24 Şubat 2023’te, zelzeleden 19 gün sonra Resmî Gazete’de çıkan karara nazaran zelzele bölgesinde tüm yerler yapılaşmaya açıldı, planlama süreçleri devre dışı bırakıldı, itiraz süreçleri de askıya alındı.
Türkiye’de kentleşmenin tarihi proleterleşme, gecekondulaşma, imar afları ve kentsel dönüşüm ismi altında rantla iç içe geçti. Mevcut düzenlemelerin fiili olarak yetersiz kaldığı, işletilemediği yamalı hâl, bu kararla zelzele bölgesini ve yakın etrafını kapsayacak biçimde tamamıyla parçalanarak inşaat sermayedarlarına sunuldu.
Günler ilerledikçe zelzele bölgesindeki dayanışmaya katılan örgütler de müşahede raporları yayımlamaya başladı, bölgeden ayrılan afetzedelerin ve gazetecilerin tanıklıklarını okumaya başladık. Her müşahede birebir şeye işaret ediyordu, her şey göz nazaran göre yaşandı. Asrın felaketi, asrın ihmali derken gerçekler daha da görünür hâle geliyor.
Betonu ve demiri çalındığı için yerle bir olan konutlar, hastaneler, okullar (inşaatı yapan çalışanların de hakkı verilmeden) üç kuruşa mal edildi. Ne binalar denetlendi ne de inşaat şirketleri. Milyonlarca insanın emeği sömürüldü, milyonlarca insan mülksüzleştirildi. Tertip bozulmasın diye daima yasalar güncellendi. Göz nazaran göre gelen felaket mukadderat planına indirgendi, insanların temel gereksinimleri bile isteye karşılanmadı, depremzedeler yurtlarından göç etmeye zorlandı.
OHAL kapsamında çıkarılan maddeyle kamulaştırma yetkisi yerler için kullanıldı, kelamda kamu kuruluşu olan Kızılay için kullanılmadı. Acil gereksinime karşın bağışlarla üretilen çadırların yahut besin gereçlerinin satışa çıkarıldığı yetmedi, bağış toplayan öbür yardım kuruluşlarına satışı “yasal, akılcı ve ahlaki” olarak nitelendi. Göçe zorlanan insanların ulaştığı kentlerde hiçbir düzenleme yapılmadı, piyasanın kira fiyatlarını yükseltmesine seyirci kalındı. Kimse sorumluluk almadı, almaları için yasal hakkını kullanarak aksiyon yapan beşerler gözaltına alındı. Felaketi fırsata çevirmek için herkes tüm yetkilerini kullandı.
Halkın da bir defteri var, lakin bu kastı arzuhal eylesen deftere sığmaz.
Gözlem raporları, köşe yazıları, hatta birbiriyle konuşanlar bile tıpkı güce işaret ediyordu: dayanışma. Lakin bu kasıtlı akın karşısında kolektif aklımız medya, ömür gailesi, yasal yaptırımlar, kısacası türlü nedenlerle yıllar içinde dağılmış. Problem dayanışmanın tarifi olunca, yollar fiili durum kadar süratle devreye giremiyor. Çabucak her yerde yapmalıyız, etmeliyiz, sürdürmeliyiz haykırışlarıyla gereklilikler sıralanıyor. Doluya koyuyoruz almıyor, boşa koyuyoruz dolmuyor.
Nereye yardım edeceğini bilemeyen insanların birinci koştuğu dernek, son yıllarda birçok yardımlaşma faaliyetinde etkin rol alan AHBAP oldu. 26 Şubat’ta kurumların yaptığı açıklamalarla ortaya çıktı ki, AHBAP insanların dişinden tırnağından arttırdığı bağışlarla Kızılay’dan çadır satın aldı. Her iki kurum da bunun akılcı, ahlaki ve yasal olduğunu sav ediyor. Yasanın baştan yanlış yazıldığı yerde, nedir yasal? Toplanan para, yaşanan fekaletin boyutlarını artıran özelleştirme siyasetlerinin sorumlularına gidiyorsa, nedir ahlaki olan? Hayati olarak acil gereksinim duyulan gereçler, kâr ve verimlilik için depoda bekliyorsa, nedir akılcı olan? Devletin kamu niteliği ortadan kalktığında, devletle ortak çalışan kurumların kamusal yarar gözetme ihtimali nedir? Sonlu yetkisi olduğunu bildiğimiz insanlara, kurumlara, bu kadar itimat etmekle nasıl bir kusur işliyoruz? Birebir isteği, direnci, enerjiyi ve parayı öteki koyabileceğimiz hiçbir yer yok muydu?
Yerel üreticilerden direkt satın almaya yönelik dayanışma davetleri oradaki insanların ne çabuk çalışmaya, işe dönmek zorunda kaldığını da gösteriyor. Kahrolmamak elde degil. Farazi bir olağanlaşma tartışmasının ortasında, olağanlaşma tekrar maddi şartlarca dayatılıyor. En azından bir şahsa bile ulaşabilsek diyoruz, lakin birebir kaynak herkese ulaşacak halde organize edilemez miydi? Bu dünya nizamını normal mi kabul edeceğiz?
Hayatın olağan akışında zayıflamış, solmaya başlamış bir iç sesimiz olduğundan kelam edilebilir. Lakin ne vakit bir felakete şahit olsak daima birlikte çığlık çığlığa kalıyoruz. Kolektif aklımızın dağınıklığı, bizi her olaya, hatta her kelama saniyelik reflekslerimizle cevap vermeye zorluyor. Karşılığın muhatabı da genelde bir boşluk, kadrajın dışında bir yer, göremediğimiz bir hayalet oluyor. Bireyler olarak toplumdaki yerimizi maddi şartlarımız belirliyor lakin nedense olaylara karşı reaksiyonlarımızın bizi öbür türlü konumlandırdığına dair bir yanılsamaya kapılıyoruz. Bu yanılsamayı kıran anlar var. Ne vakit hayatımıza kastedildiğini anlasak o hayali kalabalık cisimleşiyor, onlar dediklerimizi parmaklarımızla bir bir işaret edebiliyoruz. Ayrımın ana sınırı da burası, birbiriyle çelişen ve uğraş eden iki farklı sınıf. Güçlü olan yahut zenginleşen, daima “başka seçenek yoktu” diyor.
Sesimiz çığlığa döndüğünde yankılanmaya başlıyor. Reaksiyonlarımızı, hislerimizi ortaklaştırmaya çalışıyoruz. Zelzelenin başından beri birçok yazı yazıldı, birçok kelam söylendi. Hepsi anladıklarımızı ortaklaştırmaya çalışmak için. Bu paydaşlık, aslında varolan öbür bir iştirakin imgesi. Esasen ortaklaşmış olduğumuz bir maddi durumu, kelamla de ortaklaştırıyoruz, dayanışma dediğimiz de bunun eylemsel manzarası. Tekrar de politik olarak yerini bulmadığında çarçabuk solabilir, kelamın kendisi somutlanmayınca yine zayıf bir iç sese dönebilir. Beş yıl sonrasının hayaleti şimdiden yanıbaşımızda, “dilimizin döndüğünü söyledik, elimizden geleni yaptık, neden olmadı?” sorusunu soruyor. Bu sorunun yanıtsızlığı o kadar büyük ki, daha geriye atar soranı. Çaresizlik, hayal kırıklığı, hesap soramamışlıkla döner hayat kendi normalliğine, alıştıklarımıza bir diğer ıstırap daha eklenir. Kolay üzere görünüyor bu türlü yazınca, o yüzden her gereklilik yazısı “örgütlenmeliyiz” diyerek bitiyor. Örgütlülük nihayetinde etkin katılım demek, neye katıldığımız konusunda dağınık aklımızı toparlamak da örgütlülüğün kendisiyle içe içe geçmiş değil midir? Bu reflekslerden, bu tepkiselliğe dayalı kelamlardan çıkmadan, hareketin devinimi başlamıyor. İrade beyanının başlangıcı burası olabilir mi? Beyan edilen söz, yemin olan kelama bu türlü evrilebilir mi?
Dayanışmanın kendiliğindenliğinde, öz-örgütlülüğünde ve felaket anlarında sezgisel olarak ortaya çıkmasında tarifsiz bir hoşluk var. Ancak bu biçimiyle süreklilik hâline gelmesinin taşıdığı riski görmezden gelemeyiz. Dayanışma tek başına güzellendiğinde, hem olumlu hem de olumsuz manada işe yarıyor. İki başka sınıfın kastının silikleştiği bir fonksiyonellik doğuyor. Bu dünya tertibini burjuva sınıfının inşa ettiği bir bina üzere düşünürsek, bina sahiplerinin bilerek boş bıraktığı yerlerden betona su veriyoruz, çabucak artık yıkılmasın, içindekiler bugünlük yaşasın diye. Bu kaçınılmaz, hayati bir paydaşlık. Yalnızca doldurduğumuz yerlerden nasıl filizleniriz sorusuyla doldurmak zorundayız. Bakılması gereken dayanışmanın varlığından çok çatlattığı topraktır. Hesaplaşmanın ve yargılamanın politik hudutları da bu çatlaklarda.
Bir de bu öz-örgütlülüğün tarihselliği var. Uzak coğrafyalara bakınca, vakit benzeri akıyor. Meksika sarsıntısı örneğinde, sarsıntı esnasında ve sonrasındaki süreci yöneten dirençli örgütlülük, zelzeleden evvelki şartların birer sonucuydu, bu sonuçlar o bölgenin geleceğini belirledi. Birçok öbür felaket anında, öteki ülkelerde süreçler farklı da olsa vaktin akışı birebir. Dayanışmanın örgütlülüğü, örgütlülüğün gerekleri, araçları ve yolları her bölgenin kendi sosyo-ekonomik, politik şartlarınca belirleniyor.
Sözle sonlu kalmadan ömrümüzü örgütlememiz gerekir elbette, ancak insanız, aklımızın alamayacağı bir utanmazlık var. Buna hayretimiz dinmeyecek, dinmesin. Bu bize utanmazlığı yaratan maddi şartlara yabancıyız. Niçin utanmıyorlar? Zira onlar bizim utanç dediğimiz şeylerin içinde hal almışlar. Bu sömürü onlara doğal geldiğinden, sömürüde utanç doğuracak bir yan görmüyorlar. “Allah’ın lütfu, yazgı planı” telaffuzunun dolanıma girmesinin iki yüzü var, hem insanların haklı yansılarını din aracılığıyla soğurulması hem de kendi varlıklarına duydukları inancın, kendilerine biçtikleri rolün somutlaşması. Cüretlerinin sebebi, sahip oldukları servet ve kendi sınıflarının işbirliği. Kimsenin rüşvet ve yolsuzluk bağını ele ver(e)memesinin sebebi bu.
Esaslı çelişki burada olduğundan, gerçek de burada, kurtuluş da burada, bu yazıda biz diye bahsedilen topluluğun tarifi da. Bizim bir sınıfsal ortak aklımız, bir de saymakla bitmez tesirlerle biçimlenen ferdi aklımız var. Ferdî aklımızın hislerden vücuda uzanan, verdiğimiz emekle iç içe geçmiş bir şuuru var. O şuur kendini borçlu, utangaç, öfkeli, zayıf, kin dolu hissediyor olabilir. İçinde bulunduğumuz durum, onurumuza dokunan hayret, bunların bize olağan olmadığını söylüyor.
Felaket komünizmi tartışmaları süregiderken, hem savunanların hem görece karşı çıkanların kabul ettiği bir araştırma var: “Felaket şartlarında bile beşerler kendi denetimlerini korur ya da süratle tekrar kazanır ve oburlarının uygunluğu için endişelenmeye başlarlar.” Bize daima anlatılan insan tabiatı tarifini yerle bir eden bu gerçek insanın doğalında uygun olduğunu söylemiyor, düzgünlüğün de berbatlığın de ilişkisel olduğunu söylüyor. Beşerler, faal bir çaba içinde olmasalar da, etraflarındaki maddi dünyanın dönüşümlerini biliyor, kendilerini bekleyebilen korkutucu ihtimalleri seziyorlar, dayanışmanın yaşamsal olduğunu tam da ömrün kendisi sebebiyle biliyorlar.
Deprem imajlarının birinde bir bayan kendini hayrete düşüren bir soğukkanlılıkla enkaz altında bir bebeğin olduğundan bahsediyor, “biri gelsin kurtaralım” derken kendi sesini duymanın şokuyla ekliyor: “Ben artık delirdim mi, ne oldu bilmiyorum.” Delirmeyişinin şaşkınlığı beni de yerime mıhlıyor. Delirtmeliydi bu dünya sistemi bizi, en büyük felaket bu: Delirmiyoruz. Lakin bu bilgiyi de sezgiyi de daima isabetsiz yerlerde harcıyoruz.
Bu duygulanımları, bu ferdî sorumluluktan doğan uğraşları, buradan filizlenen iştirakleri, kolektif şuurumuzu kapsayan ve aşan iştirake nasıl dönüştürebiliriz? Bu şuuru örgütlülüğümüze nasıl kolon yapabiliriz? Sonu yok mu bu dünya nizamının?
“Her şeyin sonu var” diyen Küçük Kara Balık hikâyesinin muharriri Samed Behrengi’yi bundan 55 sene evvel, Kahramanmaraş’dan 1000 km uzaktaki Aras ırmağında öldürdüler. Evrensel gazetesi, zelzeleden sonra Kahramanmaraş’ı ziyareti ettiğinde oradan biri soruyor “Metin Göktepe’nin gazetesi mi?” Metin Göktepe’yi bundan 27 sene evvel azapta öldürdüler. Marmara zelzelesinden sonra yardım için bölgeye giden madenciler, inşaat çalışanları, devrimci örgütler, bu sarsıntıda de halkın birinci çağırdığı beşerler oldu. Neden bu örnekler? Toprağın altındaki kılcal damarlarda akan bir su var, toplumsal hafızanın akarsuyu. Bu toprağın çatlaklarından filizlenecek olana can suyu olması için o suyun gürül gürül bir ırmağa dönmesi gerekiyor.
Aynı hikâyede “Bu lafları bana birinin öğrettiğini düşünüyorsun ancak bilmeni isterim ki çoktandır düşünüyordum ben bunları,” diyor. Son günlerde çıkan kaç yazıda ünlü teorisyenlerden, siyaset bilimi kitaplarından alıntılar var, bunlar lakin mevzuyu derinleştirmeye yarayabilir ya da kelama yoldaş edilebilir. Sızılacak, doldurulacak, içinden filizlenilecek çatlak oradadır.
Başka bir bağlamda yazılmış yazılardan biri bir şiiri hatırlattı. Bu türlü günlerde kırılıp dökülürken, dermanı kalmayanlar için, meskenine düşen ateşin açısından mecali olmayanlar için şair Paul Celan’ın uzun uzadıya tartışılan o meşhur dizesi akla düşmeli: Dünya yok oldu, seni taşımak zorundayım. Öteki bir dünyaya.
