Türkiye’nin en büyük ve en eski yardım kurumlarından Kızılay’a ait skandalların arkası gerisi kesilmiyor. Kahramanmaraş merkezli sarsıntıların birinci günlerinde çokça dillendirilen “siyasetin sırası değil” söylemi, perde gerisindeki ticareti gizlemek için kullanılmış üzere görünüyor.
1868’de “Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti” ismiyle kurulan Kızılay, 1935’te “Türkiye Kızılay Cemiyeti” ve 1947’de “Türkiye Kızılay Derneği” ismini aldı. Cumhuriyet’ten bile eski olan kuruluş, Milletlerarası Kızılhaç Topluluğu’nun “insanlık, ayrım gözetmemek, tarafsızlık, bağımsızlık, hayır kurumu niteliği, birlik ve evrensellik” üzere temel prensiplerini paylaşıyor. Dernek statüsündeki kuruluş, web sitesinde “izin almaksızın yardım toplama hakkına sahip, kâr gayesi gütmeyen, kamu faydasına çalışan bir kuruluş” olarak tanımlanıyor.
Kızılay Tüzüğü’nün beşinci unsurunda, istekli hizmetler konusunda “Kızılay hizmetlerinde hiçbir formda maddi ve manevi çıkar gözetmeyen, istekli bir yardım hareketidir” yazıyor. Kızılay bir devlet kuruluşu değil, devlet bütçesinden hisse almıyor. Gelirlerini bağış, fon ve Atatürk tarafından Kızılay’a verilen maden suyu tesisleri üzere gelir getirici faaliyetlerden sağlıyor. İçişleri Bakanlığı’nın kontrolündeki kurum, günümüzde 11 şirket, 11 genel müdür ve bir CEO ile holding olarak faaliyet yürütüyor.
Ancak Kızılay çadır ve besin üzere acil yardım materyallerini depremzedelere ulaştırmak yerine satışa çıkardığı için kamuoyundaki tartışmaların odağına yerleşti. Kızılay, sarsıntı bölgesinde meskenleri yıkılan ya da hasar gören depremzedelerin kış mevsimi koşullarında acil çadır muhtaçlığı olduğu bir periyotta, elindeki çadırları AHBAP’a sattığı için eleştiriliyor. Kızılay’ın ayrıyeten yerli ve yabancı sivil toplum kuruluşlarına sattığı materyaller ortasında sadece çadır değil besin materyallerinin de bulunduğu ortaya çıktı.
Kızılay Başkanı Kerem Kınık, gelişmelerden sonra yaptığı açıklamada “Çadırları AHBAP almasaydı AFAD’a verecektik” demişti. Lakin Kızılay’ın elindeki çadırları sadece AHBAP’a değil Türk Eczacılar Birliği, TEB, Michelin, OPET ve Arçelik üzere öteki kurum ve şirketlere de sattığı ortaya çıktı. AHBAP’ın kurucusu Haluk Levent, katıldığı bir canlı yayında, Kızılay’dan 14 milyon TL fiyatında besin materyali de aldıklarını açıkladı. Ayrıyeten, 2021 faaliyet raporuna nazaran Kızılay’ın 2019’da 1 milyon, 2020’de ise 759 bin adet ikinci el eşyayı satışa çıkardığı belirlendi.
Kızılay’ın sarsıntıların akabinde fiyatsız dağıtması beklenen çadırları öbür yardım kurumlarına ve şirketlere satmasına toplumsal medyada siyasetçiler de reaksiyon gösterdi. Cumhuriyet Halk Partisi Genel Lideri Kemal Kılıçdaroğlu “Erdoğan, Kızılay ile ilgili depremzedelere hakaret ediyordun. Sahi sen ne diyordun…” dedi. Türkiye İşçi Partisi Genel Lideri Erkan Baş da “Asrın felaketini asrın ticaretine dönüştürmüşler. Asrın hesaplaşması için bunu da not ettik,” kelamlarını paylaştı.
26 Şubat Pazar günü İstanbul Kadıköy’de Kızılay’a ilişkin iştirakin zelzeleden üç gün sonra AHBAP’a çadır satmasını protesto eden şahıslar gözaltına alındı. Protestoyu örgütleyen Emek, Barış ve Demokrasi Güçleri’nin bir modülü olan Türkiye İşçi Partisi, 110 kişinin gözaltına alındığını duyurdu. Göz altına alınanlar, sözlerinin alınmasından sonra, sonraki sabah özgür bırakıldı.
Ayrıca Mersin’de Halkevi ve Sol Parti’nin zelzele sürecinde gözlenen ihmaller ve Kızılay’ın çadır satmasına karşı yapmak istedikleri basın açıklaması Mersin Valiliği’nin kararıyla yasaklandı. Halkevleri ve Sol Parti üyeleri basın açıklamasının engellenme kararına karşı “Halk günlerce enkaz altındayken, beşerler ambulans, çadır, battaniye beklerken neredeydiniz?” diye sorarak reaksiyon gösterdi. Reaksiyonların akabinde basın açıklaması Mersin Halkevi’nde yapıldı.
Kızılay’daki şirketleşmenin münasebeti kuruluş evresinde “Gelişim açısından kısır döngü içerisinde bulunulması ve katma kıymet imkânı bulunmaması” olarak gösterilmişti. Pekala, iktisadi ve türel açıdan durum nedir?
İktisatçı Öner Günçavdı, Kızılay’ın her dernek üzere tüzel açıdan iktisadi işletme yani şirket kurmaya müsaadesi olabileceğini söyleyerek, buradaki değerli nüansı şöyle aktarıyor: “Kızılay’dakiler de bu türlü bir iktisadi işletme kurarak çadır ve gibisi işleri yapan anonim şirketleri buraya bağlamış ve bunlar üzerinden yapmışlar. Lakin bunların Kızılay’ın kuruluş ideolojisine uygun halde işlemesi ve de o gayeyle kurulmaları gerekiyor. O da nedir? Kızılay nihayetinde bu çeşit afetlerde bedelsiz bir halde afet bölgelerine gitmesi, yurtiçinde ve yurtdışında barınma, besin ve sıhhat yardımlarında bulunması gerekiyor.”
Yaşanan gelişmelerin ardından Türkiye Barolar Birliği (TBB), Kızılay yetkilileri hakkında “güveni berbata kullanma” gerekçesiyle Cumhuriyet Başsavcılığına cürüm duyurusunda bulunduklarını açıkladı.
Kaynaklar: Cumhuriyet, DW Türkçe, BBC Türkçe
