Sızı takvimi

İçimizdeki türlü sızılarla memleketin sızısı iç içe geçmişken ve yeni yıla pek de optimist olmayan bir ruh haliyle düzgünce yaklaşmışken, 2025’i tek bir sözle nasıl anlatabileceğimizi düşündüm, kendimce en yanlışsız sözün “sızı” olduğuna karar verdim. Memleketçe içimizde yankılanan şey, güya “ağrı sızı” dediğimiz halin ta kendisi. Tahminen Birhan Keskin’in dizelerinde buluşur üzereyiz: “dürtme içimdeki narı / üstümde beyaz gömlek var…”

Yıl biterken gördüğüm, o nar dürtülmeyi beklemiyor; esasen her an kabuğunu yaracak üzere duruyor. Geçen yıla dair bir “bilanço” çıkarmaya kalksak 2025’in bıraktıkları da, kartopu üzere yuvarlanıp büyüyerek gelenler de şahsî hayatımızda sırtladığımız yükü yahut toplumsal varlığımızın içine düştüğü hali karşılamıyor. Tahminen de bu yüzden etrafımızda bir “2026 heyecanı” görmek de kolay değil. Bir gölgenin boyunduruğunda hayat savaşı veren hem yürekten hem bedenen yaralı “politik hayvanlar” üzereyiz: Yitirdikçe yitiren, vaktin hızlandığı ancak hayatın “ileri” sözüyle pek uyuşmadığı bir momentteyiz.

İnsanın “zaman” dediği şey birçok kere takvim yaprağının kibar palavrası, tekrar eden sayılar; gökyüzünün vakti ise daha kaba, tahminen daha dürüst. Fakat bizim öykümüzde asıl baskın olan, iki vakti da hem kapsayan hem aşan, son bir yılın derin gürültüsü; haber bültenlerinin sert metali, durmayan toplumsal medya akışı, “şimdi!” diye bağıran bildirimler… Bir de dolmadan boşalan cüzdanlar, gözaltılar, tutuklamalar, savaşlar, barışlar, ayrılıklar, aşklar, kayıplar, başımızda yankılananlar… Bu gürültü, insanın içindeki saati bastırıyor. Bazen de artık felaketin kendisini aşıp felaketin ürkütücü lisanıyla boğuşmak zorunda bırakıyor. Güya yaşadığımız yıkımın üstüne çekilen ince bir battaniye var da dumanı saklamaya yetmiyor ancak kokusuna alıştırıyor.

Yok oluş da birçok vakit bu türlü başlıyor zati, bir tıp alıştırma. En erken belirtisi, varlığın “konuşulamaz” hale gelmesi/getirilmesi yahut hakikat yerden konuşulamaması üzere. Bir haberi geçiştirirken, bir acıya alışırken, korkuyu gündelik bir eşya üzere taşırken alışıyoruz, mecburen.

Bazen kendimizi korumak için sızıdan uzaklaşmaya çalışırken duyularımızı da kısıyoruz. Ama bu kısma, bir mühlet sonra muhafaza kalkanı olmaktan çıkıp içimizi karartıyor. Üstelik olup biteni birden fazla vakit “dönüşüm” diye isimlendirerek daha da kolaylaştırıyoruz. Birinci bakışta saf duran bu söz, kimi vakit “yıkım” demeden yıkımı anlatmanın şık bir yolu olabiliyor. Halbuki dönüşüm dediğimiz şey, birçok sefer bir kaybı da beraberinde taşıyor, kaybı kabullendiğimiz anda sızı yine nüksediyor.

Eski biçim bütünüyle çözülmeden yenisi kurulmuyor fakat bu “çözülmeyi” yılın son gününe sıkıştırılmış bir merasim üzere değil, gündelik hayatın tarz usul işleyen bir modülü üzere yaşıyoruz. Vakitle o kadar olağanlaşıyor ki -Hegel’in ifadesiyle- aşina olduğumuz şeyi bilemiyoruz ya da fark edemiyoruz. Aslında sıkıntı daha büyük cümleler kurmak değil daha esaslı bir dönüşüm gereksinimini ertelememek, mesela 11. tezi (“Filozoflar şimdiye kadar dünyayı sırf çeşitli biçimlerde yorumladılar, aslolan onu değiştirmektir.” —Karl Marx) alelade bir alıntı olarak değil, bir istikamet tayini olarak gayeye dönüştürebilmek…

Yıl boyunca ölen çocukların haberleri, cezaevi kapılarında bekleyen aileler, borç harçla dönen mutfaklar, şahsî hezeyanlarımız, acılarımız… Gündelik hayata karışmış sessiz birer çığlık üzere. Büyük kelamlara düşmeden, sırf bunları bilerek yaşamak bile ziyadesiyle ağır. Lakin bu bilgiyi taşımak insanın beşere ve tabiata borcunu, sorumluluğunu hatırlatıyor. Bu noktada Samuel Beckett’in meşhur cümlesi bir motivasyon sloganı üzere değil de bir varoluş notu üzere duyulabilir: “Hep denedin, daima yenildin. Olsun. Yeniden dene, tekrar denil. Daha güzel yenil.” Muvaffakiyete tapınan bu çağda insanın kulağına küfür üzere gelebilir. Fakat kimi devirlerde hayatta kalmanın etiği de buradan geçebilir: Yenilgiyi inkar etmeden onun içinde direnmenin, hem örgütlenmenin hem o yenilgiyi örgütlemenin yolunu bulmak, hem toplumsal varlığımız hem de ferdî hayatımız için.

Karamsar ve umutsuz bir tablo çizmek niyetinde değilim, yaşadıklarımızın karanlığı, tartısı o denli derin ki istemeden hepimizi sürüklüyor. Ancak tekrar de inanıyorum ki yılın bilançosu bir yerde umutla kesişecek. Bir kere daha hatırlatayım, bana kalırsa 2025’i en uygun söz eden sözlerden biri “sızı.”

İbn Mukaffa’nın “belagat uğruna fesahati kaybetme” ikazını da hatırlayarak, “sızı” sözünün gereğince berrak olduğu kanaatindeyim. Neden mi? Zira sızı, bağırmayan lakin susmayan, insanı uyutmayan, rahatlatmayan, “batan” bir şey. Acı üzere patlamaz, yas üzere kapanıp çekilmez, öfke üzere dışarı boşalmaz. Sızı içeride kalır. İnce, ısrarcı, gündelik fakat vakit içinde çözülse de sebepleri öylece gitmez. İçeriden konuşur: kemikten, sondan, beyinden, bazen de yürekten… Tahminen de bu yüzden hâlâ yaşadığımızın, kaybetmek istemediğimizin en çıplak işareti olabilir.

İnce bir sızı: Dişin tabanında, ense kökünde, burnun direğinde, parmağın ucunda, göğsün bir yerinde. “Ben buradayım,” diyen bir sinyal üzere. “Sen de buradasın.” İnsan bu türlü anlarda daha âlâ anlıyor güya, vakit dediğimiz şey, birden fazla kere sayıların gölgesinde bir artık. Geriye kalan. Üstümüzde kalan. İçimizde kalan. Sistemden, rejimden, sistemden…

Bu sebeple yeni yıla girerken süslenmiş, bıkkınlık veren pazarlama cümleleriyle de sık karşılaşıyoruz: “Yeni başlangıçlar, yeni umutlar, yeni sen.” Öte yandan, yerinden kalkmayan hakikat: birebir eşik, birebir tartı, birebir yorgunluk. Bir yanda kutlamalar, ışıklar, alışverişler yeni yıl fırsatları, öte yanda açlık hududunda ömür savaşı veren milyonlar, borcun gölgesinde küçülen meskenler, çocukların mezar taşına dönüşen manşetler, ismini koymaktan çekinilen tutsaklıklar. Güya her 31 Aralık gecesi bunlar sıfırlanacakmışçasına umut pazarlayanlar.

Birileri bizi bir sahneye çıkarıp “hadi” diyor alkışlayın, gülümseyin, düzgün hissedin ve biz tahminen yılın bir gecesi, o hak ettiğimiz “iyi hissetmeye” kucak açıyoruz. Lakin bu yılı yani 2025’i başkalarından ayırt eden nokta, tek bir gece için bile kimsenin kucak açmaya pek de istekli olmayışı. Sızan yanlarımız, bu yıl bizi bir öbür “dönüştürdü”. Güya daima birlikte Katip Bartleby’nin o meşhur cümlesinin, bir dua üzere zihnimize yapışmış yankısıyla 2026’ya gidiyoruz: “Yapmamayı tercih ederim.”

Bu -en azından benim açımdan- bir isyan değil, çünkü isyan dediğin şey çok daha aklı başında bir şey. Bu bir “çekilme” de değil. Daha çok, zorla giydirilmiş iyimserliğe karşı küçük bir reddiye ya da sızımızın yankısı. Zira kimi yılların sonunda insanın elinde ne yenilenme kalır ne de tazelenme. Yalnızca sızı kalır, sızı da -garip de bir biçimde- insanın en dürüst pusulası olabilir. Sızı, uyuşmanın düşmanıdır; keza uyumanın da… Sızı varsa, hâlâ bir yerimiz canlı demektir.

Fizik bunu benden daha acımasız anlatır: Sürtünme, enerjiyi ısıya çevirir. Hareketin bir bedeli vardır, o bedel kaybolmaz, biçim değiştirir. Bir cins entropi gibi… Ne kadar “idare etmeye” çalışırsak, o kadar ısınır içimiz, görünmez bir ateş… Dışarıdan bakınca sakin, içeride daima bir kayıp ya da sıkışma ya da ateş. Gücün geri dönmeyen kısmı. İşte sızı, hayatın “sürtünmesinden” doğan o geri dönmeyen ısı.

2025’i “kötü geçti” diye özetlemek bana yetersiz geliyor. Sıkıntı, tek tek kötülüklerin listesi yahut toplamı değil, bugünlerde sirkülasyonda olan bir sözle, berbatlığın içinde yaşadığımız iklime dönüşmesi. İktisattan, siyasetten azade, yalnızca ahlaki temelde bir berbatlıktan bahsedemeyiz. İnsanın, habere bakıp omuz silkebileceği bir eşiğe itilmesi, hatta artık haberlere hiç bakmaması üzere. Bir kaybı “normal” diye geçiştirebilmesi üzere. Yoksulluğa mecbur edilmesi üzere. Sızı tam burada hem ferdi hem toplumsal vaziyetimizde başlıyor: Kabullenmenin utancı yahut acısıyla hayatta kalmanın mecburiyeti ortasında, insanın içi ince ince çatlıyor. Kişisel hissimiz, bir anda toplumsal bir ölçüye dönüşüyor.

Sızıyı susturmanın en kolay yolu ise onu “kişisel” saymak. Meğer sızı bazen delildir. Bir şeyin yolunda gitmediğinin delili. Daha berbatı de sızı geçince bazen felaket bitmiş olmaz, yalnızca duyular körelmiş olur. Ağrı kesici ağrıyı durdurur, ağrının nedenini durdurmaz. Birtakım devirlerde toplumlar da bir cins ağrı kesiciyle yaşayabilir, gündem değiştirerek, sözleri değiştirerek, dikkatini dağıtarak, politik pratiğin merkezinden kaçarak lakin bizim sızımız derin, ağrı kesiciler bile işe yaramaz halde. Sızıyı bastıramıyoruz, yeni yıla, astrologların bile üstesinden gelemediği bir hevessizlikle giriyoruz.

Bu bir zayıflık değil üstünü örtemeyeceğimiz bir ihtar, “idare etme” diye bağıran bir ikaz. Zira biz mucizelerin değil, daha fazla yönetim etmenin insanlarıyız. Ancak yazgımız bilip sızıya yapışamayız. Hem mağlubiyetleri hem sızıları örgütlemekten öbür ne yolumuz var? Gramsci’ye kulak vermek zorundayız: “En berbat dehşetler karşısında dahi ümitsizliğe kapılmayan ve her cinsten aptallığa meyli olmayan, ayık, sabırlı beşerler yaratmak gerekir. Aklın karamsarlığı, iradenin iyimserliğidir.”

Birkaç sene evvel yazdığım bir öbür yılbaşı yazısında şöyle demiştim: “Büyük bir külliyat toplanıp yeni sayılarla, beklentilerle, olasılıklarla yoluna devam ediyor. Bir şeyin yaşanması ile bir şeyin fikri elbette iki başka şey, iki farklı yol, iki farklı korku… Protagonistlerin ve antagonistlerin sahnesi sürüyor. Biz Shakespeare’den ilhamla ‘Öğret bana! Nasıl unutulur düşünmek?’ diye karşılıyoruz yeni yılı.”

Pek de ilerlememişiz güya, yalnızca sızılara dönüşmüş acılarımız, kayıplarımız, alamadığımız yollarımız, olamadığımız hallerimiz… Bir yanı kabulleniş bir yanı alışma. Bir yanı da umut: Marx’ın, elimden gelse her yere yazmak istediğim o cümlesi diyor ki “insanın anatomisi, maymun anatomisinin anahtarıdır. […] daha yüksek bir biçimin müjdeleyicisi olan işaretleri lakin bu yüksek biçimin kendisini tanıdıktan sonra anlamak mümkün olmuştur.” Bizi sızılarımızdan kurtaracak anahtarlar tahminen de mevcuttur. Sızı içindeki herkese memnun yıllar diliyorum.