“Ne vakit biri otomobil çalsa, Hollywood caza başvurur.” Sinema bestekarı Elmer Bernstein’e atfedilen bu kelam, sinema ve televizyon dünyasının 1950’li ve 1960’lı yıllarının alametifarikalarından birine de işaret ediyor. Devrin polisiye sinemalarının neredeyse hepsinde kendisine yer bulan bu caz çeşidi, ismini da sinemaların öykülerine yapılan bir atıftan alıyor: Crime Jazz, yani “Vukuat Cazı”.
Boing Boing muharriri Xeni Jardin’in “Çok makûs insanların çok makus şeyler yaptıkları 1950’ler dizi ve sinemalarının caz müziği” olarak tanımladığı crime jazz, Elmer Bernstein, Henry Mancini, Lalo Schifrin ve Kenyon Hopkins’ten oluşan genç ve maceraperest bir dizi bestekarın oyun alanıydı. Periyodun Hollywood üretimlerindeki popülerliği o denli bir hale gelmişti ki birtakım varyasyonlarla birlikte ismini da aldığı polisiye sinemalarla tümden özdeşleşmeye başlamıştı. Yani 1950’ler ve 1960’larda bir özel dedektif olsaydınız biraz “crime jazz” dayanağı almadan hiçbir davayı çözemezdiniz.
Filmi biraz daha geriye saralım. 1930 ve 1940’larda Hollywood sinemalarına hakim olan müzik tipi klasik müzikti. Max Steiner, Victor Young ve Dmitri Tiomkin üzere üretken isimlerin önderliğinde ilerleyen cins, devrin romantik dramalarıyla da bağdaşıyordu. Örneğin Cole Porter’ın “Night and Day”inin Now, Voyager’da (Irving Rapper, 1942) yer alan versiyonu, daha çok bir Brahms bestesini andırıyor.
İşi değiştiren “kara film” (film noir) oldu. Sert ve alaycı karakterlere yer veren The Big Sleep (Howard Hawks, 1946) ve Gun Crazy (Joseph K. Lewis, 1950) üzere sinemalar, müzikte de emsal bir değişiklik gerektirdi. Bebop ve hard bop’un “façanın sesi” olarak yükselişiyle stüdyolar da sinemalarını biraz daha “kumlu” ve “sokak işi” yapmak istedi. Henry Mancini ve Lalo Schifrin üzere isimlerin önderliğinde Hollywood sinemalarında birinci kez doğaçlama müzik kullanılmaya başlandı. Kemanlar, yerlerini trompet ve saksofonlara bıraktı. Paris Blues’un (Martin Ritt, 1961) müziklerini Duke Ellington’ın yapması üzere kimi durumlarda gerçek caz müzisyenleriyle çalıştılar. Bu sinemadaki çalışmalarının karşılığını bir Oscar adaylığıyla alan Ellington, Anatomy of a Murder’ın (Otto Preminger, 1959) müzikleriyle de bir Grammy kazandı.
Chicago Polis Departmanı’ndan Frank Ballinger’ın sert maceralarına odaklanan M Squad’ın (1957) tema müzikleri ise Count Basie’dendi.
Dönemin değişen sinema-müzik münasebetini anlamak için iki bireye daha kulak verelim. Bunlardan biri “Caz, seks ve şiddetin sinematik bir işaretiydi,” diyen müzik müellifi Alan Kurtz. Başkası ise Clint Eastwood ile yaptığı işbirliklerinin yanı sıra 1988-1990 ortası yayımlanan Mission: Impossible dizisinin markalaşan melodisini besteleyen Lalo Schifrin. “Film ferdî bir sanat değil. Kolektif bir iş, jam session üzere. Bir gestalt (form). Direktör beyni, kameraman gözleri, kurgucu DNA’sı, üretimci akciğerleri, bestekar ise kulakları.” Schifrin bir müzisyen olarak kendisini konumlandırdığı noktayı bu türlü açıklıyor. Sinema çekmeyi caz müzisyenlerinin doğaçlama çalışmalarıyla eşleyen bu görüş, devrin Hollywood üretimlerinin cazla kurduğu ilgiyi açıklamak için ziyadesiyle ülkü.
Bununla birlikte sinemadaki crime jazz seyahati, mevzubahis melodiler kadar pürüzsüz değildi. Örneğin Raymond Chandler ve Dashiell Hammett üzere ünlü polisiye muharrirleri cazı pek tutmuyordu. Buna karşın crime jazz, 1950’lerde yükselişini sürdürdü ve 1959’da zirve noktaya ulaştı. Compulsion (Richard Fleischer, 1959) ve müzikleri Çağdaş Jazz Quartet’in vibrafonisti John Lewis tarafından bestelenen Odds Against Tomorrow (Robert Wise, 1959) bunların direkt gözlemlenebileceği örneklerdi. Gerçekten 40 yıldan bu yana birlikte çalan Çağdaş Jazz Quartet de Johann Sebastian Bach’ın cazdan ayrılamayacağını savunuyor ve cazı klasik müzikle birleştiriyordu. Yakın vakitte “Restore Sinema Günleri” kapsamında Beykoz Kundura’da izlediğimiz Shadows’un (John Cassavetes, 1959) cazı anlatısına da dahil etme mahareti ayrıyeten takdire kıymetti.
1960’lardan itibaren rock’n’roll’un yükselişiyle sinema müzikleri tekrar değişime uğradı. The Beatles ve Burt Bacharach’ın vakti geldi, crime jazz düşüşe geçti. Aslında caz hayranlarının gözünde dahi hiçbir vakit Miles Davis ya da John Coltrane’in yarattığı heyecana yaklaşamamıştı. Buna karşın gelmiş geçmiş en güzel James Bond sinemaları tartışmalarında kendisine her vakit yer bulan Goldfinger’ın (Guy Hamilton, 1964) yanı sıra Columbo (Richard Levinson & William Link, 1971) ve Mannix (Bruce Geller, Richard Levinson & William Link, 1967) üzere periyodun ünlü polisiye dizilerinde vakit zaman tekrar zuhur etti.
Kaynaklar: Pursuit Mag, Boing Boing, Open Culture
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
