Bir tarihçinin vefatının akabinde yazmak birçok vakit zordur. Zira vefat toplumların tenkit refleksini süreksiz olarak askıya aldığı bir eşiktir. Beşerler merhuma hürmet gösterir, anılarını paylaşılır, türlü muvaffakiyetleri bir bir sıralanır. Ancak bazen mevt tıpkı vakitte öbür bir sorunun kapısını da ortalar: Tarih kimin tarafından, kimin için yazılır?
Ölümünün akabinde günlerdir birçok kişi İlber Ortaylı hakkında konuşuyor. Bazıları onu büyük bir tarihçi, bazıları zalimin yanında saf tutmuş tanınan bir figür, bazıları de Türkiye’de resmi tarih anlayışının en görünür temsilcilerinden biri olarak hatırlıyor. Şunu teslim etmek gerekir: Ortaylı, şahsî ve akademik tercihleriyle Türkiye’de tarih bilgisini geniş kitlelere ulaştırmayı deneyen isimlerden biriydi. Tanınan tarihe yönelerek akademi ile toplum ortasında kendince bir anlatı köprüsü kurdu. Konferansları, televizyon programları ve kitaplarıyla tarih konuşmayı tanınan hale getirdi.
Ama tarih bilgiden, malumatfuruşluktan ibaret değildir. Tarih tıpkı vakitte bir bakış açısıdır. Her tarih anlatısı kendine bir merkez seçer. Kimi tarihçiler sarayları anlatır, bazıları devlet adamlarını. Kimi tarihçiler de fabrikaları, köyleri ve isyanları. Bu fark sadece akademik değil tıpkı vakitte ideolojik bir tercihtir. Türkiye’de tarihyazımı uzun yıllardır büyük ölçüde devlet merkezli bir perspektifin tesiri altında varlığını sürdürüyor. İmparatorlukların sürekliliğini, bürokratik kurumların gücünü ve devlet aklının tarihi rolünü merkeze alan bu yaklaşım, meşruiyet kazanmakta elbette zahmet çekmedi.
İlber Ortaylı da büyük ölçüde bu geleneğin içinden konuşuyordu. Onun tarih anlatısında, devlet merkezi bir aktördü. Kurumlar, imparatorluk mirası ve bürokratik süreklilik değişmez referans noktalarıydı. Bu yaklaşım birçoklarına “güçlü” bir tarih perspektifi sundu. Fakat diğer soruları da görünmez kıldı.
Türkiye’nin tarihine sadece sarayların ve devlet kurumlarının penceresinden bakıldığında kimi kıssalar görünmez hale gelir. Köylü isyanları, personel hareketleri sessizleşir. Zulme uğramış halkların hafızası sessizleşir. Tarih sırf devletlerin kıssası değildir. Tarih sınıf uğraşlarının, çatışmaların ve bastırılmış hayatların kıssasıdır.
Bir toplum sırf yönetenlerin geçmişiyle değil, yönetilenlerin tecrübeleriyle de şekillenir. Bu yüzden tarihyazımı her vakit bir çaba alanı olmuştur. Bir tarihçi devletlerin sürekliliğini anlatır. Bir diğeri o sürekliliğin içinde kaybolan hayatları. Bir tarihçi kurumların tarihini müellif. Bir diğeri sınıfların tarihini hatırlatır.
Her tarih anlatısı aslında şu soruya verilmiş bir karşılıktır: Esasen kimin öyküsü değerlidir? Türkiye’de uzun mühlet boyunca bu soru çoğunlukla devlet lehine yanıtlandı. Bu yüzden tarih anlatısında saraylar daima geniş yer kapladı, ancak fabrikalar daha az konuşuldu. Bürokrasi anlatıldı, fakat sınıf çabaları daha az görünür oldu. Tahminen de bugün yapılması gereken şey bir tarihçiyi yüceltmek ya da mahkum etmek değildir. Asıl sıkıntı şu soruyu tekrar sormaktır: Türkiye’de neden hâlâ halkın tarihi bu kadar az anlatılıyor? Neden tarih kitapları birçok vakit devletlerin öyküsünü yazıyor? Sınıf çabaları, toplumsal hareketler tarih anlatısının neden kenarında kıyısında kalıyor?
Bu sorular sadece akademik değildir, zira tarih geçmişten ibaret değildir. Tarih bugünün nasıl kurulduğunu ve geleceğin nasıl hayal edildiğini de belirler. Bir toplum geçmişini nasıl anlıyor ve anlatıyorsa, kendisini de o denli inşa eder. Tahminen de bu yüzden tarih hiçbir vakit tarafsız değildir. Bu yüzden şunu daima hatırlamak gerekir: Tarihçiler de pekâlâ taraf fiyat.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
