Hatırlayabildiğim en eski anılar daha çok nostaljik imajlara benziyor. Mesela büyüdüğüm meskenin güneş alan mutfağı ve oturma odası. Yahut parmağımı yaktığım mum. Yahut oyun vaktinde beni oyalayan plastik oyuncak seti. Çoğumuz hayatımızın birinci yıllarını bu türlü birbirine benzemeyen, hayal meyal anılarla hatırlarız.
Ne var ki, şimdi 18 aylıkken yaptığı bir otomobil seyahatini tüm detaylarıyla hatırladığına yemin eden bir arkadaşımla yaptığım sohbet, çocukluğa ait hafıza kaybının üniversal bir tecrübe olup olmadığını düşünmeme neden oldu. Dünya hakkında bilgi edinmekte bu kadar mahir olan körpe beyinlerimiz, gelişimin bu en temelli periyodunda edindiğimiz anıları neden saklayamıyor?
Bebeklik amnezisi mi, yoksa çocukluk amnezisi mi?
Max Planck İnsan Gelişimi Enstitüsü Yaşamboyu Psikoloji Bölümü’nde doktora sonrası araştırmalar yürüten Sarah Power, kemirgenler ve insanların erken periyot anıları üzerine çalışıyor. Araştırmacıların daha evvelce “çocukluk amnezisi” ve “bebeklik amnezisi” tabirlerini birbirinin yerine kullandığını söylüyor. Power, bu tabirleri birbirinden ayırmayı tercih ediyor. Çocukluk amnezisi üç ile altı yaş ortasında edindiğimiz bulanık anıları tabir ederken; bebeklik amnezisi üç yaşından evvelki anılarımızı tanımlıyor, bu anıların da erişilemez olduğu düşünülüyor.
Power daha evvel yavru kemirgenler üzerinde çalışmış, bu genç hayvanların anıları kaydedebildiğini lakin yetişkinlikte şuurlu haldeyken bu anılara erişemediklerini keşfetmiş. Diğer araştırmalar da farelerde muhakkak beyin reseptör proteinlerinin düzeylerinin değiştirilmesinin, hayvanların bu anılara erişmelerine ve karşılığında davranışlarını değiştirmelerine imkan tanıdığını gösteriyor.
Düzmece hatıralar
Kemirgenlerin bilakis insanlara çocukluklarını hatırlayıp hatırlamadıklarını sorabilirsiniz. Tekrar de insanlara dair çalışmalar kendi problemlerini da beraberinde getirir. Power, çocukluk anılarını hatırlayamamızın nedenlerinden birinin diğerlerinin anılarını bizimmiş üzere kabul etmemiz olduğunu söylüyor. “İkinci doğum gününüzün fotoğrafına çokça bakarsanız yahut aileniz o güne dair diğer bir olaydan bahsedip durursa, kendinize uydurma anılar oluşturabilir ve bunları her hatırladığınızda o anıları güçlendirmiş olursunuz” diyor.
Power, kimi insanların üç yaşından evvelki anıları hatırlayabileceğini fakat bunu bilimsel açıdan kanıtlamanın özel ve karmaşık bir deney tasarımı gerektirdiğini söylüyor. Çocukların birinci anılarını nasıl oluşturduklarını ve sakladıklarını incelemek üzere laboratuvarında duvarlara yansıtılan imgelerle bir sualtı dünyasına yahut sık bir ormana dönüştürülebilen bir oyun odası kuran Power, bu odadaki dört kutudan birine bir oyuncak saklıyor.
Duvarlara yansıtılan manzaralara bağlı olarak çocuklar oyuncağı her seferinde farklı bir kutuda buluyor. Power’ın tasarladığı deney, laboratuvara dönen çocuğun birinci ziyaretinde oyuncağın hangi kutuda olduğunu hatırlayıp hatırlamadığını pahalandırıyor. Power, oyuncak da dahil olmak üzere laboratuvardaki her ögesi bu araştırma için özel olarak tasarladı. “Görevin rastgele bir kısmının akılda tutulabildiğini görürsek bunun dışarıdan gelmediğinden emin olmak istiyoruz,” diyor. Örneğin, laboratuvardaki senaryolardan biri çocuk parkı olsaydı, araştırmaya katılan çocuklar laboratuvar ziyaretlerinden evvel yahut sonra gerçek bir parka gittiklerinde anılarını karıştırabilirlerdi.
Power, 18-24 aylık 360 çocuktan oluşan büyük bir deney kümesi oluşturmayı hedefliyor. Kümelere ayrılacak iştirakçiler, farklı vakit aralıklarında laboratuvarı ziyaret edecek. Bu, araştırma takımının çocukların hangi yaşta uzun vadeli hafızaya sahip olmaya başladığını ve bu anıların kalıcılığını keşfetmesini sağlayacak. Power’ın araştırması, belli bir doğum günü partisi yahut tatil üzere tecrübeleri belleklerinde kodlayan çocukların epizodik hafızasını kıymetlendirecek. Bebeklik amnezisi sadece epizodik hafızayı tesirler. Aksi takdirde, yürümeyi yahut konuşmayı nasıl öğrendiğimizi hatırlayamazdık.
Daha büyük çocuklarla yapılan araştırmalar, anıların çocukluk amnezisi periyodunda olgunlaştığını gösteriyor. Bir araştırmada, üç ile dokuz yaş ortasındaki çocuklar yer aldı. Bütün küme, ebeveynleriyle üç yaşındayken başlarına gelen eşsiz olayları konuştu. Kümeler daha sonra alt kümelere ayrıldı, bulundukları alt kümeye nazaran ebeveynlerden de 2-6 yıl içinde bu olayları tekrar gündeme getirmeleri istendi.
Araştırma, beş, altı ve yedi yaşındaki çocukların olayların yaklaşık yüzde 60’ını hatırladığını, sekiz ve dokuz yaşındaki çocukların da sadece yüzde 40’ını hatırladığını gösterdi. Bu, çocukluğun birinci yıllarında hafızanın hala kırılgan olduğunu gösteriyor. Daha da ilginci, ebeveynlerin çocuklarıyla olayları konuşma biçimi çocukların yıllar sonra bu olayları ne kadar uygun hatırlayacaklarını belirleyecekti. Ebeveynlerinden detaylar eklemelerini isteyerek, kıssanın “dünyasını” oluştururken dayanak alarak konuşmayı yönlendiren çocuklar deneyin sonunda daha fazla ayrıntıyı hatırladı.
Neden hatırlayamıyoruz?
Power’a nazaran asıl soru şu: Beynimiz neden en eski anılarımızı unutacak halde evrimleşti? Power, kimi kemirgen cinslerinin bebeklik amnezisi yaşamadığını belirtiyor. İnsanların tersine mesela funda sıçanlarının hayatın zorluklarıyla başa çıkmaya hazır halde dünyaya geldikleri düşünülüyor.
Power’ın araştırmasında genç iştirakçilerin beyinleri baş derisi üzerinden geçen elektrik sinyallerini ölçen elektroensefalografi ismindeki bir kayıt tekniğiyle pahalandırılacak. Çocukların beyin sinyallerini kaydeden bir öteki yeni çalışmada da beyin aktivitesini dolaylı olarak ölçen işlevsel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) isimli bir teknik kullanıldı. Bu araştırmada üç yaşından küçük çocuklar incelendi. Araştırma, hatırladıklarını açıklayamayacak kadar küçük olsalar bile çocukların hatıra edinebileceklerini gösterdi. Bu da, ilerleyen yaşlarda birinci anıların geri getirilemez hale gelmesinin asıl sıkıntı olduğunu düşündürüyor.
Power, bir teoriden hareketle, beşerler bakım almaktan bağımsız olmaya geçmeye mecbur oldukları için bebeklik amnezisinin insanları yetişkinliğe hazırlayan bir tıp “sıfırlama” fonksiyonu gördüğünü söylüyor. Power’ın araştırması bu yılın sonunda tamamlanacak, amnezinin neden oluştuğunu bütünüyle cevaplayamayabilir lakin bulanık çocukluk çağımızın sonlarını belirlemeye bir adım daha yaklaşmamızı sağlamasını umuyoruz.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından RJ Mackenzie’nin Popular Science’ta yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan şiddetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
