Daha yeterli yenilememek: “Sanki Her Şey Biraz Felaket”

Uzun müddettir birikmiş ıstırapların beklenmeyen bir ağlama kriziyle tabir bulması sonunda biraz rahatlamış hissettirebilir, artık farklı yollar denemek için cüret bulmaya da götürebilir. Ama emsal yanılsamalar yaşayarak çok sık ağlıyorsak ya da kendimizi “ağlak” hissediyorsak bu türlü bir rahatlamadan kelam edebilir miyiz?

Yazıya ağlamak üzerine sorularla başlamamın sebebi, bunun Sanki Her Şey Biraz Felaket sinemasının temel öğelerinden biri olması. Sinema tıpkı kuşaktan dört karakterin kendi köşelerinde ağlamasıyla açılıyor. Ayşe yurtdışına gitmeye, Ali birinci işine girmeye çalışıyor. Zeynep haberlerin yükünün onda yarattığı depresyonla YouTube’dan takip ettiği astrolog tavsiyelerini dinleyerek uğraş ediyor. Mehmet ise evliliğinde ve işinde memnunluğu bulamamış bir mühendis. Hayatlarında eksik olduğunu düşündükleri şeylerin peşinde, büyük ihtimalle birinci denemeleri olmadığı için yeniden başarısız olacaklarının yarı şuurunda bir donuklukla harekete geçiyorlar.

Bu yalnızlıklar, mutsuzluklar, hayal kırıklıkları bildiğimiz öbür sinemalardan tanıdık gelmiş olabilir. Lakin Sanki Her Şey Biraz Felaket bu bahisleri işlerken yaptığı birtakım özgün tercihlerle başkalarından ayrılıyor. Sinemadaki mutsuzluklar, karakterlerin her birine has şartların ayrıntılandırılmasıyla, neden-sonuç kontaklarına dayanan bir ikna gayretiyle kurulmuyor. Bu mutsuzluklar halihazırda var olan bir kolektif ruh halinin karakterler üzerindeki kaçınılmaz izleri. Güya rastgele bir gün Twitter’ı açtığımızda karşımıza çıkan temalar, karakterlere ve diyaloglara dağıtılmış üzere: Depresyon, bağlar, astroloji, erkeklik, yurtdışına göç, “sonunda bu da oldu” serzenişleriyle paylaşılan gündeme dair haberler.

Filmde karakterlerin yaşadıkları buhranın sorumluluğunu büsbütün sırtlanır halleri yok ya da “coğrafya kaderdir” klişeliğinde replikler duymuyoruz onlardan. Küçük burjuvalara mahsus kaygıları küçümsenerek aptal yerine de konmuyorlar. Bu tercihleriyle, sinema içinde yaşadığımız vakte ve bu nesle mahsus bu ruh halini daha kolektif bir problem olarak izlemeye alan açıyor. Bu açılan alanda ön plana çıkan öge durum güldürüsü olmuş. Karakterlerin mutsuzluk portrelerinin ortasına giren mizah dozu yüksek sahneler, bir şeye çok üzülürken bir arkadaşın güldürüvermesi ya da rastgele izlenen komik bir görüntüyle kara bulutların birden dağılıvermesi üzere, sinemadaki buhranı daima unutturuyor. Twitter, Instagram ve TikTok’taki mizah içeriklerinin günlük hayatımızdaki yerinin giderek artmasıyla bir arada düşünüldüğünde bu anlatı formu içinde bulunduğumuz vaktin baskın hissiyle da örtüşüyor.

Filmin ortasındaki bir sekans bütün nedenselliklerinden soyutlanmış ruh halini yarıp geçerek bu karmaşık hisleri maddi bir gerçeklik yerine yerleştiriyor. Bir tomar paranın elden ele seyri bize toplumsal ilgilerin konuşmalar, yakınmalar, sohbetlerden öte öteki, epey belirleyici bir katmanı daha olduğunu hatırlatıyor. Sinemada bir elden başkasına geçerek dolaşan para, dört karakterin sinema boyunca geçirdikleri boş vaktin da açıklayıcısı oluyor. Her biri bu sayede ağladıkları odalarından çıkıp kimi adımlar atmaya vakit bulabiliyorlar. Ama bu adımlar bir yere varmıyor, karakterler de sinemanın başından pek de farklı olmayan bir noktaya geri dönüyorlar.

Gençler, son yıllarda yükselen barınamama ve geçinememe kriziyle sinemaya yansıyandan daha da keskin biçimde kıskacın artık yeterlice daraldığına şahit oluyorlar. Mevcut tertibin vaat ettiği geleceksizliğe ikna epey, daima geç kalmış ve bir türlü sahiden yaşamaya başlayamamış olmaya dair yakınmalar daha duyulur oluyor. Tüm bunlara sinemada açıkça görünmeyen lakin hissedilen bir katman daha ekleyerek bu nesil üzerindeki bir yüke daha dikkat çekebiliriz. Politikleşmeyi daima bir seçim sonucu beklemeye, bir gün işlerin zaten çözüleceğinden medet ummaya indirgemek, evvelden her şeyin ne kadar hoş olduğuna dair sorgusuz inancın nostaljisiyle yaşamak zorunda kalmak da bu zayıf ruh halinden çıkmaya hiç yardımcı olmuyor. Gerçek düşmanlarla karşı karşıya gelip, hem onları hem kendimizi daha güzel tanıdığımız bir sürece girememek, bu “biraz felaket” hali, tekraren emsal hallerde tekrarlıyor ve asıl sebebi olan, gayret verilmesi gereken mevzuları, sınıfsal çelişkileri ve üretim ilgilerini gizliyor.

Sanki Her Şey Biraz Felaket bizi rol model olarak alınabilecek bir büyüme öyküsünün verdiği ilhamla donatmıyor ya da diğer bir dünya kurup “bu da mümkün” demiyor. Ancak sinema hakkındaki yazılanlarda sinemanın bir yerlerinde aslında bir umudun bâtın olduğundan kelam edilmiş ya da izleyenler sinemadan sonra umutlu hissettiklerini belirtmişler. Bu noktada izleyici olarak ben de kendi tecrübemden ve bana sinemanın neden yeterli geldiğinden kelam edebilirim. Toplumsal etrafımda rastladığım baskın görüş depresyonla uğraşın yolunu kişinin kendini odağa alarak güçlendirmesi gerektiğinde buluyor. Ama bu bitmez tükenmez kendini tahlil ve güçlendirme seyahati, buhranı tekrar üretecek derecede izole edici ve hareketsizleştirici. Meğer sinemanın yaptığı üzere, yaşanan hisler üzerinde fazla şahsî bir incelemeye girmeden, bunun kolektif bir ruh hali olduğunun farkında olmak fakat birebir vakitte yaşadığımız bu hisleri fazlaca hafife alarak onlardan büsbütün sıyrılabileceğimizi düşünmemek bu buhrana farklı bir aralık almayı sağlıyor. Bu ruh halinin yarattığı hareketsizliğin, onun asıl sebebi olan şeylerin birebir biçimde devam etmesine sebebiyet verdiğinin farkında olarak, onu bir pusula olarak kullanıp asıl odağı, emeği ve çabayı bu buhranın sorumlusu olan sömürü tertibini ortadan kaldırmaya yöneltmemiz koşul. Sanki Her Şey Biraz Felaket, anlatısının alt katmanlarında bu kanıyı de barındırdığı için bu türlü bir umudun taşıyıcısı da olabiliyor.

*Bu yazı, daha evvel e-komite’de yayımlanmıştır.