Edgar Allan Poe, cinsinin birinci örneği kabul edilen Morgue Sokağı Cinayeti kıssasını yazdığında Philadelphia merkezli Graham’s Magazine’de editör olarak çalışıyordu. Evvel “Trianon Sokağı Cinayeti” başlığını kullanan Poe, kıssayı daha ürkütücü hale getirmek için bitirdikten sonra sokağın ismini değiştirdi. Öykü, mecmuanın Nisan 1841 sayısında yayımlandı. Poe’ya 56 dolar meblağında telif ödendi. Meşhur “Kuzgun” şiiri için sadece 9 dolar telif aldığı düşünülürse, mecmuanın kıssaya gösterdiği teveccüh dikkate kıymetti. Tahminen de Amerikan edebiyatına Gotik tipini tanıtan Poe’nun öyküsünün yeni bir çeşidin öncüsü olduğunu varsayım etmişlerdi. Morgue Sokağı Cinayeti edebiyatın birinci gerçek dedektif karakteri C. Auguste Dupin’i ortaya çıkarmış, çağdaş edebiyatın dedektif öyküleri ihtilalinin birinci kıvılcımını yakmıştı. Dupin, daha sonra Poe’nun iki kıssasında daha belirecekti: Marie Rogêt’in Esrarı (1842-1843) ve Çalınan Mektup (1844).
Morgue Sokağı Cinayeti, Paris’te iki bayanın öldürüldüğü yırtıcı bir cinayete odaklanır. St. Roch mahallesi halkı, sabah üçe yanlışsız Morgue Sokağı’ndan “birbiri arkasına gelen fecî çığlıklarla” uyanır. Kimi komşular, Madame L’Espanaye ile kızı Mademoiselle Camille L’Espanaye’nin oturduğu meskene vardıklarında konuttan gelen tuhaf sesleri duyarlar fakat kimse hangi lisanda neler söylendiğini anlayamaz. Cinayeti daha baş karıştırıcı hale getiren birkaç ipucu daha ortaya çıkar. Komşular dehşet içindedir, polisler şaşkındır. Fakat şövalye ruhlu ve ender kitap meraklısı C. Auguste Dupin gazetede cinayete ait detayları okuduktan sonra esrar perdesini ortalar, tahlilini de (hikayeyi anlatan) arkadaşına anlatır.
Dupin, yer aldığı üç kıssada de polislerden daha akıllı olduğunu, onların cürümle savaşıp problemleri çözmekte etkisiz olduklarını ustalıkla deliller. Poe, arkadaşı Dr. Joseph Snodgrass’a yazdığı bir mektupta “hikayenin teması, bir cinayeti ortaya çıkarma konusundaki hünerdir” diye anlatır.[i] Dupin profesyonel bir dedektif değildir, Morgue Sokağı’ndaki cinayetleri sadece kendini eğlendirmek için araştırır. Gerçeği ortaya çıkarmayı, yanlış yere suçlanan adamı kurtarmayı ister. Yaptığı işten para kazanmayı da beklemez.
Dupin’in çağdaş dedektif öykülerinin gelişimindeki tesirini inkar etmek artık neredeyse imkansızdır. Poe, polisiye öykülerin altın çağında düzgünce yaygınlaşacak “entelektüel dedektif” arketipini yaratmakla kalmaz, birebir vakitte dünya edebiyatının en ünlü dedektifi Sherlock Holmes’a ilham verir. Dahası, dedektifin ortağı ve kronikçisi olan, dedektifin parlak akıl yürütmeleri için bir denek fonksiyonu gören karakteri de Poe icat eder. Lakin Poe hikayelerinde bu karakterin bir ismi yoktur. Meşhur “Kompozisyonun Felsefesi” başlıklı denemesinde, Poe’nun edebiyata ne kadar serinkanlı yaklaştığı, ilhama dayalı, mistik yahut büyülü üretim sürecini reddettiği, üretiminin her etabını matematiksel bir muhakkak ele aldığı düşünülürse hiç de şaşırtan değil.
Geleneksel polisiye romana kesin biçimini kazandıran birinci Sherlock Holmes kıssası olan Kızıl Dosya (1887) romanında, Watson birinci buluşmalarında Holmes’u Dupin ile karşılaştırır. Holmes’un “çıkarım bilimi” alanındaki dehasına şahit olduktan sonra, “Böyle şahısların gerçek hayatta var olduğunu hiç bilmezdim! Bana Edgar Allan Poe’nun Dupin’ini hatırlatıyorsun,” diyecektir. Watson’ın, Dupin öykülerinde isimsiz yer alan destekleyici karakterin soyundan geldiği açıktır. Sherlock Holmes ise Dupin’le karşılaştırılmaktan pek hoşnut değildir, Watson’a “Dupin’le karşılaştırarak hiç elbet bana iltifat etmek istedin. Onun analitik bir dehaya sahip olduğu gerçek, ne var ki Poe’nun hayal ettiği çeşitten bir fenomen değildi,” diye karşılık verir. Bir manada, Poe’nun 1845’ten sonra neden dedektif kıssası yazmadığını da açıklar. Fakat müellif Arthur Conan Doyle, huysuz Sherlock Holmes’un hakikaten Dupin’e çok şey borçlu olduğuna emindir. Kızıl Dosya’nın yayımlanmasından yıllar sonra, 1909’da Müellifler Cemiyeti’nde yaptığı konuşmada Poe’nun dedektif hikayelerinin bütün edebiyatın kökeni olduğunu söyler ve “Poe ona nefes verene kadar dedektif öyküleri neredeydi?” diye sorar.
Poe’nun kıssaları edebi modeller olarak hürmet görse de Dupin karakteri büyük ölçüde unutulmuştur, lakin üzerinden bir asırdan fazla vakit geçtiği halde Sherlock Holmes imgesi hâlâ ziyadesiyle canlıdır. Hatta kimi okurları Sherlock Holmes’un kurmaca bir karakter olduğunu reddedecek kadar ileri sarfiyatlar.
Tüm vakitlerin en ünlü dedektifi Sherlock Holmes, doğduğu toplumsal ortamı Büyük Britanya’yı Avrupa’nın en büyük sanayi toplumuna dönüştüren Victoria Çağı’na borçluydu. Holmes’un tesir alanı global olsa da manevî ve entelektüel meskeni hiç kuşkusuz “imparatorluğun tüm avarelerinin karşı konulmaz bir biçimde girdabına kapıldıkları dev bir lağım çukuru” olan Londra, kısaca dünyanın en büyük kentiydi.[ii] Sanayi Devrimi’nin akabinde Londra’nın süratle genişlemesi, hastalıkların ve yoksulluğun artması kaçınılmaz biçimde cürüm oranını da yükseltmişti. Her sene hayatı değiştiren yeni bir aracın icat edildiği o günlerde, insanın neredeyse dünyanın bütün gizemlerini bilgi birikimi ve mantığının gücüyle çözebileceğine duyulan inanç da büyüktü.
Bohemya’da Skandal (1891), Sir Arthur Conan Doyle’un The Strand Magazine‘de yayımlanan birinci Sherlock Holmes öyküsü oldu. Bu kıssadan evvel iki kısa romanı Kızıl Dosya (1887) ile Dörtlerin İmzası (1890) okurlarla buluşmuştu lakin öykülerden sırf küçük bir okur kitlesi haberdardı. 1891 sonbaharında The Strand‘in edebiyat editörü Greenhough Smith’in eline elle yazılmış iki metin geçti, kırk yıl sonra o gün buna nasıl reaksiyon verdiğini şöyle anlatacaktı: “Onun Edgar Allan Poe’dan bu yana gelmiş geçmiş en büyük öykücü olduğunu çabucak fark ettim. Bay Newnes’in odasına koştuğumu ve hikayeleri onun önüne fırlattığımı hatırlıyorum… Karşımızda yeni ve yetenekli bir öykücü vardı; olay örgüsündeki ustalığı, üslubunun berraklığı, hikaye anlatmaktaki kusursuzluğu gözden kaçacak üzere değildi.”[iii]
Bohemya’da Skandal büyük sansasyon yaratmış ve o yıl yayımlanan tüm Shrelock Holmes maceraları The Strand mecmuasının satışlarını fevkalâde seviyede artırmıştı. İngiliz okurlar Holmes’un kıssalarını barındıran mecmuanın yeni sayılarını alabilmek için uzun mühletler kuyruklarda bekliyordu. 1893’ün sonlarında Son Muamma isimli öykü yayımlandığında, okurlar Doyle’un Sherlock Holmes ile Profesör Moriarty arasında yaşanan ölümcül çabayı iki boyunca ustalıkla gizlediğini şaşkınlık içinde öğrendiler. Sherlock Holmes’un mevti halkı dehşete düşürdü, kent merkezinde yaşayan gençler silindir şapkalarının üzerine matem tülleri iliştirip kollarına siyah bantlar taktılar. Strand Magazine‘in yayıncısı Sherlock Holmes’un mevtini hissedarlarına “korkunç bir olay” kelamlarıyla açıklayacak, yirmi bin kadar okur da mecmua aboneliğini iptal ettirecekti.
Ne var ki, Doyle en büyük yapıtı sayılan ve Holmes’un anıları biçiminde yazılmış Baskerville’lerin Köpeği (1901) isimli romanının birinci kısmını tekrar The Strand Magazine’de yayımladı. Otobiyografisinde (Memories and Adventures, 1924) Sherlock Holmes’a sadece bir kısım ayırarak okurlarını hayal kırıklığına uğratmış olsa da 1930’da hayatını kaybedene kadar Sherlock Holmes’a hiç “nankörlük” etmedi.
[i] Arthur Hobson Quinn. Edgar Allan Poe: A Critical Biography, The John Hopkins University Press, 1997.
[ii] Leslie S. Klinger. “Sherlock Holmes’un Dünyası”, Çeviren: Kaya Genç, Sherlock Holmes I. Cilt içinde, Everest Yayınları, 2013.
[iii] Aktaran: Leslie S. Klinger.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut sistemli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
