Çocuk emeği, kapitalist dünya sisteminin emek-yoğun ve görece vasıf gerektirmeyen kesimlerinde esnek, garantisiz, itaatkâr ve ucuz emek olarak görülüyor. 2012 bilgilerine nazaran dünya genelinde 168 milyon çocuk işçi bulunuyor. Türkiye’de ise nüfusunun yaklaşık yüzde 30’unu çocuklar oluşturuyor. Çocukların hatırı sayılır bir kısmı erken yaşta çalışma hayatına girmek zorunda kalıyor. Fizikî, zihinsel, eğitsel, toplumsal, duygusal ve kültürel gelişimlerine ziyan veren işlerde çalışıyor.
DİSK’e bağlı Genel-İş Sendikası’nın Türkiye’de çalışan çocukların sıkıntılarına dikkat çekmek için hazırladığı Türkiye’de Çocuk Emekçi Olmak raporu da ülkemizde çocuk emeği sömürüsünün giderek derinleştiğini ortaya koyuyor. Rapora nazaran, Türkiye’de çocukların sadece yüzde 2,8’i nitelikli okul öncesi eğitim (kreş ve gündüz bakım evleri) imkânına ulaşabiliyor. 2016’da evlenen her 100 şahıstan 18’inin çocuk olduğu görülüyor, erken yaşta evlendirilenlerin çoğunluğunu ise elbette kız çocukları oluşturuyor. Dahası, çocuklara yönelik şiddet ve istismarın son 10 yılda yüzde 700 oranında arttığı gözlemleniyor.
Çocuk personel sayısı artıyor
Ülkemizde çocuk emekçilerin sayısına ait yeni bilgiler sırf 15-17 yaş kümesindeki emekçiler için mevcut. 2012 yılında 601 bin olan 15-17 yaş ortası çocuk işçi sayısının, 2016 yılında 708 bin olduğu görülüyor. 15 yaşından küçük ve ziraî alanlarda mevsimlik olarak çalışan çocuklara ait datalar maalesef bulunmuyor.
Ayrıca mesleksel eğitim alan, bilhassa turizm kesiminde uzun saatler çalıştırılan stajyerler, yani çıraklık eğitimi alanlar resmi olarak “çocuk işçi” sayılmıyor. Çıraklık bir mesleği öğrenmeyi ve uzmanlaşmayı söz eden bir çalışma biçimiyken, günümüzde emek-yoğun üretimin yerini teknoloji-yoğun çalışma nizamının almasıyla kolay teknolojik aletleri kullanan “vasıfsız ve ucuz işgücüne” dönüşüyor. SGK’nın 2016 datalarına nazaran ülkemizdeki “çırak işçi” sayısı 1,1 milyonu aşıyor.
Çalışan çocukların neredeyse yüzde 80’i kayıt dışı
Çocuk işgücü kır ve kent ayrımında farklı biçimlerde istihdam edilse de, çocuklar kayıt dışı çalıştırılıyor. Kentlerde küçük işletmeler yasal yükümlülüklerden kaçınmak için düşük fiyatlı ve kayıt dışı emeğe başvuruyor. Bu kayıt dışı iktisat kırsal kısımlarda ise tarım alanında ağırlaşıyor. Tarımda çocuklar mevsimlik işlerde ya da fiyatsız aile personeli olarak çalıştırılıyor.
TÜİK’in 2016 datalarına nazaran çocuk personellerin yüzde 78’i kayıt dışı çalıştırılıyor Ülkemizdeki 15-17 ortası 708 bin çocuğun 558 bini kayıt dışı çalıştırılırken, 150 bini sigortalı. Yani çalışan her 10 çocuktan 8’i kayıt dışı tekniklerle sömürülüyor.
Suriyeli çocuklar ile sömürü derinleşiyor
Ortadoğu ülkelerindeki savaş ve çatışma ortamının bir sonucu olarak ortaya çıkan mecburî göç, milyarlarca insanın ülkelerinden ayrılarak diğer ülkelerde güç kurallar altında yaşamalarına neden oluyor. Göç edilen ülkelerdeki ekonomik ve toplumsal imkanların yokluğu nedeniyle de bu durumdan en çok çocuklar etkileniyor. Göçmen çocuklar eğitim imkanlarından gereğince yararlanamayarak erken yaşlarda ailelerine takviye olmak için kayıt dışı dallarda çalışıyor.
Suriye’deki savaş tehdidi nedeniyle ülkemize göç etmek zorunda kalan göçmen çocukların sayısı da gün geçtikçe artıyor. 30 Mart 2017 tarihinde yayımlanan resmi sayılara nazaran Türkiye’de geçici müdafaa kapsamında 2 milyon 969 bin 669 Suriyeli bulunuyor. Bunların yüzde 45,75’i 18 yaşın altında ve çocukların yarıya yakını eğitim imkanlarından yararlanamadığı için kayıt dışı bölümlerde çalışıyor.
Türkiye, Avrupa ülkeleri ortasında çocuk yoksulluğunda en makûs ülke
Çocuk yoksulluğu oranları ile çocukların en temel ihtiyaçları olan beslenme, sıhhat, eğitim ve barınma imkânlarından mahrum olma oranları ortasında gerçek bir orantı bulunuyor. Bu durum çocukların maddi, manevi ve duygusal açıdan gelişimlerini olumsuz etkiliyor. Bu nedenle zihinsel ve bedensel gelişim açısından temel ihtiyaçları karşılanmayan çocuklar, ekonomik zorunluluklar nedeniyle erken yaşlarda çalışma hayatına katılıyor.
Ülkemizde çocuk işçiliğinin artışında yoksulluk oranının yüksek olmasının değerli bir etkisi var. Avrupa Birliği ülkeleriyle karşılaştırıldığında, Türkiye yüzde 25,3 ile çocuk yoksulluk oranı en fazla ülke olarak öne çıkıyor. Örneğin Danimarka’da bu oran yüzde 2,7, Finlandiya’da yüzde 3,6 ve İsveç’te yüzde 8,5. Türkiye’den sonra çocuk yoksulluğunun yüksek görüldüğü Avrupa ülkeleri ise İtalya, İspanya ve Yunanistan.
2016’da 56 çocuk personel hayatını kaybetti
Özellikle kayıt dışı fason üretimin yaygın olduğu küçük işyerlerinde ve tarımda fiyatsız aile emekçisi olarak çalışan çocuklar, sıhhat açısından ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılıyorlar. Lakin bu çocukların karşılaştıkları meslek hastalıkları ve iş kazalarına ait bilgiler maalesef bulunmuyor. İş cinayetine maruz kalan çocuk sayısına ait İşçi Sıhhati İş Güvenliği Meclisi tarafından bilgiler tutuluyor. Bu bilgilere nazaran iş kazası sonucu hayatını kaybeden çocukların sayısı giderek artıyor. 2012 yılında 32 çocuk iş cinayetlerinde hayatını kaybetmişken, 2016 yılında 56 çocuğun hayatını kaybettiği görülüyor.
******
Çocuk personelliği, devletin çocukları müdafaaya ait siyasetlerinin yetersizliğinin bir sonucu olduğu üzere, toplumsal ve ekonomik siyasetlerdeki adaletsizliğin de bir sonucu. Üstelik bu adaletsizliğin yarattığı ekonomik eşitsizlikler birçok vakit çocuklar için bir kısır döngüye dönüşerek çocukların geleceğini etkiliyor. Örneğin alt gelir kümesine ilişkin bir ailenin çocuğu, orta ve üst gelir kümesine ilişkin bir ailenin çocuğunun sahip olduğu eğitim ve toplumsal imkanlardan yararlanamadığı için gelecekte de alt gelir kümesinde kalma mümkünlüğü yüksek.
Çocukların erken yaşta çalışma hayatında yer almaları fizikî ve ruhsal gelişimi olumsuz etkileyen birçok riski de beraberinde getiriyor. Çocukların kâfi dinlenme, eğlenme, beslenme imkânı bulamamaları da çeşitli sıhhat sıkıntılarının ortaya çıkmasına yol açabiliyor. İş güvenliği önlemlerinin kâfi ölçüde alınmadığı çalışma ortamlarında iş kazası ve meslek hastalıkları üzere sıkıntılarla sıkça karşılaşılıyor.
Sömürüsü önüne geçmek için öncelikle çocukların temel sıhhat, eğitim, gelişim ve barınma muhtaçlıklarının kamusal olarak karşılanması, toplumsal siyasetler kapsamında gelir dağılımı, istihdam, fiyatlar, toplumsal güvenlik üzere toplumsal ve ekonomik alanlarda iyileştirmelerin yapılması ve yoksulluğa karşı tedbirler alınması gerekiyor.
