Nisan, “Ulusal Şiir Ayı” olduğu için birkaç haftayı ilköğretim okullarında konuşma yaparak geçirdim. Her durakta kendi çocuk şiirleri kitabımdan kısımlar paylaşıyor, tecrübeli bir konuşmacı için fazla terliyor, şiire olan tutkumu yıllardır gereğince çekmiş kendi çocuklarım dışında birilerine yaymak istiyorum. Ayrıyeten öğrencilere yakın vakitte sınıfta şiirle ilgili rastgele bir faaliyette bulunup bulunmadıklarını soruyorum. Şimdiye dek her okulda duyduğum ortak bir yanıt var. Yanlışsız bildiniz, haikular.
Benim kitabımda hiç haiku yok. Kazara en yaklaşanı, art kapağın birinci baskılarından birinde yazan birkaç satır olabilir: “Hey çocuklar! / Şiirden nefret ettiğinizi mi düşünüyorsunuz? / Bu kitap sizin için.” Bu iletiyle ilgili karmaşık hislere sahibim, yalnızca berbat bir haiku örneği olduğu için de değil. Bir yandan, evet, bu kitap gerçekten de sizin için, lütfen satın alın. Öte yandan çocuklara “Bu şiirden nefret etmeyeceksiniz” dediğimizde kapalıdan kapalıya birden fazla şiirden nefret etmeleri gerektiğini mi söylüyoruz diye merak ediyorum.
Bana o tipik ebeveyn sahtekârlıklarını hatırlatıyor: “Çoğu sebzeyi sevmeyebilirsin, fakat bu zerzevat lezzetli, haydi dene!” Şiir hangi orta edebi brokoli oldu? Sırada ne var, çocuklarımıza bir sone okurken “Uçak geliyor!” diye müzikler söylemek mi? Çocukların şiirden nefret ederek doğmadıklarına eminim. Birinci yaşlarında nasıl maruz kaldıklarına bakmak lazım, tekerlemeler, fotoğraflı kitaplar, danaların bostana girmesini anlatan o salak müzik. Pekala, sonra ne oluyor? Bu soru, çocukların okullarda şiirle çoklukla nasıl karşılaştıklarını düşünmemi, başka hususların nasıl öğretildiğiyle karşılaştırmamı sağladı.
Sanata parmak boyasıyla ve gereçleri keşfederek başlarız. Makûs sanat diye bir şey yoktur. Yazarlıkta “yaratıcı imla” eğilimi var, yani şayet acemi bir yazarsanız ktü imla dye bişe yoq[i]. Çocukların yaptığı maçlarda skor tutmamak üzere (yine de ben çocuklarımın oynadığı her maçta kimin kazandığını biliyorum). Neredeyse hiçbir alanda detaylar önemsenmiyor ve çocukların işe koyulmalarına müsaade veriliyor, zira ustalaşmanın birinci yolu itimat ve gerçek tecrübe kazanmak. Onlara güzelce kurcalamalarını, keşfetmelerini söylüyor, kuralları başlarına takmamalarını tembih ediyoruz.
Peki şiirde? Haiku yazıyoruz.
Sefil hayatımda yaptığım rastgele bir şeyden oldukça hayli daha kıymetli birkaç yüz yıllık bir sanat formunu bir kenara atma niyetinde değilim. Uzman bir elden, yani benimkiler üzere olmayan bir elden çıkan haikunun bir büyüklüğü kelam konusu olabilir. Haikular tıpkı vakitte şaşılacak halde incelikli. Sessizce, niyetli bir halde tabiat ve insan tecrübesi ortasında bir çizgi çeken bu formda yazmak kolay, ancak hakkını vermek sıkıntı.
İlköğretim okullarında da kolaylığından ötürü tanınan olduğunu iddia ediyorum. Yanlışsız. Öte yandan My Dinner With Andre’nin (Louis Malle, 1981) de kolay bir yapısı var, lakin dokuz yaşında bir çocuğun doğum günü partisinde ortalığı salladığını pek sanmıyorum.
Haiku yazmayı öğretmenin de eminim ferahlatıcı bir kolaylığı vardır. Ayrıyeten pek çok öğretmenin daha fazla bütçe talebinde bulunmak için dilekçe yazacak kâğıda dahi zar güç parası yeterken şiir eğitiminde formül tartışmalarından daha büyük sıkıntılar olduğu aşikâr.
Yine de ebeveynler ve kendi kendini finanse edebilecek birkaç okul için söyleyeceklerim var. Daha geniş bir bağlamla birlikte sunulmadığı takdirde şiiri sırf haiku, akrostiş, beş dizelik kıtalar ve yedi dizelik prefabrik yapılarla deneyimlemek öğrencilerin şiiri, lisanı daha karmaşık ve hudut bozucu hâle getirmek için sadist hasımlarının bir denemesi olarak görme ihtimallerini artırabilir. “ŞİİR: Olağan yazı üzere, ancak daha da fazla kuralı var!” Evvelce şiiri seven kimi çocukların bir müddet sonra ondan nefret ettiklerini düşünmeleri, sonra da ona katlanamayacak hâle gelmeleri hiç şaşırtan değil.
Konuşmalarımda denediğim bir yaklaşım, çocukların şiir hakkında bunun tam zıddını düşünmelerini sağlamak. Standart dilbilgisine kıyasla daha fazla kuralı olan bir cinsten çok standart kurallardan azade bir cins olarak düşünsek nasıl olurdu? Standart dilbilgisinin alışıldık telaşlarından, düzgün cümle yapısından, klasik boşluklardan, hatta E.E. Cummings’seniz, klavyenin shift tuşunu kullanmaktan muafsanız, lisandaki sözcüklerin bir anda ne kadar kuvvetlendiğine bir baksanıza.
“Kural yok” demediğime dikkat edin. Oraya buraya bomba atan keçisakallı bir anarşist değilim. Ritm, ölçü ve hisler hâlâ kıymetli, şiir tahsilinin birinci basamaklarında dahi. Problem çocuklara hecesel şablonlardansa sözcükleri kurcalama, onlarla parmak boyası yapma imkânı vermekte, tıpkı başka mevzularda yaptığımız üzere.
Çocukların şiiri kısıtlayıcı değil de zenginleştirici bulmalarına yardımcı olabilirsek keşfedecek ne kadar çok taraf olduğunu fark edebilirler. Dr. Seuss ve Lewis Carroll, büyüleyici formlarda bir mantığa oturan manasız sözcüklerden zıpır bir keyif alıyor. Nikki Grimes, kişiseli kozmik kılmak için imgeleme ve nokta atışı anlara başvuruyor. John Grandits sözcük ve çizim ortasındaki çizgiyi dâhiyane bir biçimde bulanıklaştırıyor, şiiri fotoğrafın kendisi hâline getiriyor. Kwame Alexander’ın şablon kullanımı ve sesleri sözcüklerle bağdaştırma örnekleri (yansıma) okurun içler acısı bir anla sarılı hissetmesine neden oluyor. Şiirin sonsuz formu var, hangisini seçtiğiniz vermek istediğiniz iletiye bağlı.
Şimdi, benim kitabım bu muharrirlerin işlerinin yanında bir restoranın çocuk menüsü üzerinde boya kalemleriyle yapılmış çizimlere benziyor. Şiirlerimdeki imgelemler dört hörgüçlü develer ve kelleşen kurt adamlarla hudutlu. Klasik bir forma yakın tek şiir “AŞK”ı oluşturan bir akrostiş, fakat o da R, G ve P üzere öbür harfler ortaya girip sözcüğe dahil olmak için ciyak ciyak cırlayınca yoldan çıkıyor.
Çocuklara söylediğim şeyse kendi çocuklarımı memnun etmek, güldürmek, kimi vakit da başlarını karıştırmak için yazdığım şiirlerle dolu kitabımın, ben bir şeyleri kurcalamaya, keşfetmeye ve kuralları takmamaya karar verince ortaya çıktığı. Şiirlerden birini daire biçiminde, yani sonsuza dek devam edecek formda yazdım. Bir başkası tersten yazıldı. Bir tanesi yalnızca paradokslar üzerinden ilerliyor (“O gece güneşin dondurucu bir sıcaklığı vardı”). Biri neredeyse yalnızca “Avokado” sözcüğünün farklı tonlamalarına odaklanıyor. “Düello” isimli bir şiirde hiç sözcük yok, b ve d harfleriyle görsel bir hikâye anlatılıyor (sonunda q ve p’ye dönüşüyorlar).
Kitabın kendi yapısını bile kurcalamaya çalıştım. Sayfa numaralandırması 8 sayısının varlığını unutmuş birileri tarafından yapılmış üzere. Her şiir derlemesinin bir dizini olur, ben ayrıyeten kitaba girecek kadar âlâ bulmadığım şiirlerden oluşan bir “Dışındakiler” ekledim. Bir öteki kısmın ismi “Dünyanın En Tembel Sanatkarının Alfabe Kitabı”. 29 sayfadan oluşuyor ve her sayfa için büsbütün tıpkı karalamayı kullansa da farklı isimlendirme yapan bir sanatkarın imzasını taşıyor.
Bütün bunlar teknik olarak şiir diye isimlendirilebilir mi? Muhtemelen hayır. Gerçekte hepsi yazılı parmak boyamalarımdan ibaret, lakin benim üzere terli ibişin teki koskoca bir kitap çıkarabiliyorsa çocuklara kendilerinin neler yapabileceğini hayal etmelerini söylüyorum.
Çocuk şiirleri kimi vakit pek ciddiye alınmıyor, zira komikliklerle dolu, ya da o denli olmaya çalışıyor. Elbette o denli olacak. Gülmek, bir insanın başkalarıyla paylaştığı birinci toplumsal tecrübelerden biri. Daha da kıymetlisi gülmek, başka hislere geçişi sağlayan bir kapı üzere, şayet birini güldürebilirseniz onu rahatlatıyorsunuz, o bireyde bir inanç duygusu uyandırıyorsunuz ve öbür hisleri keşfetmek kolaylaşıyor. Bu yüzden düğünlere dair bütün anılarımıza Salih Enişte’nin duygusallaşmadan evvel ne kadar içtiğinden bahsedip gülerek başlıyoruz. Gülmek, bağ kurmanın en kolay yolu, bu bağ muharrir ve okur ortasında da olabilir. Bu yüzden konuşmalarıma da kitaptan birkaç komik şiirle başlıyorum, seyirci gardını düşürdüğünde ise biraz daha önemli şiirlere geçiyoruz (“Dışarıda içe kapanığım, pekala ya başımın içinde? Orada hiç de içe kapanık değilim, daha çok dışadönüğüm”). Brokoli benzetmesine dönersek, şayet mizah hamuruyla kızartılırsa önemli hisleri keşfetme işi çok daha lezzetli olabilir.
Gördünüz mü? İmgelem konusunda pek de âlâ olmadığımı söylemiştim.
Hadi bir tane daha deneyeyim. Dünyada daha fazla şairin olması, benim için rekabetin artması riskini göze alarak diyorum ki ilkokul öğrencilerine şiiri sunarken onları haikudaki 5x7x5 vezni üzere etrafı çevrili çitlere hapsetmektense sözcüklerin bütün peyzajını kurcalamalarına müsaade verdiğimizden emin olalım. Vezinle, sözcük dizilimiyle, ritmle, ses yinelemeleriyle ve bir muharririn buyruğuna amade envaiçeşit araçla ilgili keşfedecek birçok şey var. Şayet etrafta dolanmalarına müsaade verilirse kendileri için kusursuz bir yazı biçimi keşfedebilirler. Bu şiirler tıpkı anda bir fotoğraf çizen, her sözcüğü tıpkı harfle başlayan ya da hayattan bir kesit sunmak için bakış açısını değiştirip duran bir biçime sahip olabilir.
Hatta tahminen şey bile olabilir, evet, haiku.
*Bu yazı, Can Koçak tarafından Chris Harris’in Literary Hub’da yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
[i] Siz yeniden de yazım yanlışlarını abartmayın.
