Avukatlık lisansı askıya alınmış, meteliksiz kalmış bir savunma avukatı, ölen ağabeyinin kurduğu esaslı hukuk şirketinin toplantı salonunda oturmaktadır. Yönetim kurulu üniversite bursu için başvuranlarla mülakat yapmak üzere toplanmıştır, ortalarında mağaza hırsızlığından sabıkalı genç bir bayanın da bulunduğu birkaç etkileyici aday görürüz. Oylama sonuçlandığında, avukat kötü haberi vermek üzere kızın peşinden koşar. Hiç kelamını sakınmadan, “Alamadın,” der. “Asla alamayacaktın. Bu stil şeylerle gözünü boyarlar, bir bahtının olduğunu söylerler ama… Maalesef bu bir yalan… Yüzüne gülerler, sırtını sıvazlarlar, fakat seni asla ortalarına almazlar.” Bunun bir değeri olmadığını söyleyerek kızı teskin eder: “Akıllı olacaksın, kestirmeden gideceksin ve kazanacaksın.”
Better Call Saul’un (2015-2022) kahramanı Jimmy McGill, aslında burs başvurusu yapan genç bayanla değil kendisiyle konuşmaktadır. Dördüncü dönemin final kısmında yer alan bu monolog, moral konuşması üzere başlasa da kısa müddette tutkulu bir itiraza dönüşür; merhum ağabeyi Chuck’a, onun dalkavuk ortağı Howard Hamlin’e ve ikisinin temsil ettiği “soylu” pahalara karşı Jimmy’nin birikmiş öfkesini açığa çıkarır. Binbir tertipli (polytropos) Odysseus’tan Melville’in Sağlam Adam’ına uzanan bir üçkağıtçı soyundan gelen düzenbaz Jimmy (belki de karşısındaki genç bayan için aşikâr olan) meritokrasinin kendi tabiriyle “yalan” olduğuna dair acı gerçeği nihayet özümsemiştir. Utanç verici geçmişi ve Amerikan Samoa Üniversitesi’nden aldığı hukuk diploması nedeniyle, Chuck ve Howard gibileri onu “asla ortalarına almazlar.”
Bu manada, Jimmy’nin konuşması tıpkı onun üzere hayata yenik başlayan Better Call Saul dizisinin manifestosu olarak fonksiyon görebilir: çok beğenilen Breaking Bad (2008-2013) dizisine yapılmış bir ek, kimsenin talep etmediği ve ödül merasimlerinde daima göz gerisi edilen bir spin-off dizi. Dizi, ana karakterinin “köşeyi dönmek” uğruna giderek daha fazla kabahat teşkil eden hareketlerini ya da Çakal Jimmy’nin iftiharla ahlaksız Saul Goodman’a dönüşmesini onaylamasa da hile yapanın sadece oyuncu olmadığını, oyunun da hileli olduğunu söylüyor. Vince Gilligan’ın geçen sonbaharda altı dönemlik yayın hayatına son veren devam dizisi, Saul’u, asıl ismiyle Jimmy’yi, yani başarılı olma hayallerinin ele geçirdiği ve nihayetinde yok ettiği birini ete kemiğe büründüren toplumsal ve yapısal güçlere ışık tutuyor.
Elbette, dizi Jimmy’nin hırslarını onaylamasa da hırslarına dair merak uyandırıyor. Öteki bir deyişle, Better Call Saul için Lauren Berlant’ın “zalim iyimserlik” diye isimlendirdiği olgunun televizyon ekranlarındaki en uzun soluklu araştırması denebilir.[i] Berlant’a nazaran bu kavram, arzulanan obje “esasen gelişiminizin önünde bir mani olduğu” için nihayetinde yıkımla sonuçlanan “canlandırıcı ve cüret verici fantezilere” bağlılığı tabir ediyor.” Berlant’ın 2011 tarihli kitabında olduğu üzere, Better Call Saul’un 21. yüzyıl başına ilişkin neoliberal dekorundaki yıkıcı fantezileri ortasında Jimmy’nin neredeyse patolojik biçimde bağlı olduğu servet edinme ve sınıf atlama hayalleri de bulunuyor. Beyaz, bedenen güçlü, heteroseksüel bir erkek olması, Jimmy’nin bu fantezilere özellikle (ona öğretildiği gibi) hakkı olduğunu düşündüğü manasına da geliyor.
Bu açıdan, Jimmy’nin dizideki öteki karakterlere nazaran alışılmamış bir kişilik olması dikkate paha. Karakterlerin birçok daha açık görüşlü, Jimmy’nin profesyonel takma isim olarak “It’s all good, man” cümlesinin sesteşini benimsemesine neden olan tipten cahilce iyimserliğe pek de eğilimli görünmüyorlar. Better Call Saul’un esas karakterlerinden ikisi (duygusuz uyuşturucu kaçakçısı Gus Fring ile onun meyyit bakışlı iş bitiricisi Mike Ehrmantraut) gerçekler ile hayalleri birbirinden ayırmayı ziyadesiyle beceriyorlar. Bir de Kim Wexler var, Jimmy’nin sevgilisi, kimi vakit da hata ortağı: Başarılı bir avukat, sevgilisinin dalaverelerini bir benimsiyor, bir kınıyor. En uzun vadeli ve en çetrefilli dalavereleri felaketle sonuçlanınca, kabahatini de çabucak anlıyor.
Zalim gerçekçiliğin azınlıktaki karakterlere (Latin yahut kadın) kalması, dizinin beyaz adamın yükü hakkında bir niyet idmanı olarak okunmasına da imkan tanıyor; Jimmy’nin kırgınlıkları geçmişte açık kalmış müzakere kapısının artık kararsız olmasına öfkelenmiş bir jenerasyonu temsil ediyor. Ne de olsa, Jimmy’nin altında ezildiği hayallerin ona çoğunlukla eski dünya nizamından muvaffakiyetle menfaat sağlayan ağabeyi Chuck tarafından bahşedilmiş olması tesadüf değil. “Kazanan” (Winner) başlığını taşıyan dördüncü dönem finalinde, Jimmy ABBA’nın “The Winner Takes It All” müziğinde ağabeyiyle karaoke düeti yapmak istediği sırada Chuck’ın mikrofonu çalmasını izliyoruz. Bu sekans, bize hudut krizinden mustarip halde bireyci amentüsünden vazgeçmese de Jimmy’nin ona bakıcılık yapmasına muhtaç olan Chuck hakkında bilmemiz gereken her şeyi söylüyor. “Jimmy, kendi kimliğini oluşturmak istemez misin? Niçin diğerinin isminden nemalanasın ki?” OK, Boomer.
İlk bakışta, bu cinsten “iyi ömür fantezilerinin” sonuçlarına yönelik tematik ilgi nedeniyle Better Call Saul’un televizyondaki muadillerinden farksız olduğu düşünülebilir. The Sopranos ve Mad Men’den Better Call Saul’un selefi Breaking Bad’e kadar internet sonrası devrin en ünlü dizilerinden kimileri denetimsiz hırsın bedellerini araştırıyordu. Bu sırada, tanınan kültür (Muhteşem Gatsby’den Dert Etme Sevgilim’e kadar) cazibesini şimdi bütünüyle yitirmemiş Amerikan duşunun çöküşünden ilham almayı sürdürüyordu. Hakikaten Better Call Saul’un altıncı döneminin (çölde yaşadığı maceranın ardından) kızarıp bozaran Saul’un cafcaflı kravat koleksiyonunun ekranda uçuşmasıyla açıldığında Gatsby’nin eşsiz gömlekleriyle övündüğü sahneyi çağrıştırır.
Ne var ki, Better Call Saul’u başkalarından ayıran, anlatının aşağı istikametli hareketinden vazgeçmemesidir. Jimmy kelam konusu olduğunda yükseliş ve düşüş yoktur, sırf düşüş vardır. Toni Pape’nin ileri sürdüğü üzere, Breaking Bad “Amerikan orta sınıfının yavaş lakin istikrarlı bir halde güvencesizliğe mahkum oluşunu” öngördüyse Better Call Saul da esasen bu noktada başlıyor, hâkim toplumsal eğilimi reddedip yasadışı yollara başvuran şanssız karakterlere yaslanıyor.[ii] Anlatı, Berlant’ın “uzatılmış şimdiki zaman” dediği bir vakit aralığında, kolektif fantezilerimizi ayakta tutan kurumların çürümesinin çoktan başladığı süreksiz bir vakitte gelişiyor.
Better Call Saul, başından itibaren bu ilerleyememe ve başarısızlığa yakın olma hissini aktarmaya itina gösteriyor. Dizinin pilot kısmında, Jimmy’nin arka arda kaybedişini izliyoruz: Evvel mahkemede bir davayı kaybeder, sonra istediği müşterileri alamaz, son olarak da iki kaykaycının çevirdiği üçkağıda maruz kalır. Kaykaycılar, yaptıkları numarayla Jimmy onlardan birine çarpmış üzere, para koparmaya çalışırlar lakin Jimmy yokluk içinde olduğuna dikkat çeker. Paslanmış otomobilini göstererek “Bu hurda yığını size ‘para’ diye mi bağırıyor?” diye sorar. Dördüncü dönemde, Jimmy çok daha fazlasını (kardeşini, avukatlık lisansını ve neredeyse sevgilisi Kim’i) kaybettiğinde, yazgısından yakınır. Kim’e “İşte bu türlü, düşene bir tekme de sen vur,” diyerek sızlanır. Kim “Jimmy, sen daima düşmüş haldesin,” diye cevaplar. Dizideki diyaloglar sık sık bu cinsten zalimce seçici, analitik ve ardışık düşünme biçimini yansıtır. Bir karakter, Kim’le tanıştıktan sonra, Jimmy’ye bu kadar “yukarıdan” biriyle evlendiği için üstü kapalı iltifat eder.
Better Call Saul’un biçimsel yapıları da bu hiyerarşik mantığı aktarmak üzere çalışır. Bilhassa sonraki dönemlerde kamera sık sık yere yakın yerleştirilir. Bu alçak kamera açılarına çokça yer verilir: Eriyen dondurmalar, kırılmış camlar, karakterlerin ayakkabıları, çöl çalılıkları, yanaşan yahut uzaklaşan otomobiller. Bu estetik eğilim, beşinci dönemde Salamanca karteli için para kaçırmaya çalışan Jimmy’nin hem gerçek hem de mecazi manada en düşük düzeye indiği, hayatı için çamurda süründüğü sahnede doruk noktasına ulaşır. Sheila Liming’in belirttiği üzere, bu kümülatif görsel ısrarın John ve Barbara Ehrenreich’in kuramsallaştırıldığı biçimiyle profesyonel-yönetici sınıfın kültürel tertibinin merkezinde yer alan “kolektif düşme korkularını” betimlediği tez edilebilir.[iii] O halde Jimmy’nin “kazanmayı” daha fazla yükselmekle bir tutması mantıklıdır. Yazının başında yer verdiğim konuşmasında, profesyonel- yönetici sınıfın üstünden atlayarak geçtiğini hayal eder: “Onlar 35. kattaysa, sen 50. katta olacaksın. Onlara doruktan bakacaksın.”
Breaking Bad’in sona ermesinden yıllar sonra, Nick Estes diziyi eleştiren bir tweet paylaşmış, diziyi “siyahi uyuşturucu satıcılarının mantıksızca şiddet uyguladığı, beyazların… da dünyaya hatanın nasıl işleneceğini gösterdiği, beyaz orta sınıf narko-emperyalist bir fantezi” olarak nitelendirmişti. Bu değerlendirmeye ister katılın ister katılmayın, lakin Better Call Saul’un cürüm teşebbüsünün bir fantezi olmaktan fazla çoğunlukla bir eziyet olduğu farklı bir vizyonu temsil ettiğine kuşku yok. Gus’ın şık hareketleri haricinde, gördüklerimizin birçok ziyadesiyle bayağı: cep telefonu sahtekarlığı, huzurevi dolandırıcılığı, gig iktisadı personelleri ve manikür salonu avukatları. Breaking Bad’de, James Poniewozik’in tabiriyle, Walter’ın “hem makûs hem de başbelası” olmasını sağlayan cazibe kırıntıları olsa da Better Call Saul’da “suç çoğunlukla hüzünlüdür.” Birinci kısımdan itibaren Jimmy’nin sonunu biliyoruz, Yine Takovic ismiyle Nebraska’da bir Cinnabon dükkanında çalışıyor. Poniewozik’in tabiriyle “uzun bıyıklarıyla ikinci el bir Walter White üzere görünüyor.” Walter’ın bilakis, Jimmy şan şöhret içinde ölmez, tersine bir çöp kutusunun içindeyken polislere yakalanır. Dizinin finalinde bir karakter Jimmy’ye “Seni bir çöp kutusunda bulduklarını söylediler,” der. “Sana yakışmış.”
Twin Peaks: The Return’ün David Lynch’in özgün dizisinin nostaljik taraflarını opioidler, karavan parkları ve kronik hastalıklarla karıştırarak karmaşıklaştırdığı üzere, Better Call Saul da Vince Gilligan’ın evvelki dizisinden artakalan, bilhassa başkarakterinin anti-kahramanlığında görülebilen (Walter’ın viral olan “Ben kapıyı çalan adamım,” kelamını hatırlayın) romantizmi dışlıyor. Howard, bir noktada Kim’e “Açıkçası, şirketin eski prestiji yok,” diye itiraf ediyor. Ancak Better Call Saul’da hiçbir şey eskisi üzere değil. Jimmy ile Kim’in eski sinemaları izlemeyi sevmelerine şaşmamalı. Klasik Hollywood sinemaları, onların acımasız vakit çizelgesinin sunamadığı tipten bir romantizm sunuyor.
Çelişkili bir biçimde, dizi yayına başladığı devirde bir güldürü oyuncusu olarak tanınan Bob Odenkirk’ün başrole uygun görülmesi dizinin kendine has trajedi duygusu için belirleyicidir. Jimmy süratli konuşan, tuhaf bir karakter; lakin dizi kara sinemaya (film noir) de çok şey borçlu. Dizinin görsel dünyası nizamlı biçimde bu tipi çağrıştırıyor, tahminen de en çok Jimmy ile Kim’in hem birinci hem de son kısımda, gölgelerin ortasında tıpkı sigarayı paylaştıkları planlarda. Vince Gilligan, dizi boyunca Bob Odenkirk ile David Cross’un birlikte çıkış yaptığı güldürü programı Mr. Show’daki sevilen skeçlerinden kimilerini hatırlatarak güya bu tansiyonu bilerek canlı tutuyor. Örneğin, bir sahnede Jimmy Senatör Tankerbell’e benzeyen huysuz bir Güneyli karakteri canlandırarak yatakta Kim’le dalga geçiyor. Daima değişen jenerik sekanslarından birinde de Saul’un “Dünyanın En Yeterli İkinci Avukatı” yazılı kupasının ağır çekimde yere düştüğünü izliyoruz, bu da “Dünyanın En Büyük Dedesi” kupasının yanında oturan Odenkirk’ün telefonda “Kupayı çoktan kullandım!” diye yakındığı Mr. Show ânını çağrıştırıyor. Tahminen de sadece bir güldürü oyuncusu, bu karakterin sonunun kaynağı olan, gitgide artan umutsuz ve miyop optimistliğini yansıtabilirdi.
Dizinin sonunda Jimmy bir aydınlanma anı yaşar, ancak artık çok geçtir. Pilot kısmın Breaking Bad sonrası “şimdiki zaman”da açılan ve siyah-beyaz çekilen sekansında, artık Yine olan Jimmy’nin pencereden dışarı bakarak Nebraska’nın kış görünümünü seyrettiğini görürüz. Art planda, televizyondaki haber spikeri “Kar, bölge genelinde yağmaya devam edecek,” diye bildirir. Bu cümle, James Joyce’un Ölüler romanının finalinde bir diğer yaşlanmış erkek kahramanın geçmişine acıyarak bakışını hatırlatır. Jimmy’nin, uzun mahpus cezasını kabul ettiği ve ismini geri aldığı dizi finaline kadar, evvelki hayallerinin yoğunluğuyla yüzleşebildiği görülmez. Jimmy, Kim’in son hapishane ziyareti sırasında “Seksen altı sene,” diyerek düşünür. “Ama tahminen uygun halden çıkarım.” Bu kelamlar hem bir latifedir hem de bir vakitler nasıl bir mantıkla yaşadığını gösteren bir örnektir. Bir gün kazanacağına dair fantezileri gerçekleşmemiş, aksine onu hüsrana uğratmıştır.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Elizabeth Alsop’un Public Books’ta yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
[i] Lauren Berlant. Cruel Optimism, Duke University Press, 2011.
[ii] Toni Pape, Figures of Time: Affect and the Television of Preemption (Duke University Press, 2019), p. 6.
[iii] Sheila Liming, Office (Bloomsbury, 2020), p. 64.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
