Donald Trump’ın seçilmesi, bir ortaya gelince neoliberal hegemonyanın çöküşüne işaret eden bir dizi dramatik siyasi başkaldırıdan birini temsil ediyor. Bu başkaldırılardan kimileri: Birleşik Krallık’ta Brexit referandumu, İtalya’da Renzi ıslahatlarının reddi, ABD’de Bernie Sanders’ın Demokrat Parti adaylığı kampanyası ve Fransa’da Ulusal Cephe’ye verilen dayanağın artışı. İdeoloji ve amaçları farklı olsa da, bu seçim isyanlarının reddettikleri şeyler ortak: Kurumsal globalleşme, neoliberalizm ve bunları yücelten siyasi kurumlar. Tüm örneklerde seçmen bugün finansal kapitalizmi tanımlayan kemer sıkma siyasetlerine, özgür ticarete, talancı borçlanmaya ve düşük fiyatlı istikrarsız istihdama “Hayır!” diyor. Tam olarak birinci sefer 2008’de global finansal nizamın neredeyse çökmesiyle görünür olan kapitalizmin bu tipinin yapısal buhranına bir reaksiyon olarak oy verdiler.
Ancak yakın vakte kadar bu buhrana verilen temel reaksiyon toplumsal protestoydu. Dramatik ve canlı olduğu kesinlikle ancak çoğunlukla kısa ömürlü. Buna karşın parti vazifelileri ve seçkinler tarafından denetim edilen siyasal sistemler (en azından ABD, Birleşik Krallık ve Almanya üzere güçlü kapitalist devletlerde) bu protestolara görece bağışıklık gösterdi. Lakin artık seçimlerin şok dalgası, global finansın kaleleri de dahil tüm dünyaya yayılıyor. Trump’a oy verenler, Brexit’in lehine ve İtalya’daki ıslahatların aleyhine oy verenler üzere siyasal efendilerine karşı ayaklandılar. Parti kurumlarına nanik yaparak son otuz yıldır ömür şartlarını yıpratan sistemi reddettiler. Buradaki sürpriz bunu yapmalarında değil, daha evvel yapmamalarında.
Bununla bir arada Trump’ın galibiyeti sadece global finansa karşı bir ayaklanma değil. Seçmenlerinin reddettiği sadece neoliberalizm değil, ilerici neoliberalizmdi. Kulağa tezat üzere gelebilir, lakin bu ABD seçim sonuçlarını anlayabilmenin ve bir ihtimal diğer yerlerdeki öteki gelişmelerin de anahtarını elinde tutan bir gerçek, tahminen de habis bir siyasi görüş. ABD’deki biçimiyle ilerici neoliberalizm, bir yanında yeni ana akım toplumsal hareketler (feminizm, anti-ırkçılık, çok kültürlülük ve LGBTQ hakları), öbür yanında üst seviye “sembolik” ve hizmet bazlı iş kesimi (Wall Street, Silikon Vadisi ve Hollywood) olan bir ittifak. Bu ittifakta ilerici güçler pratikte bilişsel kapitalizmin güçleriyle birleşmiş oluyor, bilhassa finansallaşma ile. Farkında olmadan da olsa ilerici güçler, kapitalist güçlere karizmalarını ödünç veriyor. Prensipte farklı sonuçları olabilecek çeşitlilik ve güçlendirme mefkureleri, üretimi ve evvelce orta sınıf ömrü diyebileceğimiz şeyi mahveden siyasetleri parlak göstermek için kullanılıyor.
ABD’de son 30 yılda gelişen ilerici neoliberalizm, 1992’de Bill Clinton’ın lider seçilmesiyle tasdik edildi. Clinton, Tony Blair’in “Yeni Personel Partisi’nin” ABD eşleniği olan “Yeni Demokratların” temel mühendisi ve bayraktarıydı. Sendikalı üretim personellerinin, Afrikalı Amerikalıların ve kentli orta sınıfın koalisyonundan oluşan “New Deal” (Yeni Düzen) [i] programı yerine çağdaş ve ilerici yeterli niyetlerini, çeşitliliği, çok kültürlülüğü ve bayan haklarını benimseyerek beyan eden teşebbüsçüler, banliyö sakinleri, yeni toplumsal oluşumlar ve gençlerle yeni bir ittifak oluşturdu. Her ne kadar bu üzere ilerici görüşlerin gerisinde dursa da, Clinton hükümeti Wall Street ile flört ediyordu. İktisat Goldman Sachs’a emanet edilerek bankacılık sisteminin kısıtlamaları kaldırıldı ve sanayisizleşmeyi hızlandıran özgür ticaret muahedeleri müzakere edildi. Bundan ziyanlı çıkan ise bir vakitlerin Yeni Tertip toplumsal demokrasisinin kalesi, bugün ise Seçiciler Kurulu’nu Donald Trump’a teslim eden Rust Belt (Pas Kuşağı) [ii] bölgesiydi. Güney’in yeni endüstrileşmiş merkezleriyle birlikte bu bölge, son yirmi senede yoldan çıkmış bir finansallaşma sürecinde büyük darbe aldı. Clinton’ın Barack Obama dahil ardıllarınca da sürdürülen siyasetleri, başta endüstriyel üretimde istihdam edilmiş şahıslar olmak üzere tüm çalışan insanların hayat koşullarını kötüleştirdi. Kısaca sendikaların güçsüzleşmesi, net maaşların azalması, artan güvencesizlik ve artık kullanılmayan tek çalışanlı aile geçim bedeli yerine iki çalışanlı ailenin yükselişinin vebalinin büyük bir kısmı Clintoncılığın boynuna.
Son örneğin öne sürdüğü üzere toplumsal güvenliğe yapılan bu darbe, yeni toplumsal hareketlerden ödünç alınan bir özgürleştirici karizma cilası ile kaplandı. Üretim geçen yıllar boyunca aşındıkça ülke “çeşitlilik”, “güçlendirme” ve “ayrımcılık karşıtlığı” konuşmalarıyla çalkalandı. “İlerlemeyi” eşitlik yerine liyakat nizamı üzerinden tanımlayınca, bu tabirler “özgürleştirmeyi”, kazananın her şeyi aldığı kurumsal hiyerarşiyi yıkmak yerine onun içinde küçük ve seçkin bir “yetenekli” bayan, azınlık ve gay kümesinin yükselişi ile muadil kıldı. “İlerlemenin” bu liberal bireyselci özgürleştirme anlayışı, giderek 1960’larda ve 1970’lerde ortaya çıkmaya başlayan yatay, hiyerarşi aksisi, eşitlikçi, sınıf hassasiyeti bulunan, anti-kapitalist anlayışın yerini aldı. Yeni Sol zayıflarken, kapitalist toplum eleştirisi de yanında yok oldu ve ülkenin kendine has liberal-bireyci baş yapısı, muhakkak belgisiz bir biçimde “ilericilerin” ve kendine solcu diyenlerin gayelerini soldurarak yerini sağlamlaştırdı. Fakat işi sonlandıran, bu evrimin neoliberalizmin yükselişine denk gelmesi oldu. Kapitalist ekonomiyi getiren parti kusursuz eşini buldu: “Sınırları zorlamaya” [iii] ve “cam tavanı kırmaya” [iv] odaklanmış liyakat temelli kurumsal feminizm.
Sonuç, budanmış özgürleştirme mefkureleri ve finansallaşmanın ölümcül biçimlerini bir ortaya getiren “ilerici neoliberalizm” oldu. Trump’ın seçmenleri tarafından bütünüyle reddedilen de bu karışımdı. Bu kozmopolit yürekli yeni dünyada geride kalanlar ortasından baskın olan elbette sanayi emekçileriydi lakin tıpkı vakitte ortalarında müdür, küçük iş adamı, Pas Jenerasyonu yahut Güney’deki endüstriye sırtını dayamışlarla bir arada işsizlik ve uyuşturucu yüzünden harap olmuş kırsal bölgelerde yaşayan beşerler da vardı. Bu insanlardaki sanayisizleşme yarasına tuz basan, bir hakaret üzere devamlı kültürel olarak çağ dışı olduklarını yüzlerine vuran ilerici ahlaktı. Trump seçmenleri globalleşmeyi reddederken onunla birlikte gelen liberal kozmopolitancılığı da reddetmişlerdi. Kimileri (gerçekle alakası olmasa da) berbatlaşan durumlarının hatasını politik doğruculuğa, renkli insanlara [v], göçmenlere ve Müslümanlara atmaya dünden razıydı. Onların gözünde feministler ve Wall Street o yollarda bir arada yürümüşler, Hillary Clinton suretinde eksiksiz bir biçimde birleşmişlerdi.
Bu birleşmenin gerçekleşebilmesinin sebebi, gerçek bir solun ortada olmayışıydı. Kısa ömürlü Occupy Wall Street üzere periyodik çıkışlara karşın, onlarca yıldır ABD’de daima bir sol varlığı mevcut değildi. Bir yanda finansallaşmanın topyekûn bir eleştirisini yapan, başka yanda ırkçılık, cinsiyetçilik ve hiyerarşi aykırısı bir özgürleştirme vizyonuyla Trump destekçilerinin haklı rahatsızlıklarını bağdaştıran kapsamlı bir sol anlatı da yoktu. Birebir oranda, emek ve yeni toplumsal hareketler ortasındaki muhtemel irtibatlar da yıkıcı bir formda çürümeye terk edildi. Birbirinden koparılan geçerli bir sol ihtimalinin iki kaçınılmaz direği, ortalarında kilometreler varken birileri onları zıt olarak tanımlasın diye bekledi.
En azından Black Lives Matter’ın (Siyah Hayatlar Değerlidir) teşviğiyle onları birleştirmeye uğraşan Bernie Sanders’ın olağanüstü birinci çeşit kampanyasına dek. Karar süren neoliberal sağduyuyu çürüten Sanders’ın ayaklanması, Trump’ınkinin Demokrat taraftaki paraleliydi. Trump Cumhuriyetçi tertibi baş aşağı ederken Bernie, Obama’nın Demokrat Parti’nin her düzeyini denetim eden destekçileri bulunan tasdikli ardılını yenmeyi kıl hissesiyle kaçırdı. Sanders ve Trump, ABD seçmenlerinin büyük bir çoğunluğunu ateşledi. Lakin sırf Trump’ın tepkisel popülizmi hayatta kaldı. Trump, büyük bağışçılar ve parti işverenlerince desteklenenler de dahil Cumhuriyetçi rakiplerini ortadan çarçabuk çıkarırken Sanders’ın isyanı çok daha az demokratik olan bir Demokrat Parti tarafından muvaffakiyetle denetim altına alındı. Genel seçim vakti geldiğinde sol alternatif bastırılmıştı. Geriye tepkisel popülizm ve ilerici neoliberalizm arasında bir Hobson seçimi [vi] kaldı. Kelamda sol Hillary Clinton etrafında birlik olunca yana verince ok yaydan çıktı.
Ancak tekrar de bundan sonra bu, solun reddetmesi gereken bir seçim. Toplumsal teminatın özgürleştirilmesine karşı çıkan siyasi sınıflar tarafından önümüze sürülen şartları kabul etmek yerine var olan nizama karşı büyüyen engin toplumsal tiksintinin üzerine giderek siyasi sınıfları tekrar tanımlamak üzerine çalışmalıyız. Toplumsal teminata karşı özgürleştirme yoluyla finansallaştırmanın tarafını tutmak yerine, finansallaştırmaya karşı özgürleştirme ve toplumsal garantinin ortasında yeni bir ittifak kurmalıyız. Sanders’ın planı üzerine kurulan bu yeni planda özgürleştirme, kurumsal hiyerarşide çeşitlilik sağlamak değil, onu yok etmek manasına geliyor. Bolluk ise şirket kârı ya da yükselen katkı hisseleri değil, herkes için güzel bir ömrün malzeme gereklilikleri manasına. Bu kombinasyon, aktüel konjonktürde yegâne prensip sahibi ve galip reaksiyon olmayı sürdürüyor.
Şahsen ben ilerici neoliberalizmin mağlubiyetine gözyaşı dökmüyorum. Elbette ırkçı, göçmen zıddı ve ekoloji aykırısı Trump idaresinden korkacak pek çok sebep var. Fakat ne neoliberal hegemonyanın içe çöküşünün ne de Demokrat Parti’nin yakasındaki Clintoncılık elinin kırılışının yasını tutmalıyız. Trump’ın zaferi, özgürleştirme ve finansallaştırmanın yenilgisini gösteriyor. Lakin bu başkanlık ne şimdiki krize bir tahlil, ne yeni bir rejim umudu, ne de inançlı bir hegemonya sunuyor. Karşı karşıya kaldığımız daha fazla bir fetret devranı, zihinlerin ve kalplerin kolaylıkla çalınabileceği açık ve istikrarsız bir durum. Bu durumda sadece tehlike yok, fırsat da var: Yeni bir sol inşa etme fırsatı.
Bunun olup olmayacağı kısmen Clinton’ın kampanyasına koşanların oturup düşünmelerine bağlı. Vladimir Putin ve FBI tarafından desteklenen “bir avuç acınası insanın” [vii] kaybettiklerine dair rahatlatıcı fakat yanlış miti bir kenara bırakmaları gerekiyor. Toplumsal teminat gayesini, maddi refahı ve personel sınıfı haysiyetini, liyakat, çeşitlilik ve güçlendirmenin yanılgılı anlayışları ismine kurban etmenin kabahatini kabul etmek zorunda kalacaklar. Sanders’ın lisanından düşmeyen “demokratik sosyalizmi” diriltmeleri, bunun yirmi birinci yüzyılda ne tabir ettiğini anlamaları, finansal kapitalizmin siyasi iktisadını nasıl dönüştürebileceğimiz üzerine derin bir halde düşünmeleri gerekecek. En değerlisi de ne ırkçı ne de sadık sağcı olan, şahsen kendileri “hileli bir oyunun” kaybedenleri olan Trump seçmenlerine ulaşmak ve onları canlanmış solun anti-neoliberal projesine dahil etmek zorundalar.
Bu, ırkçılık ve cinsiyetçilikle ilgili acil ve kıymetli sıkıntıların sesinin kısılması manasına gelmiyor. Daha fazla uzun vakittir var olan bu tarihî baskıların finansal neoliberalizm bünyesinde nasıl yeni sözler bulabildiğini göstermek manasına geliyor. Seçim kampanyasına hükmeden yanlış, sıfır toplamlı fikirlerin aksini ispat ederek, bayanlar ve renkli insanların yaşadığı kötülükleri, Trump’a oy veren insanların tecrübeleriyle bağdaştırmamız gerekiyor. Bu sayede canlanmış bir sol, herkes için savaşmaya adanmış bir koalisyonun temellerini atabilir.
* Bu yazı, Nancy Fraser tarafından “The End of Progressive Neoliberlism” başlığı ile Dissent için yazılmış, Onur Sesigür tarafından Türkçe’ye çevrilmiştir.
[i] ABD’de 1933 ve 1938 yılları ortasında lider Franklin D. Roosevelt tarafından yürürlüğe sokulan, Büyük Buhran sonrası tekrar yapılandırmayı amaçlayan toplumsal ve ekonomik planlar bütünü.
[ii] ABD’nin kuzeybatısında New York eyaletinin kuzeyi ve Michigan gölü ortasını kapsayan kısım, sanayisizleşmeyi takiben ve geride bırakılan metruk fabrikalar sebebiyle 1980’lerde bu isimle anılmaya başlanmıştır.
[iii] Özgünü: leaning in. 2013’te Sheryl Sandberg’in Lean In: Women, Work, and the Will to Lead isimli kitabıyla iş topluluğunda sıkça kullanılmaya başlanan, bayanların erkek hükümran kapitalist sistemde yükselmek için “sınırları zorlaması”nın gerekliliğini anlatan ve öğütleyen tabir.
[iv] Yepyenisi: cracking the glass ceiling. Bayanları iş dünyasının üst katlarından uzak tutan pürüzleri ortadan kaldırmak manasında kullanılan bir tabir.
[v] Özgünü: people of color. Çoğunlukla kullanılan “beyaz olmayan” ibaresi, betimlenmek istenen özneye diğer bir özne üzerinden işaret etmektedir. Sözün toplumsal tartısı göz önünde bulundurulunca bu mevzuda alışılmadık yahut makûs bir çeviri, yanlış bir çeviriye tercih edilmiştir.
[vi] Yepyenisi: Hobson’s choice. İsmini 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın başı ortasında yaşamış, İngiliz kiralık at ahırı sahibi Thomas Hobson ve onun müşterileriyle kurduğu ilgiden alan tabir. Makus ile berbatın “iyisi” ortasında seçim yapmak.
[vii] Hillary Clinton, 9 Eylül 2016 tarihinde, Trump ve takımını “basket of deplorables” olarak tanımlamıştır.
