“Tezeta” diye bir söz var Amharcada, “özlem” manasına geliyor. Nedenini pek yeterli bildiğim bir yerden, bu hasret duygusu fazla kurcalıyor aklımı. Fakat tezeta kurcalanamayacak kadar soyut. Hatta vakitsiz. İçimizde taşıdığımız ancak ismini koyamadığımız bir titreşim üzere.
Mulatu Astatke’nin “Yegella Tezeta” kesimini birinci dinlediğimde (ve tekrar dinlediğimde) tam da bu hissin ortasındaydım. Vakit ilerlemiyor, geri de dönmüyor. Günler geçiyor lakin hiçbir yere varılmıyor. Ne umut vaat ediyor ne de yıkım. Yalnızca eşlik ediyor. Kendine mahsus bir ritimle, sabırla, susarak…
Bir yerden tanıdık geliyor değil mi? Aslında Etiyopya cazı dediğimiz, bir anlatı değil bana kalırsa, biçimi hür bozma hali. Batı’nın müzik kurallarına karşı durma hali. Hoş olmak üzere bir kederi yok, açıklamak zorunda hissetmiyor kendini, dinleyiciyi diğer türlü düşünmeye, hissetmeye çağırıyor. Etiyopya cazının politik istikameti biçimsel tercihlerden çok müzik sistemleri ortasındaki tansiyondan doğuyor.
Bu cins, işte bundandır, Batı cazının armonik yapısıyla Etiyopya’nın klâsik mod sistemleri olan qenet’lerin (tezeta, bati, ambassel ve anchihoye) iç içe geçirilmesiyle oluşuyor. Bu iç içelik, Batı merkezli müzik anlayışına karşı bir kültürel başkaldırı. Duygusal, törensel ve anlatısal manalar taşıyor.
Mulatu Astatke’nin “Yegella Tezeta” müziği ise bu yapının en sade örneklerinden biri. Taşıdığı hüzünle Batı cazının yapısal rahatlığı ortasında salınıyor. Lakin aslında ne tam manasıyla caz ne de tam manasıyla klasik. Birebir biçimde Tesfa-maryam Kidane’in “Heywete” müziği da manası inşa etmek yerine sessizliğe eşlik ediyor. Burada bir sürat yok, bir varlık hali var.
Ya da Hailu Mergia’nın “Musicawi Silt” müziği mesela. Bu ritmik boşluğun isyancı bir tarafı olabilir. Funk tesirleriyle daha süratli, daha besbelli lakin hâlâ bir şey anlatmaz. Aslında anlatması da gerekmez. Tüm bu örnekler biçimin manadan evvel geldiği bir üretim anlayışını yansıtır. Batı modernitesinin dayattığı ilerleme, tamamlanma, temsil üzere estetik bedellerin karşısına eksiklik, boşluk ve ritmi koyar.
1960’lar ve 1970’ler, Etiyopya cazının altın çağıydı. Mulatu Astatke’nin öncülüğünde, Mahmoud Ahmed, Tilahun Gessesse, Alemayehu Eshete üzere isimler bu müziği popülerleştirdi. Başşehir Addis Ababa’da barlardan, radyolardan ve sokaklardan Etiyopya cazı taşıyordu. Müzik hem halk danslarına eşlik ediyor hem de entelektüel çevreler tarafından benimsenecek kadar güçlü bir estetik kuruyordu. Fakat 1974’te Haile Selassie’nin devrilmesiyle başlayan askeri diktatörlük bu sahneyi dağıttı. Etiyopya cazı neredeyse susturuldu. Sanatkarlar ya sürgüne gitti ya da sansürle boğuştu.
Mulatu Astatke’nin müziği kendi ülkesinde uzunca müddet sessizliğe gömülürken yurtdışında bir çeşit kült statüsüne yükseldi. 2000’ler ise bu müziğin yine doğuşunu getirdi. Fransız üretimci Francis Falceto’nun hazırladığı “Éthiopiques” isimli albüm serisiyle dünya Etiyopya cazını yine keşfetti. Jim Jarmusch’un Broken Flowers (2005) sinemasında kullanılan Mulatu Astatke modülleri bu tekrar keşfi perçinledi. Etiyopya cazı da global caz müzik etraflarında “alternatif cazın kökenlerinden biri” olarak yine kabul gördü.
Ama işin tuhaf kısmı da burada başlıyor: Etiyopya cazı, doğarken bir sömürge sonrası jestti. Yine dirilişi, tam da Batı’nın kültürel arşiv ve nostalji üretme düzenekleri sayesinde gerçekleşti. Paris’teki arşivler, Berlin’deki kulüpler, Brooklyn’deki DJ setleri… Yani bu müzik, kolonyal estetikten kaçarken, yine doğuşunu yeniden bu hafıza aracılığıyla yaşadı. Bu bir çelişki mi? Evet. Pekala ya bir yerden tanıdık geliyor mu? Tekrar evet.
Bugünlerde -bana göre- bu müzik, Türkiye’de kültürel üretimin içinde bulunduğu daralma hissine karşı da bir yanıt adeta. Vakti askıya alıyor, manası erteliyor. Kendi müzik hafızamızı yokluyor. Lafı uzatmayayım, sizi bir çalma listeyle baş başa bırakayım ve bu “bir yerlerden tanıdık gelme” halini yorumlarınıza açayım.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan güçlü şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir pahaya dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
