Kahramanmaraş’ta gerçekleşen iki büyük zelzelenin akabinde alana birinci giden arama kurtarma takımında yer alan Merve Özkorkmaz’ın tanıklığı, arama kurtarma faaliyetlerindeki uyum eksikliğini ve geç kalınmışlığı tekrar hatırlatıyor.
İsmim Merve Özkorkmaz. 6 Şubat Pazartesi sabahı zelzele bölgesine birinci intikal eden takımdaki arama kurtarmacılardan biriyim. Bölgeden paylaştığım birtakım fotoğraf ve görüntülerden sonra yerli ve yabancı gazeteler ve kanallar günlerdir devamlı röportaj vermemi istiyor. Lakin medyanın en ufak bir çarpıtmasını kaldıracak bir ortam olmadığı için süreci size kendim anlatacağım. Benim arama kurtarma teşebbüsüm 2021 Temmuzu’nda başlayan orman yangınlarını, sonrasında Ağustos’ta Kastamonu’daki sel felaketini ekran başından görüp de çaresiz kalmam, tahammül edemememle başladı.
Eğitim alabileceğim pek çok STK olduğunu gördüm, lakin afetin yaşandığı yere dışarıdan yardım gelmesini beklerken mahallede örgütlenme fikrini savunan bir kümeden eğitim almaya karar verdim. Yaşadığım yer olan Sakarya’da bu türlü bir eğitimi bize vermeleri için en az 30 kişilik bir takım olmamızı istediler. Gerekli duyuruları yaptım, kurumlarla görüştüm, sayıyı tamamladık ve eğitimlere başladık. Gerilim idaresi, kriz planlaması, mahalle afet merkezi kurulması, iple kurtarma, yatay-dikey yaralı taşıma sistemlerinin kurulması, enkazda hilti, elektrikli testere, jeneratör kullanımı, enkazda inançlı geçit inşa etme, afet lojistiği, sel ve su baskınında arama kurtarma, yangın ve konut kazaları, geniş kapsamlı ilkyardım eğitimlerini saha pratikleriyle altı ayda tamamladık.
Deprem sabahı Sapanca takımından 5 kişi merkez takımlarla koordine olarak yola çıktık. Şiddeti 7’nin üstünde bir sarsıntısı 1999’da yaşamış, binamızın çatısının yıkılması sebebiyle karanlıkta kısmi yıkıntıdan çıkmış bir depremzedeyim. Yarım gün içinde askerlerin çadır kurulumlarını tamamladıklarını, çadırlardaki sobayla ısındığımızı, karnımızın sıcak yemekle doyduğunu, çabucak sonraki sabah Kızılay’ın battaniyesiyle uyuduğumu hatırlıyorum. Başımda bu senaryoyla, yeni öğrendiğim arama kurtarma bilgileriyle yola çıktım.
Planımız, uçakla en süratli formda bölgeye intikal edilmesiydi. Aracımızla karlı İstanbul yolunda bir kaza atlatarak, inanılmaz süratli formda havalimanına vardık. Havalimanındaki güvenliklerden saniyeler içinde geçtik lakin uçağa sevkimiz ve kalkış iki saat sürdü. Seyahat ve iniş iki saat daha. Gaziantep Havalimanı, bölgede tek sağlam kalan iniş alanı olduğundan buraya iniş yaptık, otobüslere sevk edilip Gaziantep afet merkezine yönlendirildik. Afet merkezini bulmamız 2,5 saat sürdü zira boşaltılan ve taşınan iki farklı lokasyona yanlış gittik ve kimse aktif AFAD binasının nerede olduğunu bilmiyordu. Bu saatler sonunda üçüncü lokasyonda binaya vardık ve 1 saat otobüste sevk edileceğimiz yeri bekledik. Gaziantep’in İslahiye ilçesine yönlendirildik. Yolda trafik vardı, yakınlarına ulaşmaya çalışanlar ve kentten kaçmaya çalışanlar yolu tıkamıştı ve yoldaki yarıklardan pek çok araç geçemiyordu.
Birbiriyle ilişkili birkaç zelzele olduğu için bölge yolları gidiş- geliş çift taraflı kilitlenmişti. Ambulanslar ve arama kurtarmacılar maalesef hareket edemiyorlardı. Bir saatlik anayolu dört saatte geçtik ve İslahiye’ye saptık, bu sefer de köprünün yıkılmış olduğunu gördük. Otobüs off-road bir araç olmamasına karşın köprünün yan tarafından risk alarak geçtik, kriz merkezine zelzeleden 14 saat sonra vardık.
Yol boyunca bir şey yapamamanın verdiği azapla gözümüzü kırpamadık. Afet merkezine vardığımızda bir polis arabası, bir tank, bir taşınabilir tır kapalı bir halde bekliyordu. Tuvaletler taşmıştı. İçecek su, yatacak yer, sarılacak battaniye yoktu. Polis benden, ben askerden, kriz merkezi jandarmadan su istiyordu, kimsede içecek su yoktu. Elektik vardı bir tek jeneratör sayesinde. Biz komut almaya hazır beklerken bize şöyle dendi: “Otobüste uyuyun, sabah çıkarsınız.” Eğitimlerde saniyelerle yarışırken gerçek bir afet anında uyuyun komutu aldık.
Yıkılan binaların tespiti ve gelen takımların dağıtımı yapılamamıştı, bürokratik yazılar ve imzalar bekleniyordu, acil durumda bile harekete geçilemiyordu. AFAD’ın devlet bürokrasisinin içinde nasıl fonksiyonsuz kaldığını o an anladım. Birinci takımın helikopter ve materyalle direkt alana, kriz merkezine bile değil mahallelere sevkiyatı sağlanabilir, AFAD’ın içinden çıkamadığı envanteri biz bu süreçte çok kısa vakitte oluşturabilir, gereksinim duyulan makine ve ekipman konusunda bilgilendirme yapabilirdik. Yetkilendirme yapılmadı, sorumluluk alınmadı.
Kar soğuğunda enkaza müdahale edemediğimiz dakikalarda uyuyamadım. Otobüsten inip alandaki takım başlarından bilgi almaya çalıştım. Neden sorularımın karşılığı yoktu, berbat bir niyet de yoktu, herkes birbirinin hızına boş boş bakıyordu, devlet dayanaklı bir afet kurumunun iş yapamamazlığıydı karşımdaki. Ancak zaten bu kurumu bu yıla kadar bu hâlde var etmek, buna göz yummak makus niyetin ta kendisiydi.
Sabah aç, susuz, uykusuz, tuvaletini yapamamış bir biçimde alana sevk edildik. Atandığımız enkazda bir inşaat ustası ve birlikte çalıştığı inşaat personelleri beş kişiyi kazma kürekle çıkarmışlardı. Geriye insan gücünün yetmediği çatı ve katları denetimli kaldırarak altındaki 20 kişiyi çıkarmak kalmıştı. 30. saatteydik, alandaydık fakat ekipmanımız yoktu. Siz uçakla gidin, arttan göndereceğiz dene ekipmanlar karayollarının kilitlenmiş, yıkılmış durumundan bize ulaşamadı. İkinci günümüz yalnızca alan tahlili, enkazda sesle denetim, enkaz yakınlarını sakinleştirme, onlardan bilgi alma, mahalleden sağ kalanların bulduğu ekipmanlarla ufak tefek teşebbüsler yaparak geçti. Çok üşüdük, su içemedik, sıcak rastgele bir yemek yiyemedik takım ve mahalledekiler olarak.
Üçüncü gün kriz merkezi kalabalıklaştı, uyum hızlandı lakin kalabalığa yetişemedi, ufak vinç ve ufak ekskavatörlerle çatıyı kaldırma denendi, başarısız olundu. İkinci gün enkaz altından gelen sesler artık gelmemeye başladı. Köpekle denetim yapıldı, lakin canlı belirtisine ulaşılamadı. Enkazdan hafif ceset kokuları gelmeye başladı. Rüzgar çok olduğundan koku alamamış olabilir diyerek enkaz alanımızın değiştirilmemesine karar verildi. Akşam kriz merkezine döndüğümüzde pak taşınabilir tuvalet vardı, taşınabilir tır işlevlendirilmiş, 2 adet çadır kurulmuş, sıcak yemek pişirilmişti. Birinci sefer elimizi yıkadık, birinci kez uyuduk.
Dördüncü gün neredeyse bütün çeşitteki ve büyüklükteki makineler alandaydı, yabancı takımlar gelip gidiyordu, helikopter sesleri birinci defa duyuluyordu. Tüm süreci tıpkı inşaat ustası yönetti, biz yalnızca güvenlik zaiyatı olan noktalarda ona müdahale ettik. Bize vakit zaman küstü, her seferinde ikna edip döndürdük. Kendisinin de birebir enkazın altında akrabaları vardı. Yakınlarını bekleyenlerin sabrı taşmıştı, evvel bize sonra birbirlerine girdiler. Birinci saatler ortamı sakinleştirmek ve kolluk kuvveti dayanağı istemekle geçti. Eksiksiz olunmasını takiben olabildiğinde dayanılmaz bir süratle çatı kaldırıldı, katların blokları bölünerek alındı. Bu süreçler inançlı biçimde altındaki mümkün canlı bireylere ziyan vermemek için dikkatli ilerliyordu. Enkazımızdan devamlı cansız bireylerin vücutları ve uzuvları ambulansla denetim sonrası cenaze nakil araçlarına sevk ediliyordu. Beşinci gün hem arama kurtarmacı, hem de yardım etmek isteyen ferdi kitleler İslahiye’ye akmıştı. Yeni gelen yerli ve yabancı grupların sismik dinleme aygıtları, termal kameraları, köpekleri, envai çeşit materyalleri ve bizden katbekat düzgün uzmanlıkları ve deneyimleri vardı. Bizim enkaz lokasyonumuz değiştirilmişti. Artık yattığımız ve işgal ettiğimiz yer, yediğimiz yemek bizi utandırır hale gelmişti, yorgunluk, harcanmışlıktan his durumumuz denetim edilemez haldeydi. Sapanca takımı olarak alandan ayrılmaya, yerimizi taze arama kurtarmacılara bırakmaya karar verdik.
Aracımızdaki ekipmanla dönüş yolunda, İskenderun’da Bursa Yıldırım Belediyesi Park Bahçeler takımının pişirdiği çorbayı içtik, biraz konuştuktan sonra birlikte hareket etmeye karar verdik. Birkaç enkaz gezdik ve birine teknik yardım sağladık. Sonraki sabah üniversitenin bahçesinde ve merkezde yüzlerce binlerce takım vardı. Yardımların lojistiği sağlanıyordu, çadırlar ve tuvaletler kuruluyordu, yemekler pişiyordu. Öteki bir mahallede hasar görmüş 6 katlı apartmanın girişinde oturan ve konutundan otizmli çocuklarının aidiyet krizine girmesi sebebiyle ayrılamayan bir ailenin meskeninin riskli olmayacak kadar yakınına çadırı suramı yaparak zelzelenin altıncı gününde Sakarya’ya döndük.
Bu yaşadıklarımdan çıkarımım, benim bir arama kurtarmacı olamayacağımdır. Küçüklüğüm anne babamın işi hasebiyle hastanede geçti, yaralılara, kan görmeye dirayetliyim. Üniversitede mağaracılık yaptım, klostrofobim de yok. Tüm eğitimleri eksiksiz tamamladım, lakin enkaz altına girerek sesli arama yaptığım birinci gün tabandan girmiş olduğum delikten baş lambasıyla yaptığım taramada görmüş olduğum insan uzuvları ve nükleer akın olmuş üzere donan beşerler karşısında metanetimi koruyamadım. Çok geç kaldığımız için kendimi suçladım. Dışarıda bekleyen yakınların gözü önünde bağıra bağıra ağladım. Yapmamam gerekirdi, tüm arama kurtarmacılardan özür dilerim. Mahalledekilerin beni teselli edişlerini unutamıyorum. Arama kurtarma misyonumu ve Sakarya grubu liderliğini bırakıyorum. Bu işleri benden çok daha yeterli yapabilecek arkadaşlarım var burada. Bundan sonra lojistik, besin, tertip üzere işlere devam edeceğim halde grupta olacağım.
Acil durumda bağımsız aksiyon alması beklenen AFAD kurumunu saatlerce imza, karar, yazı bekleyen bürokrasiye mecbur bırakacak kadar vasıfsız hâle getiren, bu durumda hissesi ve imzası olan en tabandan en zirveye her bir kişinin ülke insanlarından özür dileyerek acil formda istifa etmeleri gerekiyor. Bu işleri bu şahıslardan çok daha âlâ yapabilecek uzmanlar, deneyimli şahıslar var. Bu işler sorumluluk gerektiren işler, bu sorumluluklardan biri de yanılgı yaptığını kabul etmek ve istifa edebilmektir. Yetkilileri bu son vazifelerini yapmaya çağırarak yazımı bitiriyorum.
Dipnot: Bu yazıda geçen her iddiayı fotoğraf ve görüntülerle, yer, saat ve lokasyon ile belgelendirdim. Bu yazı sadece benim görevlendirildiğim noktalarda gerçekleşen olayları anlatmaktadır, öteki bölgeler ile ilgili, yaralı ve yardım lojistiği ile ilgili bu süreçte hiçbir istihbaratım olamamıştır.
