Yeni bir yılın gelişini nasıl tanımlamayı tercih ediyoruz? Pak, yeni bir sayfa… Bir evvelkini hatırlatmayan, her şeyiyle apayrı olmasını dilediğimiz bir devir. İhtimaller ortasında sırf “ilerleme” var, aklımızda daima daha güzelinin olacağı. Bugünden yarına, haftanın başından sonuna, çocukluktan yaşlılığa vaktin doğrusal biçimde aktığını düşünmeye meyilliyiz. Hayatımızı tekdüze görsek bile vaktin akıp gittiğini, tahminen “eski hoş günlerin” bir daha geri gelmeyeceğini düşünüyoruz.
Zamanı doğrusal, durmadan ileriye akan, sadece yeniliklere hamile bir mefhum olarak görmek, çağdaşlaşmadan miras kalmış bir alışkanlık. Toplumların kabile hayatından ve takas iktisadından “ilerleyerek” çağdaş toplumları oluşturduğu varsayılır. İşbölümü, toplumsal omurdaki kurallar, toplumsal nizam, yüksek sanat, falan filan. Azgelişmiş toplumlara, eski alışkanlıklarını geride bırakarak ilerlemeleri gerektiği sıkça hatırlatılır mesela. İlerleme trenini kaçırdığını düşünenlerin vakti daima bu türlü doğrusal mı akar?
Zaman, bireylerin algısı ve tecrübesiyle biçimlenen göreli bir mefhum olsa da, hepimizin lisanına pelesenk olmuş birtakım siyasi ve ekonomik yorumların temelini de oluşturuyor. Gündelik hayatta, sokakta, meskendeki sohbetlerde Türkiye ya durmuş yerinde sayıyor ya da daima geriye gidiyor. “Sosyal çürüme” diye anılan, her toplumsal infialde teselli üreten tanınan telaffuz de bu yüzden epey benimsendi herhalde. Neredeyse her çıkmazı aşıveren, her kilidi açıveren bir tahlil aracına dönüştü. Üstelik politik spektrumun neredeyse her yanında alıcı buluyor.
Biz “çürüme” sözünü ne vakit, ne için kullanırız? Sebzeler, meyveler, bitkiler çürür. Çürümüş şeyin sonu çöplüktür ya da toprağa karışır, gübre olur. Çürümüş olan artık geri döndürülemez. Vakit çizelgesinde o kadar geri gitmiştir ki artık ilerleme filan düşünülemez. Toplumsal açıdan çürümüş bir toplum da rastgele bir toplumsal harekete ya da kolektif reaksiyona hamile değildir. Yaşadığımız sıkıntılara bir isim koymak rahatlatıcı gelse de bu teşhis birden fazla vakit bizi hareketsiz bırakıyor olabilir: İlerleme treni kaçtı, toplum baştan aşağı çürüdü, ahlak anlayışımız bozuldu, evvelden her şey bambaşkaydı… Aslına bakarsanız bu türlü teşhisler üretmek rahatlamaya bile yaramıyor artık, en fazla hepimizi uyuşturuyor.
Gündelik hayatımızda (hepimize o denli yahut bu türlü musallat olan) nostaljinin tetiklediği “geriledik, bozulduk, yozlaştık” tartışmaları, sadece infial yaratan haberler, toplu taşımada omzunuza çarpıp özür dilemeyenler ya da kıyıda türküler eşliğinde halay çekenler vesilesiyle ortaya çıkmıyor. Genelde her gelişmenin akabinde bir tıp toplumsal medya mutabakatıyla parlıyor, üstelik dünya da durum pek farklı görünmüyor.
Sabrina Carpenter’ın ziyadesiyle “ses getiren” albüm kapağı etrafında dönen tartışmaları hatırlayın. Man’s Best Friend albümünün kapağında Sabrina Carpenter’ı dizleri üzerine çökmüş halde görüyoruz. Grup elbise giymiş ve erkek olduğu varsayılan biri, Carpenter’ın saçını çekiliyor. Bu görsel, yayımlanmasından itibaren “büyük bir tartışmanın” fitilini ateşledi. Bayanların bu derece baskılandığı ve çok sağın yükseldiği bir devirde, albüm kapağının erkek tahakkümünü estetize ettiğine yönelik tenkitler sıkça lisana getirildi.
En fazla lisana getirilen yorumlardan biri de feminizmin yüzlerce sene geriye gittiği tarafındaydı. Tekrar toplumsal bir hareket, tekil bir olay üzerinden “ileri-geri” ikiliğine sıkışıp kalmıştı. Neredeyse refleks haline gelen bu yorumlama biçimi, hem feminizmin tarihini hafife alıyor hem de bütün dünyayı Batı’nın gözünden okuyor elbette. Amerikalı bir bayanın yapıp yapmadığı bir hareket feminizmin mukadderatını belirlerken, birebir anda dünyanın öbür ucundaki bayanların verdiği siyasi varoluş çabası görmezden gelinmiş oluyor.
Benzer bir “bozulma” söylemi, son periyotta ideolojik tartışmalar üzere soyut sıkıntılar haricinde mesela kentsel yerler vesilesiyle de gündeme geliyor. Hatırlarsanız, birkaç hafta evvel Akaretler’de toplanmış bir erkek kümesinin görüntüsü toplumsal medyada dolanıma girmişti. Görüntüdeki genç erkekler yoldan geçen otomobilleri sallıyor, görüntünün açıklamasında yüksek sesle müzik dinledikleri ve bayanları taciz ettikleri söyleniyordu. Bu çeşit bir kamusal alanda bulunmanın bayanlar açısından önemli bir güvensizlik hissi yaratacağı elbet lakin mevzuyu ekonomik ve ahlaki üstünlüğe indirgemek de problemlere dair anlayışımızı kısırlaştırıyor olabilir mi?
“Sosyal çürüme” kavramı ne toplumsal şartları, ne şiddeti ,ne de bayan cinayetlerini bütünüyle açıklayabiliyor. Daha çok kişinin rahatsız edici bulduğu beşerlerle temasını kesmek, kendi hayatını faziletli sunabilmek için kullandığı bir cins anahtara dönüşüyor. Meğer kimse ömür şartlarımızı büyük ölçüde belirleyen iktisattan bahsetmiyor. Ekonomik krizin yarattığı teminatsız şartlarda hayatta kalmaya çalışan, zihinsel açıdan ziyadesiyle zorlanan, dışlanan jenerasyon gittikçe toplumun çeperlerine itiliyor, uyuşturucunun pençesine düşmese bile yeni kuşak çetelerin elinde heba oluyor.
Bir cins farkındalık hissi yaratan “sosyal çürüme” etiketi, kimi sıkıntıları tahminen parmakla gösteriyor lakin müdahale etme sorumluluğundan da kaçınıyor. Her gün hudut bozucu türlü gelişmeye maruz kalırken olan bitenin ismini koymaya çalışmak elbette anlaşılır bir refleks. Ancak “gelişmiş-gelişmemiş” ikiliğine yaslanan bu refleks, dünyayı olduğumuz yerden okumaya, kısa müddetli bir arınmaya ve eylemsizliğimizi sürdürmeye neden oluyor.
Sorumluluk almadığımız sürece değişimin her vakit istediğimiz istikamette gerçekleşmesi imkansız. Bu sebeple rahatsız olduğumuz, ferdî ahlak anlayışımıza zıt sorunları “gerileme” ya da “çürüme” olarak nitelendirmek, çoğunlukla ekonomik ve politik sebepleri de göz arkası etmemize yol açıyor. Tanınan olan müzikleri, moda trendlerini, konuşma biçimlerini sığ bulabilirsiniz lakin bunların yegâne nedeni toplumsal çürüme değil. Asıl sorun şu: Herkesin kendini nitekim inançta hissedebilmesi için biz ne yapacağız?
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, güzel ki varsınız.
