Daha fazla kitap okumak için toplumsal medyayı bırakır mıydınız?

Günümüzde çoğumuzun aklından birebir şeyler geçiyor: şu kahrolası telefonlarımıza bu kadar düşkün olmasaydık, kesinlikle asıl benliğimizin kilidi açılıverirdi: daha fazla yürüyüşe çıkardık, çocuklarımızla daha fazla sohbet ederdik, diğerlerinin muvaffakiyetleri karşısında içimizi kemiren kıskançlık hissinden kurtulabilirdik. Bu türlü söyleyince kulağa güzel geliyor, telefonumu paramparça edip AppleCare’i bir daha hiç aramasaydım hayatım nasıl olurdu diye düşünmeden edemiyorum. Güzel bir sportmen mu, yoksa çocuklarıyla bin modüllük yapbozları tamamlayan babalardan biri mi olurdum? Vaktin ruhunu yakalayan şahane sinemalar çekebilir miydim? Hiç olmazsa büyük romanları artık okuyabilir miydim?

Akıllı telefon ve toplumsal medya bağımlılığına dair huzursuzluğumuz yıllardır artıyor, üstelik durulacak üzere değil. Bu endişeyi ben de yaşadım; bu yüzden, geçen temmuz ayında kitabımın teslim tarihi yaklaşırken toplumsal medyadan kurtuldum. Evvel en büyük problemim olarak gördüğüm X’i bıraktım, ağustosun sonuna gerçek Instagram ve TikTok’tan ayrıldım, yabancılarla tartışmama imkan veren çabucak her uygulamayı artık telefonumdan silmiştim. Bundan evvel günde yaklaşık on saati ya telefonuma bakarak ya da bilgisayarımın başında geçiriyordum. Bu müddetin azalmasına gereksinimim yoktu lakin haftalık ekran süreme baktığımda, vakit öldürdüğüm uygulamalarda geçirdiğim saatleri izleyen o parlak renkli çubukların artık kitabımı yazmak için kullandığım söz işlemci uygulamasında geçirdiğim vakti ölçmesini istiyordum.

Planım az çok işe yaramıştı. Kitabımın birinci taslağını vaktinde bitirdim. Lakin toplumsal medya detoksunun hayal ettiğim öteki tesirleri —en azından fark edilir biçimde— ortaya çıkmadı. Evvelce daha fazla kitap okumaya başlayacağımı ummuştum zira hayranlık uyandıran bir metinle karşılaşmak bende yazma dileği uyandırır; bu, vilayetle de ilham aldığımdan değil, daha çok “acele edip yazmaya başlamazsam geride kalacağım” dehşetinden kaynaklanır. Ne var ki, toplumsal medyadan uzaklaşmanın asıl tesiri şuydu: dünyada neler olup bittiğini artık bilmiyordum. Bu, hiç de üzücü sayılmazdı lakin okumayı umduğum onca kitabı bir türlü elime alamadım.

Sosyal medyaya dair en yaygın kıyamet senaryolarından biri üç aşağı beş üst şudur: Etkileşimin dopamin patlamalarına ve kısa görüntülerin anlık tatminine bağımlı hale gelmiş internet kullanıcıları kitap okuma maharetini kaybeder, nihayetinde aptallaşır ve tepkisel davranır. Ne palavra söyleyeyim, ben de bu kaygıdan azade değilim; işim sadece makale ve kitap yazmak olduğundan değil, insanların kitap okumasının güzel bir şey olduğunu düşündüğümden, bu kadar. Kolektif okuma alışkanlıklarımıza dair istatistikler hiç de iç açıcı görünmüyor. 8-18 yaş ortasındaki 76 bin çocuğun katıldığı yakın tarihli bir National Literacy Trust (Ulusal Okuryazarlık Vakfı, İngiltere) araştırmasında iştirakçilerin sırf beşte biri boş vakitlerinde kitap okuduğunu söylemişti. Bu, anketin tarihindeki en düşük orana işaret ediyor. 2022’de National Endowment for the Arts (Ulusal Sanat Vakfı, ABD) tarafından yapılan bir ankette, son bir yılda en az bir kitap okuduğunu söyleyen yetişkinlerin oranı yüzde ellinin altına düşmüştü, bu da on yıl öncesine kıyasla yaklaşık yüzde 10 oranında bir gerileme manasına geliyordu.

Bu sonuçlar insanların genel olarak artık daha az kitap okuduğu manasına mı geliyor? Zannedilenin bilakis, tarih boyunca insanların —telefonlarındaki kısa bildirileri bile olsa— okumaya bu kadar fazla vakit ayırdığı bir devir hiç olmamıştı. Bu cinsten okumanın büyük kısmının kitap okumak kadar öğretici olmadığı konusunda hemfikiriz lakin kitap okuma oranlarının gerileyişinin ve bu gerilemenin çevrimiçi alışkanlıklarımızla ilgisinin zannettiğimizden daha karmaşık olabileceğini düşünüyorum. Örneğin, bugün bilgiye ulaşmak çok daha kolay; evvelden tahminen kitaplarda arayacağımız bilgilere olduğu kadar, okumayı düşündüğümüz kitaplar hakkındaki bilgilere de basitçe erişebiliyoruz. Tahminen de internet çağının şuurlu okurları olarak birçoğumuz ilgi alanlarımıza direkt hitap eden kitapları okumakla yetiniyoruz.

Peki, olup bitenlerin hepsini açıklar mı bu? Muhtemelen hayır; büyük ihtimalle çoğumuz telefonlarımıza gittikçe daha fazla hapsoluyoruz. Her şeye karşın okuryazarlığın ne manaya geldiği konusundaki fikirlerimizi değiştirmemiz gerektiğine inanıyorum.

Bir adam hayal edin, ismi Dave olsun. Dave Ortabatı’da yaşayan, ağır iş temposuyla çalışan bir avukat olsun, Amerikan askeri tarihine büyük bir ilgi duysun. Reddit’te bu alandaki favori kitaplarını paylaşan insanlardan oluşan bir topluluğu keşfetsin. Vakitle bu forumda hangi kullanıcıların zevklerinin kendi zevkleriyle örtüştüğünü de öğrensin. Okuduğu kitaplar konusunda daha seçici hale gelsin, bir bakıma daha verimli okumaya başlasın (gerçi daha az kitap okuyan biri de olabilir). Dave bu alanda üretilen podcast’leri dinlesin, uzun YouTube görüntüleri izlesin, hatta mesela Antietam Muharebesi’ndeki değerli anlar üzerine yapılan çevrimiçi seminerlere bile katılsın. Dave, bunları yaptığı vakit boyunca üç kitap yerine iki kitap okumuş olsaydı olduğundan daha mı az bilgili olacaktı?

Bununla bağlantılı, yanıtlamamız gereken bir soru daha var: Çevrimiçi hayatımız, yüz yüze geldiğimiz bir kitap kulübünün ya da bir dersliğin o inişli çıkışlı, yavaş akan vaktini tekrar üretebilir mi? Yoksa internetin teklif mimarisi ve bilginin anında temin edilebilir olması her şeyi süratli bir optimizasyon yarışına mı dönüştürüyor?

Bu soru üzerine düşünmeye müellif Celine Nguyen’in “21. yüzyılda müellif olmak üzerine notlar” başlıklı listesini okuduktan sonra başladım. Substack’te etkileyici eleştirel denemeler yayımlayan Nguyen’in insanı kışkırtan birtakım alışılmamış fikirleri var. Örneğin, “yapay zekayla üretilmiş çerçöpten çok evvel insan zihninin ürettiği saçmalıklar vardı” diyor. Toplumsal medyanın ve internetin, insanları daha az kitap okumaya sevk etseler bile, insanların daha verimli okumalarını sağlayabileceğine dair ikna edici bir argüman sunuyor:

Bugün dünya görüşümü şekillendiren, fikirlerim açısından kurucu nitelikte gördüğüm birçok kitabı, insanların Reddit yahut Twitter’daki paylaşımları sayesinde keşfettim. İnternetin özel taraflarından biri de bu: Bu tıp şeylere öylece erişebileceğiniz gerçek bir toplumsal etrafın içinde olmanız gerekmiyor.

Bu deneyim Nguyen’e has değil. TikTok’un resmiyetten uzak, büyük edebiyat topluluğu BookTok, birçok insanı alışkın oldukları ilgi alanlarının dışına taşabilen kitapları okumaya yöneltti. X, Reddit ya da Instagram’ın derinliklerinde kaybolmadan, gazetelerin ve mecmuaların yılsonu listelerinde yahut büyük mükafatların kısa listelerinde asla göremeyeceğiniz kitap teklifleri bulmak mümkün. Kıyıda köşede kalmış edebi eserler, artık daha evvel ulaşamayacakları kadar okura ulaşıyor.

Nguyen’in bu önermesini kabul edip kimilerimizin daha az makus kitaba maruz kalıp merak ettiği şeylere daha süratli ulaştığı sonucuna varırsak, bunu okuma kültüründe hakikaten bir güzelleşme sayabilir miyiz?

Askeri tarih meraklısı, hayali arkadaşımız Dave’i olağanda yüzüne dahi bakmayacağı bir yığın kitabı okumasını kural koşan bir kitap kulübüne alalım; Dave bu kitapların birçoklarını anlamsız buluyor, okumayı da vakit kaybı olarak görüyor. Bu kulüp birebir vakitte sırasıyla hangi kitabın okunacağını tartışabileceği, hatta yüz yüze münakaşa edebileceği bir arkadaş topluluğu da sağlıyor. Bu kulüp olmasaydı, Dave okuyacağından daha az kitap okuyabilirdi, okuduklarından daha az keyif alabilirdi; hatta edindiği bilginin niteliği bile azalabilirdi. Kendisini ilgi alanlarına hitap eden şeylerin peşine düştüğü Reddit başlıklarında yeniden bulabilirdi.

Ama bir kitabı birlikte okumanın toplumsal yararları da var. Birileri Dave’i ilgi alanlarının darlığıyla yüzleştirebilirdi. Okuma tecrübesi, fikirlerinizi kitapların sunduğu daha engebeli zihinsel yerlerde dolaştırabilir; uzun metinlerin vakit zaman yarattığı can kasveti ve sabırsızlık da sizi kusursuz biçimde damıtılmış içeriklerin yapabildiğinden daha fazla düşünmeye teşvik edebilir.

İnternet mecralarında itinayla seçilmiş bir okur kitlesine dair tahayyülünün yüz yüze bir ortaya gelinen kitap kulübü, edebiyat topluluğu ya da yazı atölyesi üzere muhtaçlıkları ortadan kaldırıp kaldırmadığını Nguyen’e sordum. Toplumsal medya ve internet aracılığıyla kitaplardan haberdar olmanın keşfi büyük ihtimalle hızlandırdığını lakin insanların neredeyse bütünüyle kendi zevklerine hapsolmasına da yol açabildiğini söyledi. “Daha sızdırmaz bir filtre balonu oluşturma (entelektüel izolasyon yaratma) imkanına elbette sahipsiniz,” dedi.

Sosyal medya güçlü uzlaşılara sebep oluyor (internetteki her şey süratle birebir ışık kaynağına hakikat ilerleme eğiliminde); yüz yüze, lokal ve kesimli bir tartışma ağının nihayetinde daha fazla entelektüel fikir çeşitliliği sunabileceği ileri sürülebilir. Nguyen’e bunu sorduğumda, savaş sonrası periyotta ortaya çıkmış soyut dışavurumcu sanatkarların oluşturduğu “Ninth Street Women” kümesinden, sanatkarların ve muharrirlerin misal gayelerle fizikî yerlerde bir ortaya gelme fikrinin hissettirdiği nostaljiden kelam etti. “Herkes birebir anda Substack’te notlar yayımlarken sizin de Substack’te not yayımlamanıza kıyasla bunun fizikî bir yerde yapılması elbette daha canlı hissettirir,” dedi. Ancak bu cins oluşumların genelde hayli içe kapalı olduğunu da hatırlattı, Substack üzere platformlardaki en başarılı muharrirlerin birden fazla edebiyat etraflarına ahenk sağlayamayan bireyler oluyor. Bunu inkar etmek epey güç. Tıpkı barlara gitmek, tıpkı mecmualara katkıda bulunmak yahut birebir galerilerde birebir sanat yapıtlarına uzun uzun bakmak cazibeli olabilir, lakin bu türlü bir hayat günümüzde anakronik olduğu kadar rahatsız edici de bulunabilir.

Nguyen, muharrirler için kaleme aldığı notların birinde şunu argüman ediyor: “Tartışmalı da olsa, ben toplumsal medyadan yanayım. Sanat hakkında yazılar yazıyorsanız, toplumsal medya akışınız çağdaş sanat yapıtları, sanat eleştirmenleri ve yeni sanat yayınlarıyla dolup taşar; böylelikle yapmaya çalıştığınız şeyi pekiştiren, huni misali daraltılmış bir dünya yaratmış olursunuz.”

Geçmişte bilhassa eğitim siyaseti yahut yapay zeka üzere belli bahisler üzerine yazarken ben de misal taktikleri denedim. Ancak kendimi fikirlerimi berraklaştırırken değil toplumsal medya uzlaşısına daha fazla odaklanmış halde buldum; bu uzlaşıları da birden fazla vakit rastgele bir başlıkta en fazla paylaşım yapan bireyler belirliyordu. Bazen gördüğüm bir tweet hakkında direkt yazmasam bile, ona gerçek sürüklenip gönderme yapmadan duramıyordum. Bu türlü yazmak, daha fazla haberlerden, toplumsal medya paylaşımlarından ve çeşitli görüntü podcastlerden derlenmiş bir akışın üzerine konuşma balonları konduruyormuşum üzere hissettiriyordu. Birçok yorumcu —en azından gazete ve mecmua köşelerinde, e-posta bültenlerinde yahut podcastlerde dünyayı yorumlayanlar— bunun bir benzerini yapıyor. Tüm yorumlar bir ortaya geldiğinde de “söylem” dediğimiz şey ortaya çıkıyor.

Hakkını teslim edelim, derlemeler büyük lisan modellerinin en yeterli taklit edebildiği şeylerden biri. ChatGPT yeni olgular bildiremez ya da fazla atmosferik detaylar sunamaz lakin belli bir husus hakkında yazılmış her şeyi bulup elindeki malzemeyi düzenleyebilir, derli toplu bir biçimde sunabilir. Nguyen’in tavsiyesi de hakikat olabilir; fakat şayet öyleyse —e-posta bültenlerinin ve politik yorumculuğun popülerliğinin yanı sıra romanın, hatta tuğla kalınlığındaki biyografilerin gerileyişi de hesaba katıldığında— insan elinden çıkma yazının geleceği doğruca yapay zeka makinesinin ağzına yanlışsız ilerliyormuş üzere görünüyor.

Peki, buna nasıl reaksiyon vermeliyiz? Gerçekten insani hissettiren biçimsel ve üslupsal kopuşların izini mi sürmeliyiz? Yoksa her şey çerçöpe mi dönüşecek? İhtimama bezene yaratılmış üsluba sahip düzyazılar bulma çabamız, büyük lisan modellerinin üretebileceği üslup varyasyonlarının önüne geçebilir mi? Son devirde gördüğüm en yenilikçi biçimsel denemelerden kimileri Substack’te ortaya çıktı. Ne düşünürseniz düşünün, Ryan Lizza’nın eski nişanlısı Olivia Nuzzi hakkında kaleme aldığı, skandallarla dolu, tefrika halindeki ifşa metni de buna dahil. Toplumsal medyada ya da klâsik olmayan mecralarda üretilen her yazının niteliğini yitirdiğini söyleyemeyiz. Lakin katıksız optimizasyona, derlemeye ve uzmanlaşmaya direnmenin de bir bedeli vardır. Yazılı metnin beşere has oluşundan değil, kabul edelim, bir tavşan deliğinin tabanında olmak ziyadesiyle yalnız hissettirebilir.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Jay Caspian Kang’ın New Yorker‘da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.