da ‘Keşke onların özel hayatına biraz daha girsem, tadı damağımda kaldı’ diye hissettim” üzere yorumlar duyuyoruz. Hakikaten tam olarak bu türlü olması gerekiyor, tadı ağzında kalmalı. Bu senaryonun makûs olmasıyla ilgili değil, gösterileni biraz daha kısmakla ilgili. Daha fazla görmemiz o karakterlerin akabinde koşmamıza pürüz olacak, onlara doyacağız. Bir şey ne kadar örtük olursa o kadar ilgimizi çeker.
Kurgucunun setteki varlığı burada mı devreye giriyor?
Ayris: Bence burada bir ayrım yapmamız lazım. Ben sette kurgu yapmadım. Antalya’daydım, otel odasında kurulumum vardı, ancak sete iki ya da üç kez gittim. Sette olan rastgele bir gerginliği ben yaşamadım. Yalnızca otelde beraberdik. Bir sahnenin hangi kaidelerde çekildiğine şahit olmadım, olmak da istemem aslında.
Emre: Sette kurgucu yoktu, dramaturg vardı. Bunun kararını şuurlu olarak almadık fakat Ayris sette dramaturgluk yaptı. “Bekir’in yakını yok” demek kurguyla ilgili değil, biraz daha dramaturjiye giriyor. Mesela Ayris setteyken bize bir sahneyi bir daha çektirdi, zira o hissin olduğuna inanmadı. Sette Ayris, bir dramaturg olarak ayaklarımızın yere basmasını, bizim kendimize güvenmemizi sağlıyordu. Ruhsal olarak güç bir sürece giriyorsunuz, bizim üzere kısıtlı imkânlara sahip beşerler için bu tek atımlık kurşun. Bu tabloda içgüdüsel bir kararla orada bir dramaturg bulundurmak ve o kişinin dramaturg ile kurgucu kimliklerini ayırabilecek yetenekte olması çok büyük baht.
Ayris: Aslında sette olan şey, uzaydan manzara gelmesine benziyor. Güya uzakta bir gezegen var, oradan sahne sahne geliyor. O yüzden benim orada deneyimlediğim şeyin ses eşleme ya da planların birbirine bağlanmasıyla çok da ilgisi yok. Her gün yeni bir imaj geliyor o kainattan ve ben onları toparlayıp neye benzediğini, neye yaklaştığını düşünüyorum. Her gelen modülle birlikte yavaş yavaş bir şeyler oturmaya başlıyor.
Mesela Müzeyyen’in takılma konutundaki sahnesinde başını geriye yasladığında Bekir’in bir bakışı vardı. İnanılmaz rahatsız oldum, zira başı yeterli, lakin onu gören seyirci Bekir’in Müzeyyen’e karşı libidinal bir gerginlik beslediğini hissedecekti. Gereksiz, parazit o orada, bu risk alınmamalı. Aslında iş biraz bu türlü küçük, lakin o cihanı oluşturan dramaturjik ataklarla ilgili. Kurgu o kadar da teknik bir şey değil, o işin hamallığı.
Emre: Her kurgucunun bir çalışma tarzı var. Bazen direktöre ayak uyduruyor, bazen de direktör ona ayak uyduruyor. Hissetmek ve uzaklıklı olmak ortasından birini seçmek zorunda değilsin. Ben dışarıdan bir kurgu yapılsın istemiyordum, kurgucu sinemanın içine girsin, hislerine hakim olsun ve sonrasında aralığını alabilsin istiyordum. O sahnelerin çıkarılmasına ve 120 dakikadan 100 dakikaya düşmesine beni ikna eden şey de bu. Ayris de “Bunlar sinemanın işine yaramıyor” demedi, “Bunlar bana bir şey hissettirmiyor, bunları attığım anda hissettiklerim artıyor, çoğalıyorum” dedi ve o denli attık. Bunu da bir formüle çevirmeye gerek yok bu ortada. Bu “Kurgucu sette olursa daha hoş olur” demek değil.
Ayris: İkimizin de birinci uzun metraj tecrübesi olmasına karşın hem o işi yapmanın gerektirdiği ciddiyet ve profesyonelliği sağladık, hem de hikâyenin kendisiyle kurulan alakayı canlı tutmayı başardık. Yoksa herkes kendi bildiği hikâyeyi anlatır. Siz üretim alanında bir çeşit analoji kuruyorsunuz. Biri bir şey yapıyor, siz de dikey çizgiyle bir şey yapıyorsunuz, ancak birbirini tamamlıyor. Bu hikâyeye karşı hepimiz birebir bakışa sahip değiliz ve bence bu değerli bir şey. O yüzden histen bahsediyorum, o hissin peşinden gidiyorsunuz. Dramaturjinin teknik tabirlerinin bir manası kalmıyor, o hissi yaratmak için düşünüyorsunuz. Kıymetli olan âlâ bir sistemle, ya da düzgün bir hikâyeyle çalışmak değil, sinemanın kendini anlatması, o hikâyenin en güzele ulaşması.
Emre: Bu güzel standardını belirleyen bütün parametreler de bizim koyduğumuz parametreler. Çok sakil şeyler yaptık biz kurgu boyunca, lakin bizce çok hoştu. Sinemanın sakil bir gücü vardı, biz de onu koruduk. Bir sonraki sinema için de çalışma halini şimdiden oturttuk. Bunun için de tek düşündüğüm nasıl çalışmak istediğimizdi. Cihangir’de geçiyor bütün hikâye. Kurgu için bir yer tutacağız, set sırasında ve sonrasında da devam edecek. Ayris Cihangir’de çıktığı anda ana karakterin yürüdüğü yerlerden yürüyebilecek. Setin olduğu yeri görmesine gerek yok, karakterin yaşadığı yerlerde gezecek. Çok zevkli olmaz mı? İş zevk almakla ilgili olduğu için sinemanın ulaşması gereken yer, en çok zevk aldığınız yer. Bu kurallar altında sinema “rezalet” diye adlandırılıyorsa da hiç kıymeti yok.
Denkleme bir de oyuncuyu katalım o vakit. Emre, bildiğim kadarıyla sen günümüz üretimini takip ediyorsun, dizileri filan da izliyorsun. Hangi rolün hangi oyuncuya uygun olacağına yönelik de daha çok tipoloji üzerinden ilerleyen muhakkak fikirlerin var. Senaryoyu yazarken de her karakteri canlandırdığını, bilhassa repliklerin vurgularına titizce dikkat ettiğini yakından biliyorum. Oyuncunun replikleri nasıl söylemesi ya da nerede nasıl bakması gerektiğiyle ilgili fikirlerin çok net oluyor. Aslında bunun oyuncular gözünde özgürlüğünün kısıtlanması üzere yorumlanma ihtimali de olabilir, lakin bir yandan onlara keşfetmeleri için geniş alanlar da tanımış üzere görünüyorsun. Tahminen o denli değildir, lakin doğaçlama üzere görünen de çok fazla yer var. Ayrıyeten oyunculukların hepsi de çok uygun.
Emre: Öncelikle çok değiştim. Oyunculuğa artık çok daha geniş başlıklar üzerinden bakıyorum. Ben oyuncu idaresi konusunda hiçbir şey bilmiyormuşum, sete girdiğimde öğrendim. Hazar, Halil ve Doğaç, farklı metotlarla çalışan oyuncular. Onların çalışma tarzlarına bakarak başımda bir şeyleri anlamlandırmaya çalıştım.
Biz ne vakit birkaç direktör yan yana dizilsek, Ahmet Rıfat Şungar’ın sıkıştırdığı şöyle bir laf var: “Yönetmen arkadaşlarım, oyuncularla ilgili daha büyük hayaller kurun.” Nitekim de o denli. Bilhassa Ortadoğu Sineması’nda oyuncularla ilgili çok küçük hayaller kuruluyor. Artık oyunculuk idaresinde çok daha irdeleyici oldum, fakat bakış, vurgu üzere kolay şeyler üzerine değil, çok daha akli ve felsefi şeylere odaklanıyorum.
Filmde de prova evresinden itibaren bir güç yaratmaya çalıştım ve oyuncular ortasında bu güç oluştuğu anda oyuncu idaresi çok kolay oldu. Tekrar de görünenden daha fazla olduğunu öğrendim. Beni Sevenler Listesi’ndeki oyunculuk algım da çok daha farklı, tıpkı İnsanlık Tarihinin Birinci Günü’yle Kar arasında fark olması üzere. Daima gelişiyorsun ve artık dediğin üzere tipler üzerine değil, oyuncunun gücü ve yarattığı tesir üzerine düşünüyorum. Onun ebatları, gerçeği değerli değil, inandırdığı şeye ulaşmaya çalışıyorum. Oyuncu idaresi beni artık çok heyecanlandırıyor. Bunu da bu sinemada çalıştığım oyuncular yarattı. Ben bir direktör olarak oyuncu idaresinde başarılı olduğumu düşünüyorum, ancak onlar da oyuncu olarak direktör idaresinde muazzamdı. Çalıştıkları direktöre farklı bir kanal açtılar. Burada onları takdir etmek çok daha hakikat geliyor bana.
Peki, kurgucu bu denklemde tam olarak nereye denk geliyor? Ya da biraz evvel verdiğin Bekir’in bakışını atma örneği üzerinden, oyuncuyla muhtemel bir çatışma durumunda alaka nasıl kuruluyor?
Ayris: Aslında Emre’nin dediği üzere her oyuncunun farklı bir metodu vardı. Bunlar bir ortaya geldiğinde dezavantaj da doğurabilir, zira her karakter güya biraz daha farklı bir kozmostan gelmiş üzere. Ortada bir ton fark bile olsa bu türlü bir hissi var. Ancak bunun fark edilmemesinin sebebi, bütün karakterleri eşit olarak görmek ve hiçbirine çok fazla vakit vermemek. Birazcık yakınlaştığınızda o farklılıklar daha da görünür oluyor. Burada benim için oyuncuyla ilgili en kıymetli şey, şayet makus bir oyunsa, elzem bir şeyse bile o kelimeyi duymamanın daha düzgün olduğu. Sinema bir şey hissettirmek için var ve o bilgi, direktörün çok istediği bakış yahut cümle, ya da oyuncunun belirtmek istediği rastgele bir tutum o pay hizmet etmiyorsa, çok elzem bile olsa aslında hiçbir ehemmiyeti yok. Temel olan his, öbür hiçbir üstünlük yok.
Emre: Ayris’in oyunculuk yapmasından da gelen bir durum var burada. Bizde oyunculuk çok az kollanıyor. Oyunculuk hakkında bence çok az düşünüyoruz. Direktörler oyuncuların kendilerine hayran kaldığı üzere bir izlenime kapılıyor. Kalmıyor abi, o kadar berbat oyun yönetiyorsun ki o senin aklına güvenmiyor.
Büyük bir direktörün setine giden bir oyuncu arkadaşım anlatmıştı, kendisine gelen komut “Oynama” olmuş. O çocuk da düşünüyor ki “Ben 4 yıl bunun okulunu okudum, ismi da ‘oyunculuk’. Oynamadan oynamak ne demek?” Bu çok sığ bir bakış açısı ve izleyiciye de yansıyor. İzleyici olarak da gösterilmesinden şad üzereyiz, anlamakla uğraşmıyoruz. Benim direktörlükte ya da hikâye anlatıcılığında en sevdiğim şey iddia edilemez olmak. Futbolda bile bu türlü. Benim bir futbolcudan en büyük beklentim, kestirim edilemez olması. Burada saatli bomba manasında kullanmıyorum. Benim hoşuma giden şey bu, ancak burada oyunculukta bunu aramıyoruz üzere geliyor.
Ayris tıpkı vakitte oyunculuk yaptığı için inanılmaz oyuncu tahlilleri yapıp onları kolluyordu. Bu da çok işe yaradı. Monitörden görüp birinci anda beğendiğimiz oyunculukların küçük zaaflarını ya da avantajlarını görme yetisinin oyuncuların bile başının kimi vakit karıştığı yerde kurgucudan gelmesi inanılmaz bir şey.
Mesela alışverişten sonra kameranın Hazerhan’la Kadir’in yanına yaklaştığı sahnede Ercan o çekimin kullanılmasını hiç istemedi, zira kendi yanlışı görünüyordu. O da aslında kendi sorunu değil, bir yerde netliğin fazla, sinemanın sakilliğini de aşacak kadar geç gelmesinden kaynaklanıyordu. Pek çok kurgucu da onu kullanmazdı, zira kurgucudan ya da imaj direktöründen bilinir ve “Elinizde öbür çekim yok muydu?” diye sorarlar. Ayris’in kullanmasının tek sebebi ise oyunculuk. “Oyunculuğun düzgün olması daha kıymetli, sahne işleyecek, yanılgıyı kimse fark etmeyecek” diyecek özgüvene sahipseniz bunu söylüyorsunuz. Bugüne kadar orayla ilgili de rastgele bir yorum duymadık. Orada Serhat ve Halil’in oyunculuğu o kadar düzgün işliyor ki bırak netliği istersen öbür kamerayla çek, öbür rengi olsun, hiç fark etmez.
Ayris: Kurgu sinemanın yaratım sürecinde o denli bir yer ki, üretimdeki bütün departmanların kusur ve zaaflarını görüyorsunuz. Bir oyuncuyu o kadar düzgün tanıyorum ki, tahminen oyunculuk sürecini ondan daha düzgün biliyorum. Boşluğa düştüğünde ağzının sağa yanlışsız kaydığını ve bunun ne demek olduğunu biliyorum. Sesle, direktörlükle ilgili her kanıyı görebiliyorsunuz. Kurgu odasında aslında bir gerginlik de oluyor. Herkes sizin üzerinden kendini doğrulamak istiyor. Ne yanlış olduysa siz onu evirip çevirip öbür bir yere yollayacaksınız.
Emre: İş kimi vakit hikâye anlatmaktan çıkıp birbirini suçlamaya ve kendini kurtarmaya dönüyor. Bu türlü olunca da düzey biraz düşüyor.
Ayris: Karşı karşıya değil de yan yana gidiyormuş üzere görmekte yarar var. Kurgucu ve direktör birlikte baş patlatıyor, sırt sırta gelmek kimsenin hayrına değil.
Emre: Aklını kurgucudan, imaj direktöründen ya da yardımcı direktörden bir öteye koyduğun, işi hikâye anlatmaktan kendi arazınla ilgilenmeye çevirdiğin anda da o arazın tahlilinden uzaklaşıyorsun. Halbuki zati sinema yapmak, o arazdan kurtulma yolu. Bıraksanız daima birlikte kurtulacaksınız. Sinema direktörün sanatı, evet, lakin bunun bir ehemmiyeti yok. Herkes bir hikâye anlatıyor ve bunların hepsi çok hoş oyun alanları. Bunların tadını çıkarmak lazım, zira zulme dönüştüğü anda, akılları küçültüp sıkıntıyı hiyerarşik bir savaşa dönüştürdüğün anda işin eğlenceli yanı kaçıyor. İşin cümbüşü kaçtığında da sinema yok oluyor. O yüzden çıkan iş, çıktığı süreçte hissettirdiklerinden bağımsız değil. Sinema yapmak üzere değerli bir bahtın varken neden bunu hiyerarşik savaşlarla heba edesin?
Ayris: Dün sineması izledik. Pek çok yerde hâlâ kusurlar görüyoruz, fakat “Keşke o denli yapmasaydım” da diyemiyorum. O anın içine hapsolmuş bir karar o ve o da bir şey söylüyor.
Bence bunu “hata yapma özgürlüğü” olarak özetlersek, üretim süreciyle ilgili anlattıklarınız sinemanın hikâyesiyle de çok hoş bağlanıyor.
Ayris: Evet, o riski almakla ilgili. Çok amatör, hatta çiğ durabilecek yerler var. Fakat o anı hatırlıyorum, bize hiç radikal gelmemişti. Artık izlerken bilhassa kimi sahnelerin kurgusunun biraz argümanlı olduğunu görebiliyorum.
Emre: Ben sineması, sinemadaki karakterlerin gücüyle çekmeye çalışıyorum. Bundan sonraki sinema bu açıdan daha da savlı, ana karakterim sinema çekiyormuş üzere düşünüyorum, onun hissiyle hareket ediyorum. O güç benim de bulunduğum bir yerde gerçekleştiği için estetik anlayışımın dahilinde oluyor. Ercan da kamerayı eline alıp sinemanın renklerini yaparken bunu düşündü. Ayris de sineması bu türlü kesti, yani o karakterlerin gücüyle, ağzı bozuk, sert kesmelerle. Bu bir tercih de değildi, gereç bunu getirdi. Şu an gördüğümüz yanlışlar da Ayris’in dediği üzere değiştirmek istediğimiz yerler değil. İnsanların yanlışlarından neden bu kadar nefret ettiğini anlamıyorum.
Ayris: Bana uzun gelen kimi sahneler var. Tahminen artık daha farklı yaklaşabilirim, lakin o anki hissim onları o denli kesmeyi gerektirdi.
Emre: O anki Ayris o denli istedi, o anki Emre o denli istedi. Sen bunlara ne diyebilirsin ki?
Ayris: Sen kimsin ya? (gülüyoruz)
Emre: O yanlışlar bu sineması çıkardı. O yanlışları yapma cüreti olmasaydı bahsettiğimiz hoş şeylere ulaşmış olmayabilirdik. Hatta sineması çekmiş dahi olmayabilirdik. O yüzden sinema bize tahminen para getirmedi, lakin sinemaya devam etmek için evvelki sinemanızın kâra geçmesine gerek yok. Tahminen sinemanız batar, lakin sizi o denli bir yere taşır ki üç sinema daha yapacak gücü verir. Hepimizin birinci sinemasıydı, bilmeden sinema çekmenin özüyle ilgilendik. Sinemanın dayattıkları dışında, büsbütün bilinçsizce, büsbütün içgüdüsel hareket ettik. Artık öbür şeylerle tanışıyoruz. Ayris öteki direktörlerle tanışıyor, ben sinema yapmanın farklı yollarını görüyorum. Biraz da darlanıyorum, lakin Kar’da yaptığımıza bir şeyler eklemek de istiyorum. Kar bizim saf sinema yapma hâlimiz. Biz kendi karakterimizi ortaya koyarak bir sinema yaptık, artık bu karakteri koruyarak sinema iktisadının içinde bir iş yapmanın yolunu arıyoruz.
Ayris: Hikâye anlatmak ve sinemayla ilgili en büyük korkum, fazla içgüdüsel yaklaşımların amatörce görülmesi, yetkinliğimin eleştirilmesiydi. Artık hissin kıymetli olduğunu, hatta teknikten bağımsız olmadığını düşünüyorum. Teknik olanla saf olanı ayırıp ortalarında bir sentez kurmak için uzun uzadıya baş yormaya gerek yok. Teknik, hissi iletmenin bir aracı.
Emre: Ercan’ın şöyle bir lafı var, ben onu da seviyorum: “Hikâye anlatacağını biliyorum, lakin birinci evvel perdeye baktıracaksın.” Onun başı da çok teknik çalışıyor. Ses ya da hikâye bile olmasa perdeye baktırmanın yollarını düşünüyor. Bu türlü farklı farklı yaklaşımlar birbirini besliyor, birleşince ortaya hoş bir iş çıkıyor.
Filmdeki karakterlerin tasarımı genel manada çok başarılı. Daha ön planda olan Müzeyyen, Hazerhan, Ali ve Bekir’i esasen bir kenara koyuyorum. Ancak Yetenekli, Ebru, Kadir, Ferdane ve Rahim üzere karakterleri de çok âlâ tanıyoruz, hepsi kendiyle ilgili çok fazla şey söylüyor. Bazen bir bakışla, bazen onlardan bahseden ufak bir lafla. Hepsi çok titizlikle çalışılmış. Set öncesinde ya da kurgu etabında da bu karakterlerin hepsinin bir formda hakkını verebilmeye bilhassa dikkat ettiniz mi?
Emre: Bunun üzerine çok düşünürsen yapamazsın üzere geliyor. Daima tıpkı yere bağlamamın nedeni de bu. Benim sinemadaki hedefim, bir sineması yalnızca sevdiğim için yapmak, sevdiğim şeyi bulmak. Hayatta da kendime bu türlü bir maksat edindim, bütün dış etkenlerden uzaklaşıp kendim olmak istiyorum. Senaryo yazarken de kendim olabilmek için milimetrik hesaplardan uzaklaşıp biraz aklımı hür bırakmaya çalışıyorum. Sonra çekerken, çektikten sonra çok düşünüyorum.
Yazarken karakterler hakkında çok şey söylemeyi sevmiyorum, onların bizatihi ortaya çıkması daha çok hoşuma gidiyor. Bunun örneğini Ebru üzerinden verebilirim. Ebru çok düzgün bir fotoğrafçı, zira kendini çekmeyi çok seviyor, hoş buluyor kendisini. Tahminen bazen de bulmuyor, zira babasıyla bir problemi de var. Bütün hikâye bir halde resen birleşiyor, fakat bunun çok azını duyuyoruz. Benim bildiğim şeyleri insanların kestirim etmesi bana çok hoş geliyor.
Karakterlerin etrafına büyük bir hayat dolduruyorum, lakin bunu yaptın diye “bak ne hoş tasarladım, hepsini anlatacağım” demek bence ana karakter için bile fazla. Karakterler hakkında sokaktan geçen insanlarmış üzere hayaller kurulmasını istiyorum. 70-80 sene ömür yaşayıp kendimizi tanıyamıyoruz, 120 dakikalık sinemada birini tam manasıyla tanıtacağını sav etmek bana biraz sığ geliyor. Direktörün karakter hakkında anında bir fikri varsa, “Can solcudur”, “Ayris feministtir”, “Emre alkoliktir” üzere yapıştırmalarla birlikte karakterin bütün hayatı görünüyorsa ben o karaktere inanmaktan vazgeçiyorum. Bir şey hakkında fikrinizin değişmeyeceğini düşünmeniz en başta evrime aykırı.
Ayris: Kurgudaki sorun boş alan yaratmak. Ne kadar boş alan yaratırsanız izleyen için o kadar keyifli olur. En temel motivasyon birini tanımak istememiz, merak etmemiz. Aslında pornografiyle erotizm ortasındaki fark üzere. Bir şey çok teşhir edildiğinde onu merak etmiyorsun, ancak örtük olduğunda sende merak uyandırıyor. Bir karakteri tanımak, sahnede nasıl bir çatışma, gerginlik ya da hiyerarşi olduğunu tanımak, bütün bunları açık eden senaryodan itibaren pek çok aracın birebir anda işlemesi. Direkt teşhir etmek yerine “gel gel” diye çağırmak.
O vakit bunu şuna bağlayayım. Hazar Ulusal Yarışma’da ödül aldığında sana “Bana Müzeyyen’i verdiğin için teşekkür ederim” demişti. Sen de Instagram hesabından yaptığın paylaşımda “Düzeltme: Müzeyyen’i ben sana vermedim, sen bana verdin” dedin. Bu noktada şunu merak ediyorum. Karakteri seyircinin, üretim etabındaki bireylerin tanımasından bahsettik. Pekala, oyuncu karakteri tanır mı?
Emre: Benim sevdiğim oyuncunun tanımasına değil, anlamasına gerek var. Aslında bu alandaki herkesi oyuncu üzere görüyorum. Ben direktörlüğü oynuyorum, oyuncu oyunculuğu oynuyor, Ayris biraz şımarık bir çocuk olduğu için hepsini oynuyor (gülüyoruz). O yüzden asıl yaptığımız işin anlamak olduğunu düşünüyorum.
Mesela Ayris’in inanılmaz bir yeteneği var. Biz dışarıya çıktığımızda hiç tanımadığı biriyle konuşmaya başlıyor, bir bakıyorum onuncu dakikada adam en büyük sırrını anlatmaya başlamış. Bir manaya hâli var.
Ayris: Manaya değil de merak etme. Karaktere de o denli yaklaşmak lazım, birinci başta merak ediyorsun.
Emre: “Müzeyyen’i ben sana vermedim, sen bana verdin” lafının arkasında aslında onun oyunculuğunun bana fark ettirdiği bir şeyler yatıyor. Ben Müzeyyen’i fetiş hâline getirmişim. Başımda yıllardır durduğu için ister istemez kutsallaştırmışım. Hazar onu bir oynadı, 6-7 yıldır tahminen her gün düşündüğüm bir karakteri set bittikten sonra bir gün bile düşünmedim. Bunu sağlayan Hazar, zira Müzeyyen’i anladı, benim de Müzeyyen’i daha uygun anlamamı sağladı. Onu anladığım anda da içimden çıkıp gitti, lakin hoş bir gidişti bu, hatta buna buluşma da denebilir. Aslında bu o kadar duygusal bir cümle de değil, bir yanıyla analitik.
Ayris: Ben de oyun ve oyunculukla ilgili bilmek sözünden hiç hoşlanmıyorum. Tahminen anlamak da demezdim fakat bilmek, her türlü bir yaratıcı üretime ziyan veren tezli bir sözcük üzere geliyor. Bilmek çok mutlak, güya orada duruyor ve senin gelip almanı bekliyor. Halbuki set boyunca karakter üzerine düşünmek de kıymetli, Hazar’ın Müzeyyen’e bakışında da birinci set günüyle on beşinci set günü ortasında muazzam bir fark olduğunu kestirim ediyorum.
Emre: Bildiğin anda işi yapmanın tadı da kalmıyor. Zati biliyoruz, niçin çekelim ki sineması, niçin oynayalım? Sonunu bilseydik, yani sinemanın bize ne yapacağını başından beri bilseydik, onu yapmamızın bir manası kalmazdı. Sinema yapmak bir öğrenme hâli. Sineması evvel anladıysam ve sonra yapıyorsam inanın beğenmezsiniz.
O vakit Köprüde Buluşmalar’la devam edelim. Yeni sinemanız Beni Sevenler Listesi’yle bu platformda yer alıyorsunuz. Nasıl bir süreç oluyor, bir de sinemayla ilgili ne söyleyebilirsiniz?
Emre: Sinemanın sürecini çabucak özetleyeyim. Ben aslında diğer bir sinema yazıyordum, Ayris’le çalışmalarına da başlamıştık hatta. Bu bahsettiğimiz sinema yaparken öğrenme hâli, sıkıntılarınızı de değiştiriyor. O başladığım sineması de otuzuncu dakikasında bırakıp buna başladım. Aslında aşağılık kompleksimle ilgili bir yazı yazmıştım, sonra bu bir hikâyeye dönüştü. Sofya Sinema Festivali’ndeydik, senaryo yeni bitmişti, Hazar imalcisi olmak istedi. Emine var yeniden, Zeynep Koray da dahil oldu.
Bu sefer oyunu biraz daha kurallarıyla oynamaya yaklaştık. Ekonomik olarak bu meslekte devam edebilmek için kuralları biraz daha gözetmeye başladık, zira benim sinema çekmem yalnızca benimle ilgili değil. Şayet Ayris ya da Halil üzere beşerler benim için vazgeçilmezlerse bunun ekonomik olarak da bir karşılığı olmalı. Bunu yalnızca duygusal motivasyonla uzun vadede sürdüremeyiz. Açıkçası bir ortada daha rahat takılmak, daha rahat sinema çekmek istiyoruz. Hasebiyle bu kısmını da düşünmemiz gerekiyor, ancak benliğimizden uzaklaşmadan. Bunu yapmanın yolları da varmış, biraz talihimizi deneyeceğiz. Bu sinema cihanında bir yerimiz var mı ona bakıyoruz. Bence var, birinci başta biraz antipatik gelmiş olabiliriz lakin sonunda “Emre de bu türlü bir çocuk” denmeye başladığını hissediyorum.
Köprüde Buluşmalar’a girdiğimde bir şey fark ettim, inanılmaz cevherler var. Biz çok farklı bir başımız olduğunu düşünüyorduk, ancak kimse biricik değil, ya da herkes biricik. Kendimizi dinleyerek bir şey yaptığımız için görece özgün bir şey yaptığımız düşünülüyor. Örneğin Ali Kemal Çınar, Burak Çevik, Berrak Çolak, Ferit Karol da o denli. Berrak’ın ismi mesela kısa sinemalardan biliniyor, Burak’ın ismi Tuzdan Kaide’yle (2018) yeni yeni duyulmaya başladı, Ali Kemal’i Gênco’dan (2017) biliyoruz.
O da çok enteresan bir şey kurdu aslında, resmen kendi janrını yarattı.
Emre: Evet evet, birinci başta da bu insanların üst kuşağın yarattığı sinema cihanında benliklerinden uzaklaşabileceği korkusuna kapıldım. Ben Köprüde Buluşmalar’da kendi projelerimden çok diğerlerinin projeleriyle ilgileniyorum aslında, zira çok düzgün projeler var. Sonunda da fark ettim ki bu insanları değiştiremezler, bu beşerler değiştirir. Bu insanların hepsi kendi içinde çok özel karakterler, kolay kolay değişecek kibirleri de yok. Bu da beni çok umutlandırıyor.
Köprüde Buluşmalar beni çok düzgün hissettirdi. Nasıl Zeki Demirkubuz’lar Yeşim Ustaoğlu’lar geldi ve bir şeyler oldu, bu devir de yeni bir nesil geliyor. Bu kuşağın da değişik uyanışları var, değişik işler yapacaklar. Bence birbirimize kalbimizi de açacağız ve bir yarış halindense cümbüş hâlini dönüşeceğiz, zira herkesin ortak sorunu, sinema yapmayla kurduğu bağ bu. Biz kendimize nazaran hoş bir sinema yapacağız, diğerleri da kendilerine nazaran çok hoş sinemalar çıkaracak ve bunların hepsi birebir periyotta olacak. Geçtiğimiz birkaç yıl bence biraz kısırdı, lakin önümüzdeki üç dört, hatta tahminen yirmi sene çok hoş bir izleyici devri geçireceğiz. Bunu da ne şenlikler, ne gişe durdurabilecek. Beni Sevenler Listesi’yle ilgili söyleyebileceğim şey de bu sürecin bir modülü olacağı. Bir de Halil başrolde (gülüyor).
ÇIKARILAN SAHNELER
Ayris: Ali ve Bolu’daki arkadaşlarının karlarla kaplı görünüme bakıp konuştukları prolog kısmı, bu derece uzun bir plandan oluşuyordu. Son hâlinde ise sinema, Ali’nin arkadaşının “(…) hepimizin babası orospu çocuğu” repliğiyle açılıyor. Bir şeyi göstermek yahut hissettirmek ismine bazen daha azını göstermenin ve geri kalanını seyircinin tahayyül kainatına bırakmanın en azından Kar özelinde daha fonksiyonel ve bereketli olduğunu düşünüyorum. Aslında bütün bir sahneyi özetleyen bir replikle açmak tıpkı vakitte bizim görmediğimiz pek çok konuşmanın da kulağımıza çalınmasına sebep olabiliyor.
Emre: Bu sahneyi atmak başka bütün sahnelerden daha sıkıntı oldu. Zira prolog izlemekten de yazmaktan da çok hoşlanıyorum. Bu sahne de yazarken en eğlendiğim sahnelerden biriydi. Fakat sinemaya ritim kazandırdıktan sonra sahneyi sevdiğim ayan beyan belirli oluyordu zira ritmin dışında kalmıştı. Atarken üzerine en fazla konuştuğumuz sahnedir bu. Sinemanın kozmosunun talebini ve Ayris’i dinleyerek bu sahnenin istediğim pay ulaşmasına aracı olduğumu düşünüyorum.
Emre: Halil resmen uçuyor ya. Ona çok doğaçlama alanı tanıyamadığım için o para isteme sahnesinde biraz özgür bırakmak istedim. Karşınızda Halil üzere bir oyuncu varken onu kullanmak istiyorsunuz. Biz ne yapacağını hiç bilmiyorduk, oradaki kesmenin süratli olmasının sebebi de mecnun üzere gülmemiz. O para isteme sahnesinde Halil inanılmaz oynuyordu, çok da komik bir sahneydi. Ses miksajımızı yapan Umut Şenyol’un da daima izlediği bir sahneydi, Halil’e bayılıyordu. İnanılmaz bir bağ kurmuştu onunla, o sahneyi attığımızda da çıldırmıştı, zira çok eğleniyordu. Ancak o sahnede Hazerhan karakteri başkalarından çok ayrışıyor, iş biraz gösteriye dönüyordu.
Ayris: O istikrar çok değerli. Bizim karakterimiz Müzeyyen, Hazerhan’ın orada rol çalması bu hikâyenin özüne haksızlık olurdu. Güzel bir sahneydi, lakin onun konformizmine düştüğünüzde seyircinin karakterle kurduğu bağı sarsma riskiniz de var. Aslında “kill your darlings” (sevdiklerinizi öldürün) dedikleri tam bu. Buradaki “darling” sevdiğin şey manasına gelmiyor, inançlı olana, şablona işaret ediyor.
Emre: Halil üzere oyuncular büyük lüks, lakin zaptetmesi de bir o kadar güç. Bırakırsan gideceği yerin sonu yok, fakat onu tutmamalısınız da, zira tutarsanız Heath Ledger’ın Joker’i üzere performanslar yok olur. Öte yandan onu çok bir yere taşırsanız oyuncuya ziyan vermeye başlarsınız, zira Halil bundan sorumlu değil. Halil nerede duracağını gözetmek zorunda değil, bunu direktör söylemeli. Halil olağan ki ulaşabileceği yerlere gitti, ben o sahneyi attığımızı söylediğimizde ise rahatladı, zira oyunculukla ilgili sıkıntısı gösteri yapmak değil.
Emre: Bu sahnede Ercan’ı yalnız bıraktım, tek başına inanılmaz sinematografik bir sahne çekti.
Ayris: Ali karakteri Müzeyyen tarafından kovulduktan sonra hâlihazırda şahit olduğumuz durumu arkadaşına anlatıyor. Sinemada aslında o kadar da görmediğimiz kente dair, Ali’nin avare dolaşması eşliğinde bir bakış sunuyordu bu sahne, ancak aslında gördüğümüz bir şeyi tekrar anlattığı için atmak istedik. Teknik bir karardı. Karakterin nasıl hissettiğini zati son planla vermiştik, kapıdan çıkarken nereye gideceğini bilemiyor, tekrar de yürüyüp gidiyordu.
Emre: Aslında Ayris, o sahneyi bir şeyi bağlamak, Ali’yi anlamak için yazdığımı fark etmemi sağladı. Ali’yi aslında anlıyorduk, ben yazarken fazla pimpiriklenmiştim. Sahneyi çıkarıp bana gösterdiğinde de hiçbir boşluk yaşamadım.
Ayris: Orada Ali’yi takip ediyoruz, halbuki bizim merkez kuvvetimiz Müzeyyen.
Aslında Müzeyyen’le birlikte seyircinin de onun varlığını unutması, tekrar ortaya çıkınca şaşırması açısından güzel olmuş diye düşünüyorum. Bir de sonlara hakikat Ali’nin anlattığı ve sahiden komik olan bir hikâye vardı, o da benzeri bir süreçle mi atıldı?
Emre: O benim istediğim üzere olmadı, çekerken yeniden çabuk kabul ettiğim anlardan biriydi. Birinci sinemasını çekmenin ziyanları, çabuk ikna oluyorsunuz. Benim çok sevdiğim bir hikâyeydi.
Ayris: Emre’nin o monoloğu atarken söylediği şeyi unutmuyorum: “Filmi çektik esasen, bunun olmasına gerek yok.”
