Çoğu gece, yatmadan evvel, şimdi bir bebek olan oğlumun uyuduğu odaya gizlice süzülüp kablosuz modemin fişini çekiyorum. Fiş, duvardan tatmin edici, yumuşak bir sesle ayrılıyor, plastik kutunun üzerinde göz kırpan sıralı yeşil ışıklar sönüyor.
Bunu yapmak zorunda olduğumu sonradan öğrendim. Aksi takdirde, sabahları dürtülerimin esiri olacağım. Uyanacak, dizüstü bilgisayarımı açacak ve haberleri okumaya başlayacağım. Bu karar o an için zararsız ve hatta gerekli hissettirecek, biliyorum. Ama birebir vakitte sabahları yazabildiğim kadar yazarak geçirmek istediğimi ve bir kablosuz internet sinyalinin beni yoldan çıkaracak güce sahip olduğunu da biliyorum. Yalnızca on beş dakikayla sınırlamayı becerebileceğim bir Twitter taraması bile beni öfkeli, paniklemiş, yorgun ve garip bir biçimde uyuşmuş halde bırakabiliyor. Sonuç olarak zihnimi diğer seslerle doldurmak yerine geri çekiliyorum. İşim, bu bağlantısızlık durumunda, her gece yatmadan evvel gerçekleştirdiğim bu fizikî ayırmayla başlıyor.
Hayatlarımızın dijitalleşmesiyle ilgili ne kadar mızmızlanırsak mızmızlanalım, bu aslında hiç de yeni bir sorun değil. Yazma edimi bilgisayardan çok daha evvel de kabloları kesmeyi gerektiriyordu. Bir reddetme, feragat, geri çekilme, dünyaya ve onun ihtimaller gürültüsüne sırtını dönme hareketi, boş bir sayfanın sessizliğinden içeri bir sinyal kovalama harekatı. Şiirleri, makaleleri ve kurmaca metinleri üreten bu derin ve uzun periyodik çalışma biçimi yalnızca yalnızlık ve sessizlikle gerçekleşebilir.
İşte sorun da bu.
Geçtiğimiz yıl boyunca, Twitter’da ve şahsî sohbetlerde, muharrirlerin edebi dürtüleriyle ilgili tasalarını lisana getirdiğine şahit oldum. Yazmıyorsanız bile siz de bunu hissetmiş olabilirsiniz. Var olma, sesini duyurma, kendini anlatma gereksinimi 2017’de yeterlice fark edilir bir hâl aldı. Günümüz, daima teyakkuzda olmayı ve iştiraki gerektiriyor. İçimize dönme fikri ise, kısa bir müddetliğine bile olsa, artık utanç verici.
Peki, edebiyatla tekrar nasıl barışacağız?
Kimsenin edebiyata inancını yitirdiği yok. Tersine, bilhassa kriz periyotlarında, kitaplar bizi avutabilme, bize meydan okuyabilme ve rehberlik edebilme üzere harikulâde kabiliyetlerini açıkça gösteriyorlar. Lakin müelliflerin midelerinin sürece dair gittikçe daha fazla bulandığına şahit oldum. İşlerimizin, yarı yarıya biçimini edinmiş ve hâlâ gelecek vaat eden yarım yamalak işlerimizin, onları yazmak için ayırdığımız vakte değip değmeyeceğinin bir garantisi yok.
Kişisel işle kamu vazifesi ortasındaki, sanat ile hayatın ta kendisinin ortasındaki bu tansiyon, yazarlarla röportaj yaparak geçirdiğim şu son beş yıldır benim için bir telaş ve büyülenme kaynağı oldu. The Atlantic için sürdürdüğüm köşem By Heart’ın en büyük hedefi da, muharrirlerin favori edebi modüllerini ve bu kesimlerin onlar üzerindeki tesirinin onları nasıl değiştirdiğini anlatmaları. Lakin her bir kısımda müellifleri daha derine inmeleri için zorluyorum. Neden yazıyorlar? Bilmek istiyorum. Bunun gerektirdiği vakit ve ıssızlığı nasıl yasallaştırıyorlar? Artık, 150’den fazla röportajdan sonra birtakım yanıtlara yaklaşabildiğimi düşünüyorum.
Başlamak için tek yanlışsız yer var: Yazmak, gerekçelendirmenin çok ötesinde bir dürtüyle başlıyor. Khaled Hosseini bunun bir mecburilik olduğu itirafında bulunuyor. Mark Haddon ise “insan üzere hissedebilmek için tertipli olarak yapmak zorunda olduğum, neredeyse patolojik bir saplantı” diye tanımlıyor. Genel olarak, konuştuğum müellifler birebir fikirde üzere görünüyor. Yazmak insanların dünyaya hayal kırıklığı ile bakıp daha çok edebiyata muhtaçlığımız olduğu kanısına varmaları sonucunda yaptıkları bir şey değil. O bir dürtü, hepsinin ötesinde, açlık yahut şehvet kadar ilkel bir şey, tercihten öte bir kelam üzere. Yani müelliflerin birçok için yazmanın zorlukları yazmamanın acısından daha tercih edilir. Kathryn Horrison’ın dediği üzere: “Yazmayı seviyorum ve yazmadığımda mutsuz oluyorum, hatta vakit ilerledikçe etrafımdaki beşerler da mutsuzlaşmaya başlıyor.”
Yine de, edebi üretimin bir çeşit ilkel açlıktan kaynaklanması, içimizde kalan suçluluğumuzu ortadan kaldırmıyor, daha çok sorumluluktan kaçıyor üzere hissettiriyor. Sonuçta, yazarken yapmadığımız birçok şey var. Arkadaşlarımızla, ailemizle, haberlerle ilgilenmiyoruz, telefonlarımız kapalı, kablolarımız kesik. Yaratıcı geri çekilmenin bir çeşit gerçeklerden kaçma ayrıcalığı olduğuna dair o tatsız histen kurtulmak hayli güç.
New York Times Book Review’da yayımlanan bir By the Book yazısında, Andy Weir yazmayı politik ve etik tasalardan etkilenmeyen, kıvanç verici bir taraf değiştirmeye benzetiyor. Müellifin dünyadan kopuk duruşunu had safhaya taşıyor ve sanatının dış dertlerden uzak, hava geçirmeyecek formda kapatılmış, inançlı bir ortamda üretilmesi ve okunması gerektiğini söylüyor.
“Çok karanlık, çok önemli yahut politik bir iletisi olan kurmacadan uzak durmaya çalışıyorum. Bence kurmaca bir çeşit kaçış. Gerçek dünyayı terk etmek istiyorum, oturup hakkında dertlenmek değil.”
Weir, kendince, bir açıdan haklı: Müellifler, dünyaya, öbürleri tarafından keyifle tüketilecek işler üretmek haricinde hiçbir şey borçlu değil. Ancak Weir’in yazısının bilhassa başka ünlü beyaz heriflerin işlerini yüceltmeye adadığı geri kalan kısmını okuduğunuzda, hayalciliğin bu daha katı yüzünün ardına sığınmanın güç olduğu görülüyor. Weir’in yazısı, yaygın olarak düşülen bir tuzağın, kendinden bihaber, çarpıcı bir örneği: Sanatın sanat için olduğu fikrine tapmak, yanılgılarla dolu bir statükoyla olan kabahat ortaklığımızı ciddiye almayı reddetme raddesine gelebiliyor.
Fakat konuştuğum müelliflerin birden fazla dünyadan kaçmayı değil lakin lisanın olasılıklarını genişleterek onu büyütmeyi istiyor. Amy Tan çok hoş söylüyor: “Benim konuşmaya çalıştığım his, hiçbir vakit tam olarak kim olduğumuzu paylaşamayacağımız kanısından kaynaklanıyor. Altı yahut yedi yaşımdayken tam olarak ne hissettiğimi anlatan sözleri bulabilmek için sözlüğü karıştırır dururdum. Hiçbir vakit bulamazdım… Keder üzere bir his duyduğumda içimdeki her şeyi anlatabilen bir söz bulamamıştım. Sözlerin kifayetsiz olduğunu, hiçbir vakit kendimi tam olarak anlatamayacağımı hissetmiştim. Artık bile ne düşündüğümü, ne hissettiğimi, gördüklerimin tamamını söz edebilmek çok sıkıntı. Lakin bu yalnızlık da işte yazmak için en büyük itici güç.”
Başka bir deyişle, bu üniversal tecrübeleri söylem etmek, hem muharrir hem de okur için varoluşsal yalnızlıkla başa çıkma yöntemi. Bir kitabı sahiden seven rastgele biri, aramızdaki sıkıcı arayı nasıl daraltabildiğini bilir. Fakat bundan daha fazlası var. Sessizlik karşısında konuşma teşebbüsü, ismi olmayan bir şeye isim takmak, tabiatı gereği politik ve devrimsel. Zira oldukça gerçek bir biçimde ne söylenebileceğine, ne yapılabileceğine ve son olarak neyin mümkün olduğuna dair hudutları ortadan kaldırıyor.
Yazmak bizi içsel olarak da dönüştürüyor. Birçok muharririn kendi sürecini hassas bir istikrar yakalama uğraşı olarak anlattığına şahit oldum. Şuurlu, gündüz halimiz ile bilinçdışımızın alacakaranlık dünyası ortasında bir temas kurma eforu. Sanırım bu da Andre Dubus III, Richard Bausch, Celeste Ng, Hannah Tinti, Ben Marcu, Eileen Myles üzere birçok müellifin çalışmalarını bana anlatırken düş lisanı kullanmalarının sebebi. Düşler üzere yazma hareketi de büsbütün denetime sahip olmadığımız bir tecrübe üzere hissettiriyor. Yeniden hayaller üzere, yazmak kırılganlıkla katılaşmış olanı kırıp açma yoluna sahip. Bu çatlaktan esnek, akıcı ve derin fikirler ile kimlikler dökülüyor.
Bu tecrübe, Zadie Smith’in NW’sunun tesiri altındaki Roxane Gay üzere birinin, yazmayı bir “drag” formu olarak tanımlamasını sağlıyor, çeşitli ve zıt duruşlar takınmanın bir yolu, içimizde barındırdığımız seslerin bir kabulü, hatta tahminen bir uzlaşısı.
George Saunders şöyle demişti: “Kurmaca bize gerçek belirsizlik topraklarında, hangi lanet şeyi düşünmemiz gerektiğini bilmediğimiz yerlerde kısa bir ikamet müddeti yaratıyor. Orada çok fazla kalamayız. Orası bizim tabiatımıza ilişkin değil. Bir şey başınızı rahatlıkla karıştırabilir ve on dakika sonra kendinizi, boğulmakta olan birinin can yeleğine sarıldığı üzere fikirlerinize sarılırken bulabilirsiniz. Ancak bu belirsizlik ülkesine kısa müddet de olsa maruz kalmak bizim için nitekim çok yeterli. Rastgele bir şey hakkında birkaç saniyeliğine bile başımızın içtenlikle karışması bile çok âlâ zira yanlışsız bildiklerimizin aslında eksik olduğu fikrini ortaya çıkarıyor.”
Tutuculuk, yobazlık ve mutlak ahlakçılık insanlığın çağlar boyunca başının beladan kurtulamamasına sebep oldu, ancak bizim çağımızda yazma aksiyonu şeylerin karmaşıklığını bize hatırlatma eğilimine sahip. Yazma aksiyonu karmaşık olana ve hoşluk ismini verdiğimiz gizeme hayranlığımızı koruma etmemizi sağlıyor. Biz alışkanlıklar ve dogmalarla hissizleşen yaratıklarız, fakat bu sürece dair bir şey, bizi, nasıl şaşırmamız gerektiğini de hatırlamaya yüreklendiriyor.
İnsan çağının, insanlığın iştahlarının dünyayı tahrip etmediği vakitlerde dönüştürdüğü insan imali bir çağın şafağındayız. Çok tüketimimiz, kolektif açlığımız, denize, gökyüzüne ve toprağa sözün tam manasıyla yazılıyor, hem de tehlikeli hallerde. Ama edebiyat da bundan uzaklaşmanın, kısa vadeli de olsa bir yolu. Yazan insan, tıpkı okuyan insan üzere, neredeyse hiçbir şey tüketmiyor. Üretim sisteminin rahatsızlık verici, tüketici sistemiyle bağlarımızı süreksiz bir müddetliğine kesmenin bir yolu. Bir deftere el yazısıyla bir şeyler yazan biri, ki pek çok muharrir bana bu halde çalıştığını söyledi, her zamankinin aksine alışveriş yaparak yahut reklamlara maruz kalarak yahut toplumsal medya kullanarak büyük şirketlerin güçlenmesine sebep olmuyor. Hatta fosil yakıt bile kullanmıyorlar. Kendimizi bir saatliğine bile olsa temelde zararsız kılmak, bu girift çağda, çok ender ve hatta radikal bile.
Bence yazmakla ilgili sıkıntı olan şey de bu. Her gün, hayal etmesi bile sıkıntı ölçüde olan paralar, bir modülümüzün durmaksızın istediği yalnızca yemek, barınma, seks ve güvenlik üzere muhtaçlıklar değil birebir vakitte bilgi, özgünlük ve hayata bağlanmışlık üzere istekleri olan yanlarımızla irtibat kurmak için harcanıyor. İsteklerimiz tarafından yönlendiriliyoruz, tutkularımız bizi her istikamete çekiyor. 21. yüzyılın birinci dünya vatandaşları olarak hepimizin yaptığı birinci şey, bir 19. yüzyıl terimi olan “telefonu” denetim etmek, ekran camlarını istediğimizi gösterene kadar okşamak. Lakin yazmak, bunların hepsine hayır demeyi gerektiriyor. O tek başına yapılması gereken bir aksiyon ve yazmanın öteki bir yolu da yok. Bu haliyle de bize yalnızca bir şey yapmanın nasıl hissettirdiğini hatırlatıyor.
Dante’nin memnunluklarının sırrını sorduğunda Paradiso meleklerinin verdiği yanıtı düşünüyorum: “Neye sahipsek onu arzuluyoruz.” Yazmak sahip olduklarımıza duyduğumuz isteğin bir taahhüdü, harcayacak bir saat, kalem, kağıt ve zihnimizin vızıltısıyla baş başayız, öteki bir şey yok. Stephen King’in dediği üzere, “yazarken, tuvalete gitmekten diğer bir şey yapmayın”.
Makale muharriri Melissa Febos, yaptığı her şeye, yazmak için uyguladığı tek fikir anlayışıyla yaklaşmaya çalıştığını söylüyor. Başımız dağınık bir biçimde istemek yahut endişelenmek için kullandığımız enerjiyi, “başka bir yere yönlendirmemiz yahut hakikaten inandığımız bir işte kullanmamız” konusunda bizi uyarıyor. “Görsel tasarımlarımıza, aktivizmimize, ebeveynliğimize, insanları sevebileceğimiz en yüksek düzeyde sevmeye. Aman rabbim, bunun üzere bir güç iktisadı için ümit etmeliyiz. Çok fazla şey yapabiliriz. Çok fazla şeyi çözebiliriz.”
Yazmak için sebep çok, lakin yapabilmenin tek yolu var: Kararlı bir biçimde, elimizdeki işe bütünüyle odaklanmak. Çalışmamız hiçbir işe yaramasa dahi bu titizlikte bir dikkat bir idman fonksiyonu görüyor, ruhumuz için bir acemi birliği üzere. Masanızdan tekrar kalktığınızda ve o günün işi bittiğinde kendinizi büsbütün yazmaya vermenin size nasıl hissettirdiğini hatırlayın. Kendinizi önemsediğiniz insanlara, sevdiğiniz ve istediğiniz dünya için sürdürdüğünüz savaşınıza verir üzere, hatırlayın. Tüm benliğinizle bunları da yapabilirsiniz. Diğer bir şeye razı olmayın.
- Bu yazı, Joe Fassler’ın The Paris Review’da yayımlanan makalesinden, Merve Evirgen tarafından çevrilmiştir.
