David Foster Wallace: Hayatın varsayılan ayarlarından kurtulmak

David Foster Wallace aşina olduğunuz bir isim olabilir. Tahminen şimdi Türkçeye çevrilmemiş, âşık usandıran dipnotlarıyla meşhur dev yapıtı Infinite Jest’e (Sonsuz Jest) başlayacak kadar mertsiniz. Tahminen İğrenç Adamlarla Kısa Görüşmeler kitabıyla yetindiniz. Tahminen The End of the Tour’da (James Ponsoldt, 2015) Jason Segel’ın oynadığı muharrir olarak karşınıza çıktı ve Liberal Arts’ta (Josh Radnor, 2012) ismi geçmeden yapılan atıfları anlamadığınız için utandınız. Tahminen de ismini bile duymadınız. Bunların hiçbirinin çok da değeri yok.

David Foster Wallace 1962’de doğdu, 2008’de intihar etti. Kenyon College’da yaptığı “Bu Su” başlıklı mezuniyet konuşmasında hayatın varsayılan ayarlarından kurtulmayı anlatmasının üzerinden tam üç yıl geçmişti. Konuşmanın kısaltılmış bir versiyonunu aktarıyoruz.

İki balık, başka tarafa hakikat yüzen daha yaşlı bir balıkla karşılaşıyor. Yaşlı balık onları başıyla selamlıyor ve şöyle diyor: “Günaydın beyefendiler, su nasıl?” İki genç balık bir mühlet daha yüzüyor. Bir mühlet sonra biri başkasına dönüyor ve “Su nedir yahu?” diye soruyor. En bariz, en kıymetli gerçekler, görülmesi en güç olanlardır. Yetişkin hayatımızın gündelik varoluşu esnasında bu türlü yavan cümleler, kimi vakit vefat kalım problemi olabilir.

Benim üzere bir öğrenciyseniz, toplumsal bilimler (liberal arts) eğitiminin “düşünceyi öğretme” savının aşağılayıcı olduğunu düşünebilirsiniz. Lakin pek o denli bir durum yok zira burada öğreneceğim düşünme yetisi düşünme kapasitesiyle değil, neyi düşünebileceğimi seçmekle ilgili. Daha az kibirli olmak, kendimle ve kesinliklerimle ilgili biraz daha farkındalık sahibi olmak… Kesin bildiğim şeylerin birçoklarının bütünüyle yanlış ya da çarpıtılmış olduğunu sıkıntı yoldan öğrendim.

Evrenin merkezi David Foster Wallace değil

İstemsizce emin olduğum şeylerin yanlışlığına bir örnek: Deneyimlediğim her şey, cihanın mutlak merkezi olduğuma dair duyduğum derin inancı destekliyor. Buna nazaran ben varolan en gerçek, en canlı ve en kıymetli beşerim. Bu kadar zaten benmerkezciliği nadiren düşünürüz, zira toplumsal açıdan tiksindirici bir şeydir. Fakat aşağı üst hepimiz için birebir. Varsayılan ayarımız bu, doğuştan içimize işlenmiş. Bir düşünün, büsbütün merkezinde olmadığınız hiçbir tecrübe yok. Deneyimlediğiniz dünya SİZİN önününüzde ya da SİZİN gerinizde, SİZİN solunuzda ya da sağınızda, SİZİN televizyonunuzda ya da SİZİN monitörünüzde. Öteki insanların kanıları ve hislerinin size bir formda iletilmesi gerekiyor lakin sizinkiler çok daha anlık ve gerçek.

Size şefkat ya da diğerlerine yönelmek üzere kelamda faziletlerden bahsedeceğimi sanmayın. Bu, bir fazilet sıkıntısı değil. Bu gerçek manada benmerkezci olmaya ve her şeyi kendi lensimden görüp yorumlamaya dair doğal ve içime işlenmiş ayarı değiştirmeyi ya da bundan kurtulmayı seçmemle ilgili. Varsayılan ayarını bu türlü değiştirebilen insanlara “uyumlu” deniyor ki bu öylesine seçilmiş bir kelam değil.

Akademik eğitimle ilgili en büyük tehlike, sıkıntıları fazla entelektüelleştirmek. Önümüzde, içimizde olan bitene bakmaktansa başımızdaki soyut tartışmalarda boğulmak. “Düşünmeyi öğrenme” klişesinin işaret ettiği, aslında nasıl ve ne düşündüğünüzle ilgili biraz olsun denetim sahibi olmayı öğrenmek. Neye ilgi göstereceğini ve tecrübeden nasıl mana oluşturacağını seçebilecek bilince ve farkındalığa sahip olmak.

Zihnin şahane bir hizmetçi lakin berbat bir efendi olması klişesini hatırlayın. Ateşli silahlarla intihar eden insanların kendilerini daima başlarından vurmaları tesadüf değil, o berbat efendiyi vuruyorlar. Bu intiharların da birçoklarında vefat onlar tetiği çekmeden çok evvel gerçekleşiyor. Toplumsal bilimler eğitiminizin asıl pahası bu olmalı: Her gün rahat, zenginlikle dolu ve saygın yetişkin hayatınızdan meyyit, bilinçsiz ve başınızın kölesi olan halinize, yani o özgün, mutlak ve muazzam yalnızlığa dair varsayılan ayarınıza geçmeye mahzur olmak.

David Foster Wallace ve can sıkıcı rutinler

Yetişkin hayatının mezuniyet konuşmalarına girmeyen boyutları var. Eza, rutin ve yılgınlık üzere. Birçoğu kasvetli, hudut bozucu ve manasız görünen rutin. Lakin sorun bu değil. Seçme işinin temel devreye gireceği yer işte bu ehemmiyetsiz, hudut bozucu saçmalıklar. Zira trafik ve uzun kuyruklar bana düşünme vakti veriyor. Ben de neyi düşüneceğime ve neye dikkat edeceğime dair şuurlu bir karar vermezsem her an sonlu ve mutsuz olacağım. Zira varsayılan ayarım bu çeşit durumların büsbütün benimle ilgili olduğu konusunda net. BENİM açlığım, BENİM yorgunluğum ve BENİM konuta gitme isteğim. Başka herkes de benim yoluma çıkıyor üzere görünüyor. Kim bu yoluma çıkan beşerler? Ne kadar da tiksindirici ve aptallar, bomboş bakıyorlar ve insan üzere görünmüyorlar. Yüksek sesle telefonla konuşan beşerler ne kadar da kaba ve hudut bozucu. Ne kadar da derin ve ferdî bir haksızlık bu.

Sosyal bilimler eğitimi almışsam, varsayılan ayarlarımda şunların olduğunu düşünüyorum: “Bencilce akaryakıtlarını yakan büyük ve aptal arazi araçlarına, şeritleri tıkayan ciplere ve kamyonetlere bak. Vatansever ya da dindar kamyon ardı yazıları daima en büyük, en tiksindirici derecede bencil araçlarda. Bunları kullananlar da olabilecek en nahoş, en fikirsiz ve en agresif sürücüler.” Geleceğin bütün yakıtını harcadığımız için çocuklarımızın çocuklarının bizden nasıl tiksineceğini de düşünebilirim. İklimi mahvettiğimiz için ne kadar aptal, bencil ve iğrenç olduğumuzu ve çağdaş tüketim toplumunun nasıl berbat bir şey olduğunu da. Bu türlü düşünmeyi seçmem anlaşılabilir, birçoğumuz bunu yapıyoruz. Lakin bu o kadar tabiatıyla oluyor ki bir seçim sonucunda gelmesine gerek kalmıyor. Bu benim varsayılan ayarım. Yetişkinliğin sıkıcı, hudut bozucu ve kalabalık yanlarını deneyimlememin otomatik biçimi.

David Foster Wallace için seçimlerin önemi

Size ahlaki tavsiyelerde bulunduğumu ya da bu formda düşünmek zorunda olduğunuzu söylediğimi düşünmeyin. Zira bu sıkıntı bir şey. İrade ve uğraş gerektiriyor, benim üzere biriyseniz de kimi günler bunu başaramayacaksınız ya da düpedüz yapmak istemeyeceksiniz.

Ancak çoğunlukla şayet kendinize bir seçim sunacak kadar farkındaysanız az evvel çocuğuna bağıran o şişman ve meyyit bakışlı hanımefendiye farklı bir gözle bakmayı seçebilirsiniz. Tahminen de olağanda bu türlü değildir. Tahminen de üç gece üst üste kemik kanserinden ölmekte olan kocasının elini tutmuştur. Ya da tahminen daha dün ufak bir kibarlıkla eşinizin dehşetli ve zahmetten çıkarıcı bürokratik sorununu çözen düşük fiyatlı motorlu taşıtlar dairesi çalışanıdır. Olağan bunların hiçbiri muhtemel değil lakin imkansız da değil. Ne düşünmek istediğinize bağlı. Şayet gerçekliğin ne olduğundan otomatikman eminseniz ve varsayılan ayarınızda işliyorsanız siz de benim üzere can sıkıcı ve üzücü olmayan olasılıkları değerlendirmeyeceksiniz. Lakin şayet nitekim dikkat etmeyi öğrenirseniz, öteki seçenekler olduğunu da bileceksiniz. Kalabalık, sıcak, yavaş, tüketici cehennemi tipinden bir durumu sırf manalı değil, tıpkı vakitte kutsal ve yıldızları yaratan güçlerin aynısıyla (aşk, kardeşlik, her şeyin derinlerdeki mistik tekliği) dolu olarak deneyimlemek sizin elinizde olacak.

Bu mistiklik vilayetle de hakikat olacağından değil. Büyük harfle “Hakikat” diyebileceğimiz tek şey, bunu nasıl görmeyi deneyeceğinize yönelik seçimin sizin elinizde olması. Gerçek eğitimin özgürlüğü bu. Neyin manalı, neyin anlamsız olduğuna şuurlu bir halde karar verebiliyorsunuz. Neye tapacağınıza da.

Güce taparsanız güçsüz ve korkak olursunuz, kendi kaygınıza kayıtsız kalmak için de başkalarının üzerinde daha fazla güce gereksinim duyarsınız. Zekanıza, akıllı görünmeye taparsanız aptal, sahtekar, her an foyası meydana çıkacakmış üzere hissedersiniz. Fakat bu tapınma cinslerinin asıl sinsiliği şeytani ya da günahla dolu olmaları değil, bilinçsizce yapılmaları. Bunlar varsayılan ayarlar.

Bunlar yavaş yavaş, günbegün, yaptığınızın bu olduğunun hiçbir vakit tam farkına varmadan, ne gördüğünüz ve pahası nasıl ölçtüğünüzle ilgili giderek daha seçici olarak kapılıverdiğiniz cinsten tapınmalar.

Günaydın David Foster Wallace, su nasıl?

O kelamda gerçek dünya sizin varsayılan ayarlarınızda işlemenize pürüz olmayacak, zira insanın, paranın ve gücün kelamda gerçek dünyası, kaygı, nefret, hudut bozukluğu, acı çekme ve kendine tapınmadan oluşan bir havuzun kenarında sevinçle müziğini mırıldanıyor. Kültürümüz bu güçleri fevkalâde bir zenginlik, rahatlık ve ferdî özgürlük getirecek formda dizginledi. Küçük, kafatası uzunluğundaki krallıklarımızın lordları olma ve bütün kainatın merkezinde yalnız kalma özgürlüğü. Bu tipten bir özgürlüğün cazip yanları çok. Fakat elbette özgürlüğün farklı biçimleri var, isteme ve elde etme dünyasında da bunların en bedelli olanından pek bahsedildiğini duymazsınız. Özgürlüğün sahiden değerli olan biçimi ilgi, farkındalık ve disiplin gerektiriyor, ayrıyeten diğerlerini hakikaten umursamayı ve onlar için her gün tekraren değersiz ve alımlı olmayan fedakarlıklarda bulunmayı.

Gerçek özgürlük bu. Eğitimli olmak ve nasıl düşüneceğini bilmek bu. Alternatifi bilinçsizlik, varsayılan ayar, sidik yarışı, “olmuştu” ya da “olacaktı” diye hayıflanmanın daimi eziyeti.

Büyük h’li “Hakikat”, mevtten evvelki ömürle alakalı.

Gerçek bir eğitimin kıymetinin bilgiyle neredeyse hiçbir ilgisi yok ve neredeyse büsbütün kolay bir farkındalıkla ilgili. Kendimize neyin gerçek ve değerli, görünürde saklanmış, her an her yerde olduğunu hatırlattığımız bir farkındalık:

“Bu su.”

“Bu su.”

Bunu yapmak, yetişkin dünyasında her gün sabahtan akşama kadar şuurlu ve hayatta kalmak hayal edilemeyecek kadar sıkıntı. Bu da bir başka dev klişenin gerçek olduğunu gösteriyor. Eğitiminiz sahiden de hayatınızın mesleği.

Kaynak: Brain Pickings