Yol sineması nasıl çekildi?

1980 yılının son ayları… Beş general darbe yapıp başa geçmişler. Yılmaz Güney, İmralı Adası Yarıaçık Cezaevi’nde, aylardır üzerinde çalıştığı senaryoyu bitirir. Kurban Bayramı’nda müsaadeye çıkan mahkumlardan on bir adedinin hikayesini anlatmaktadır. Sineması yönetecek olan Erden Kıral, sık sık İmralı’ya masraf, Yılmaz Güney ona hikayelerini yazdığı mahkumları tanıtır. Bu ortada sinemaya yatırım yapacak bir İsviçre firması bulunur, çekim müsaadesi alınır ve grup kurulur. 1981 yılının Ocak ayında Cunda Adası’nda sinemaya başlanır. On yedi iş gününde dört bin metre sinema çekilir.

Şubat ayının ortalarında Bayram sinemasının yarım kaldığı haberi ortalığa yayılır. Yılmaz Güney’in yönetmeni vazifeden aldığı söylenmektedir. Direktörlük Şerif Gören’e önerilir. Şerif kendi projesini erteleyip işi kabul eder, benim de asistanlık yapmamı ister. Erden Kıral’ın çektiği sahnelerde oynayan on bir oyuncudan beşi (Aytaç Arman, Mahmut Cevher, Savaş Yurttaş, Erol Demiröz ve Kamil Sönmez) bizimle çalışmak istemezler, sinemanın durdurulmasını protesto ederler. Böylelikle yeni bir takım kurup hazırlıklara girişiriz.

Senaryo iki cilttir. Birincisi Arife, ikincisi Bayram… Birinci kısımda cezaevindeki mahkumlar tanıtılır, görüşe gelenler, cezaevi bağlantıları anlatılır. Mahkumların birçok Kurban Bayramı’nda müsaadeye gitmek umudundadır. Müsaadeye çıkacak yirmi beş mahkum muhakkak olur. Hazırlıklara başlanır. Bayramdan bir gün evvel mahkumlar müsaadeye ayrılır. Vapurla Bandırma’ya, minibüsle Bursa’ya, otogara gelinir. Otogarda askeri bir operasyona şahit olurlar. Bursa’nın göbeğinde bir delikanlı kurşuna dizilir. Mahkumlar başka otobüslere dağılırlar. Kimi Konya’ya gidecektir, kimi Eskişehir’e, kimi Aydın’a, kimi Adana’ya… Sonraki sabah Kurban Bayramı başlar, uzun yola giden mahkumlar daha konutlarına varamamışlardır. Urfalı, Diyarbakırlı, Gaziantepli, Bingöllü mahkumlar bir an evvel konutlarına ulaşmaya çalışırlar. İkinci kısımda ise Kurban Bayramı, bütün gelenekleriyle anlatılmakta, her mahkumun ailesiyle yaşadıkları fotoğraflanmaktadır. Bayram sonunda müsaadeler bitmekte, bir an evvel cezaevine dönme telaşı başlamaktadır.

Yılmaz Güney’in yazdığı senaryoyu o günün sıkıyönetim şartlarında sinemaya çekmek neredeyse olanaksızdı. Bursa otogarındaki operasyon asla çekilemezdi. Kurban Bayramı’nı belgesel tadıyla verebilmek için çok masraf etmek gerekliydi. Ayrıyeten senaryo çok uzundu, tamamı çekilse en azından üç buçuk, dört saatlik bir sinema olurdu. Bu ortada Yılmaz Güney Isparta Yarıaçık Cezaevi’ne nakledilmişti. Şerif Gören, senaryonun içinden çekebileceği kısımları ayıkladı, yirmi sayfalık bir özet çıkardı. Bu özette on bir değil, altı mahkum anlatılıyordu. Şerif, Isparta’ya gidip Yılmaz Güney’le görüştü. Yılmaz Güney, Şerif’in teklifini onayladı. Son hazırlıkları tamamlayıp Mart başında yola çıktık.

Filme Bingöl’den başlayacaktık. Bingöl’e yirmi kilometre uzaklıktaki Yolçatı’da Kayakevi’ne yerleştik. Grup yirmi iki kişiydi. 6 Mart 1981 Cuma günü Karlıova’da çekime başladık. Karayolunun iki yanında iki metre yüksekliğinde kar vardı. Tarık Akan’ın bir atla köye giderken fırtınaya yakalanması ve donma tehlikesiyle müsabakası kısmını çekiyorduk. Daima kar yağmadığı için kendimiz yapmak zorundaydık. Bu yüzden akşamları Kayakevi’nde strafor katmanlarını rendeleyip çuvallara dolduruyorduk. Tabiatın beyazlığı herkesin gözlerini etkilemiş, takım kızarmış gözlerle çalışmak zorunda kalmıştı. Sabah uyandığımızda Kayakevi’nin sularını donmuş buluyorduk. Diş fırçamızı ve havlumuzu alıp Elazığ-Bingöl karayolunun öbür yakasındaki Yolçatı köyünün çeşmesine gidiyorduk. Köylüler kendilerini “Köyün Muhtarı”, “Köyün Öğretmeni”, “Köyün Bekçisi” üzere sıfatlarla tanıtıyorlardı. Biz de kendimizi “Köyün Kameramanı”, “Köyün Senaristi”, “Köyün Rejisörü” ve “Köyün Aktörü” diye tanımlar olmuştuk.

Sancak kasabasında nalbant dükkanı ile sağlık ocağı sahnelerini çektik. Ulaşımı sağlamak en büyük meseleydi, önümüzde dozer olmadan hiçbir yere gidemez olmuştuk. Atın öldüğü sahne herkesi çok yordu ve üzdü. Veterinerin şırınga ettiği ilaç, hayvanı bir türlü bayıltamıyordu. Bir doz verildi, at bana mısın demiyordu. Rol gereği Tarık Akan, tabancasını çekip atın başına ateş etmeliydi. On gündür atla haşır-neşir olan Tarık buna yanaşmadı. Köylülerden biri Tarık’ın kılığına bürünüp cet kurşun sıktı, at oralı değil, kişneyerek şaha kalkıyordu. Köylü bütün kurşunları boşalttı, at başını kaldırıp bize bakıyor, bir türlü ölmüyordu. Herkes berbat durumdaydı. Set teknisyenlerinden biri bıçağı çekip hayvanın boğazını kesmese, bu azap ne kadar sürecekti kim bilir?

19 Mart’ta Palu’dan trenle Genç’e gidiyoruz. O kadar çok tünel var ki, kırık camlardan içeri giren duman sayesinde neredeyse boğulmak üzereyiz. Sinemanın en güç kısmı olan karlı sahneleri bitiriyoruz sonunda. Güneye hakikat iniyoruz. Diyarbakır’da Saruhan Oteli’ne yerleşiyoruz. Newroz günü, oyuncularla birlikte sıkıyönetim kumandanını ziyaret ediyoruz. “Bugün işiniz zor” diyorum kumandana, “Sabaha kadar ateş yakarlar.” Komutanın yüzü birden değişiyor, “Nereden biliyorsun, nerelisin?” diye sorguya başlıyor. Daha evvel buralara geldiğimi söyleyip geçiştirmesem, soluğu ünlü cezaevinde alacağım. Diyarbakır’da Halil Ergün’ün sahnelerine başlıyoruz. Yanımızda bizi korumak için askeri bir tim hazır bekliyor. Tren sahnelerini çekmek için üst üste üç gün Kurtalan’a gidip dönüyoruz. Sabaha kadar Kurtalan’da bekleyen trenin içinde çalışıyoruz. Kondüktör rolü için Diyarbakır’dan getirdiğimiz arkadaş, kameranın karşısında tutulup kalıyor. Onun üniformasını sırtıma geçirip ben oynamak zorunda kalıyorum. Diyarbakır garında çift kamera kullanarak belgesel manzaralar çekiyoruz bir yandan da.

30 Mart’ta Urfa’ya geçiyoruz. Ortalık bahar havası, herkes yünlüleri çıkarıyor sırtından. Kapaklı Oteli’ne yerleşiyoruz. Ankara’dan Valiliğe bir buyruk gelmiş: “Ekipteki yabancı uyrukluların tespit edilmesi…” Herkes notere gidip kimlik tespiti yaptırıyor. Bu yüzden iki gün boş oturuyoruz. Sonunda çekim yapmamıza müsaade veriliyor. 3 Nisan’da Suruç’un hudut köylerinde çalışmaya başlıyoruz. İki gün sonra başrol oyuncularımızdan Necmettin Çobanoğlu attan düşüyor, çabucak hastaneye kaldırıyoruz. Onun olmadığı sahneleri çekip bekliyoruz. Üç gün sonra Necmettin geliyor, biraz zayıflamış ve sararmış olarak… 12 Nisan’da Antep’e geçiyoruz. İşler yolunda gidiyor, iki gün içinde çekimleri tamamlıyoruz. Özel bir otobüs tutup İstanbul’a dönüyoruz, çıkışımızdan tam kırk dört gün sonra… Bu müddet içinde otuz üç gün çekim yapmış, sinemanın yarısından birçoklarını çekmiş bulunuyoruz.

2 Mayıs’ta İstanbul’da çekimlere devam ediyoruz. Büyükada’da İmralı sahnelerini çekiyoruz. Mevlanakapı Yurdu’nda cezaevi dekoru yapıp iki gün çalışıyoruz. 8 Mayıs’ta yine yollara düşüyoruz, bu sefer vapurla… Hava bozuk, Mudanya vapuru Marmara’nın ortasında fındık kabuğu üzere sallanıyor. Takım dökülmeye başlıyor, mideler bozuluyor. Deniz tutmayan iki kişi kalıyor, kameraman Erdoğan Engin ve ben. Yalnızca ikimiz ayaktayız. İmralı Adası’nı çekiyoruz. Mudanya’dan Bursa’ya geçip otobüse biniyoruz. Konya’ya kadar çekim yapa yapa gidiyoruz. Oradan Adana’ya geçiyoruz, İpek Palas’a yerleşiyoruz.

Ekibin sayısı neredeyse yarıya düşmüş, zira geriye kalan kısımların çekimi daha kolay. Adana garajını çekip Urfa Yavuz otobüsüyle Gavur Dağları’na gidiyoruz. Yollarda yapılan aramaları çekiyoruz. Adana’da beş gün kalıp bütün irtibat sahnelerini tamamlıyoruz. Sinemanın montajında yer verilmeyen altıncı mahkumun (Güven Şengil) sahnelerini de bitirip İstanbul’a dönüyoruz. Bu ikinci seferimiz sekiz gün sürüyor ve yedi gün sinema çeki-yoruz. Sinemanın bitmesi için bir gün daha çalışmak gerekiyor lakin Güney Sinema sıkıntı durumda, para sorunu çekiyor. Takım dağılırsa bir daha toparlamak çok güç. Herkes bekliyor. Ortadan tam üç geçiyor. 18 Ağustos günü “Kuyumcu Soygunu” sahnesini de çekiyoruz, sinema tamamlanıyor. Böylece sinema kırk altı işgününde çekilmiş oluyor.

Çekim Sonrası

Çekilen negatifler yurtdışında yıkanıyor. Kurguyu yapmak için Şerif’in de gitmesi gerek lakin pasaport alamıyor. Sonraki yıl sinemanın Cannes Sinema Festivali’nde ödül aldığını duyuyoruz, çok seviniyoruz. İnsan, aylarca emek verdiği bir sinemanın başarısı karşısında uğraşlarının boşa gitmediğine sevinerek “Helal olsun” diyor. Bütün emeği geçenlere “Helal olsun!”

On beş binden fazla sinemanın künyesinin yer aldığı, dünyanın en değerli sinema kılavuzlarından biri olan Leslie Halliwell’in Film Guide isimli kitabının beşinci basımında yalnızca bir tek sinemamız var, o da Yol… Sinema fakat on bir yıl sonra İstanbul’da seyirci karşısına çıkabiliyor. 1 Ekim 1993’te Abdi İpekçi Kapalı Spor Salonu’nda yedi, sekiz bin kişi çok makus şartlar altında, yarı aydınlıkta sineması izliyorlar.

Yol‘un çileli hikayesi bitmek bilmiyor. Sinema, izleyicinin karşısına çıkabilmek için altı yıl daha bekliyor. Çekiminden lakin 18 yıl sonra sinemalarda gösterime girebiliyor. Yaklaşık üç ay içinde 430 bin kişi sineması izlemek bahtına ulaşıyor. Sineması görebilenlerin ortak kanısı “Türkiye’de bugüne kadar yapılmış en güzel sinemanın Yol olduğu”dur. Sinema şimdi birçok vilayette gösterilmedi, lakin büyük kentlerde seyircisine ulaştı.

Ters Düşünceler

Eleştirmenlerin “başyapıt” olduğu konusunda ağız birliği ettikleri Yol, aslında Yılmaz Güney’in yazmış olduğu senaryonun kırpılmış, yumuşatılmış, değiştirilmiş ve güdükleştirilmiş bir uyarlamasıdır. Bu biçimiyle bile “başyapıt”, “gelmiş geçmiş en düzgün film” unvanlarını alan Yol karşısında şu soruyu kendi kendime sormadan edemiyorum: “Filmi Yılmaz Güney çekebilseydi, ne olurdu sanki?” Hiç kuşkusuz dünya çapında bir sinema çıkardı ortaya.

Çünkü senaryo rastgele yazılmış birşey değildi, üzerinde aylarca düşünülmüş, bütün detayları ince ince hesaplanmış ve tam sekiz sefer yine yazılmış bir senaryo idi. Üstelik Kurban Bayramı için müsaadeye çıkan on bir mahkumun hikayeleri bir mozaik oluşturuyor, böylece 12 Eylül 1980 sonrası Türkiyesi’nin geniş bir panoraması gözler önüne seriliyordu. Kurban Bayramı, bilhassa seçilmişti. Müsaadeye çıkan mukadderat kurbanları, dışarısının bir hapishaneden daha beter olduğunu anlıyorlardı. Mahkumlar bayram müsaadesi boyunca kurbanlar da veriyordu ayrıyeten. Sinemada Mehmet Salih ile karısı trende vuruluyor, Ömer’in ağabeyi hududu geçerken kurşunlanıyor, Seyyit Ali’nin karısı ise karda donarak ölüyordu. Çekilmeyen kısımlarda Battal’ın karısı doğururken ölüyor, Abbas ve bütün ailesi zehirli kıyma yüzünden hayatlarını yitiriyorlardı.

250 sayfalık özgün senaryonun sinemaya çekilmeyen başka beş mahkumu Eskişehirli İsmail, Toros köylerinden Battal, Tarsuslu Abbas, Adanalı Hıdır ve Mercan tipleriydi. İsmail bayram müsaadesinde düğün yapıp evleniyor ve gerdeğe giriyordu. Daima kız çocuğu olan Battal, izinde bir oğul sahibi oluyor lakin karısını kaybediyordu. Okuma yazması olmayan fukara Abbas ise belediyenin kamyonundan çaldığı zehirli kıyma ile meskene eli boş gitmekten kurtuluyor, fakat köfteleri yiyen bütün aile köpeğine kadar zehirleniyordu.

Eşleri ölmüş olan Adanalı Hıdır ile Mercan, çocuklarını görmek ve hasret gidermek için bayram müsaadesinden yararlanıyorlardı. Mercan, lisede okuyan oğlunun siyasi olaylara karıştığı için gözaltına alındığını öğreniyor, küçük oğlunu sünnet ettirip tekrar cezaevine dönüyordu. Hıdır ise evlatlık olarak bir aileye verilmiş olan kızının izini sürüyor, “sapık” olduğu ihbarıyla karakollara düşüyordu.

İstanbul’da Mudanya vapurunun yanaştığı rıhtımda İmralı’ya görüşe giden ailelerle başlayan senaryo, Mudanya iskelesi yakınında bir kahvede müsaadeden sağ salim dönebilen mahkumlarla bitiyordu. En azından üç saatlik bir sinema olabilecek Yılmaz Güney’in özgün senaryosu bence yeni baştan sinemaya alınmalıdır. Yılmaz Güney’in seçmiş olduğu oyuncularla çekilmelidir.

Sinemanın Saklı Kahramanları

Yol‘un çekiminden bugüne kadar 18 yıl geçti. Bu ortada beş kişiyi yitirdik. Başta Yılmaz Güney olmak üzere onları tek tek anmak isterim.

Film çekimi boyunca yeme, içme ve yatma üzere sıkıntılarla uğraşan üretim müdürümüz Sabri Aslankaya’yı, kamera asistanımız ve ikinci kameramanımız Ali Düvenci’yi, çekim sırasında en çabuk ve pratik buluşlarla bütün problemleri çözen set amirimiz Necip Koçak’ı ve Mehmet Salih’in yatalak arkadaşı Zafer rolünü üstlenen oyuncumuz Turgut Savaş’ı sevgi ve hürmetle anıyorum.

Filmin öbür bâtın kahramanlarına, kameraman Erdoğan Engin’e, asistan Turgay Aksoy’a, fotoğrafçı Gülnur Sözmen’e, ışık teknisyenleri Mustafa Koçyiğit ile Nurettin Akçabay’a, set teknisyenleri Ekrem Ülgey, Gurur Yılmaz ve İbrahim Kul’a muvaffakiyetler diliyorum.

* Yol sinemasında direktör yardımcılığı yapan Ahmet Soner’in bu yazısı birinci olarak Yeni İnsan Yeni Sinema mecmuasının Sonbahar 1999 sayısında yayımlanmıştır. Kaynak: Yeni Film