Yapay zeka vaktiyle sıhhat hizmetlerini geliştirmeyi ve şiddetli idari misyonları kolaylaştırmayı vaat etmişti, fakat hayatımıza şimdiye kadarki en dikkat cazip katkıları deepfake pornoların ve beynimizi çürüten Instagram görüntülerinin üretilmesi, işlerimizin elimizden alınması oldu. Artık teknoloji devleri gömüldüğümüz mezarlardan arkadaşlarımızın selfie’lerine “bayıldım” üzere yorumlar yazabilmemiz için daha fazla içme suyunu bile isteye feda ediyorlar.
Yaşadığımız gerçekliği vampir üzere emip tüketme eğilimi göz önüne alındığında, teknoloji dünyasından daha fazla kişinin “dijital ahiret” denen dala adım atması tahminen de şaşırtan değildir. Bize ruhlarımızın –her ne kadar yavan, dijitalleştirilmiş tasvirleri olsa da– artık sonsuza dek yaşayabileceği vaadinde bulunuyorlar. Geçen yıl, 2wai isimli bir yapay zeka uygulaması piyasaya sürüldü; temel satış vaadi de sevdiklerimizin öldükten sonra bile yaşamaya devam edecek avatarlarının oluşturulabilmesiydi. Viral olan reklamında, bir bayan hayatının her basamağında –ilk sözlerini söylediği andan kendi çocuğunu doğurduğu güne kadar– ölmüş nenesiyle konuşabiliyordu. Daha da değerlisi, birkaç hafta evvel Mark Zuckerberg’ün şirketi Meta’nın, insanların öldükten sonra toplumsal medya faaliyetini simüle edecek bir yapay zeka patentini aldığı haberi ortaya çıktı. Bu sistem, ölmüş insanların platformda sonsuza kadar gönderi paylaşmasına, beğenmesine ve yorum yapmasına imkan tanıyacak.
Yeni ortaya çıkan bu “yas botları” iki kategoriye ayrılabilir: arşivci ve üretken. Birincisi, kullanıcıların ses kayıtları, görüntüler, fotoğraflar yükleyerek ve daha sonra bunları gözden geçirerek esasen ölmüş birinin hayatına dair detayları yine düzenlemelerine imkan tanıyor. Meta’nın patenti ile 2wai ise üretken kategoride yer alıyor, tüyler ürpertici bir teknolojiyle son nefesini çoktan vermiş biriyle size yeni anılar vaat ediyor. “Synthetic Pasts” (Sentetik Geçmişler) projesi kapsamında bu dijital ahiret kesimini inceleyen Dr. Jenny Kidd ve Dr. Eva Nieto McAvoy, bu sistemleri şöyle açıklıyor: “Bu sistemler özgün içerikler sunmakla kalmaz, kaybettiğiniz yakınlarınıza benziyormuş hissini veren lakin onların gerçek fikirleri, bedelleri yahut niyetlerinden koparılmış karşılıklar üretir.”
Kidd ve McAvoy, ahlaki sıkıntılara boğulmuş bu iki sistem için “platform iktisadında yas ve hafızayı da metalaştırarak insanların duygusal tecrübelerini bilgiye dönüştürüyorlar,” diyor. “Gelgelelim, üretken botlar ahlaki açıdan çok daha sorunlu. Zira esasen var olmayan bir devamlılık ve vekalet yanılsaması yaratıyor, kullanıcıları yanıltıyor ve yaşamayan birine duyulan duygusal bağlılığı çıkara dönüştürüyor.”
Yaşadığımız çağın yeni bir distopik belirtisi üzere görünmesine karşın yasın metalaştırılması hiç de yeni bir şey değil. Ruh çağıran medyumlar, uzunca vakittir, ölmüş sevdiklerimizden geldiğini sav ettikleri gizemli iletileri aktarmanın karşılığında para kazanıyorlar. Hatta bir vakitler Katolik rahipler bile ölmüş bir aile ferdinin cennete kabul edilmesini garanti edecek duaları okumak için yas tutanlardan para talep ediyorlardı. Klinik psikoloji ve psikiyatri profesörü, The Grieving Body [Yas Tutan Beden] ve The Grieving Brain [Yas Tutan Zihin] kitaplarının muharriri Mary-Frances O’Connor şöyle diyor: “Yitirdiklerimizle kurduğumuz bağların tarih boyunca beşerler için nasıl güçlü bir motivasyon kaynağı olduğunu biliyoruz. Nörokimyasal açıdan bakıldığında, yas da bedenin üretebildiği en güçlü kimyasalları –dopamin ve oksitosin– kullanıyor.”
Ne var ki, 2026’da farklı olan şey, Meta üzere teknoloji şirketlerinin ziyadesiyle travmatik yas tecrübelerini kendi finansal çıkarları için kullanılabilecek dataları elde etmek emeliyle kullanmasıdır. Örneğin, yas tutan insanların yaygın tecrübelerinden biri kaybettikleri sevdikleriyle zihinlerinde türlü hayali konuşmalar yapmalarıdır. Mary-Frances O’Connor, “Durup dururken tüm bu bilgiler, en derin isteklerimizi, en büyük telaşlarımızı ve en hassas anlarımızı bilen bir şirketin mülkiyetine geçiyor. Bu şirket bilgileri istediği üzere kullanabilir, motivasyonlarımızdan faydalanarak bizi etkileyebilir, dikkatimizi ve harcamalarımızı yönlendirebilir,” diyor.
Dr. Jenny Kidd’in söylediğine nazaran, birtakım yas botları “kendilerini teselli, devamlılık, hatta huzur bulma aracı olarak konumlandırıyor.” Fakat bu botlar yas sürecine pek de yarar sağlamıyor, ayrıyeten bu botlar ruhsal bakımın gerekleri gözetilerek tasarlanmadılar. Asıl peşinde oldukları şeyin de kâr ve bilgiden ibaret olduğu basitçe anlaşılıyor.
Peki, tüm bunlar yas tutmak açısından ne manaya geliyor? Mary-Frances O’Connor, sevdiğimiz birisi öldüğünde beynimizin iki farklı bilgi akışıyla çalıştığını söylüyor. “Bir taraf onların sonsuza dek dönmeyeceklerini söyler, başka taraf da sonsuza dek yaşayacaklarını. Bir bakıma, ikisi de doğrudur,” diyor. “Onların bir daha asla dönmeyeceklerini biliyoruz, ancak tıpkı anda güya şu kapıdan yine içeri gireceklermiş üzere hissediyoruz.”
Mary-Frances O’Connor’a nazaran, “ölüm botları” bu iki gerçekliğin sırf birine odaklanıp zihnimize sevdiğimiz kişinin hala hayatta olduğu izlenimini verecek. “İşte bu, sorun yaratabilir. Zira onların size sarılmayacağı, otomobiliniz bozulduğunda gelip sizi almayacağı, artık onların fizikî vücutlarının olmadığı bir dünyada yaşamayı öğrenmeniz gerekir. Tüm bunların hayatını kaybedenlerin bir daha dönmeyeceğini kabullenmeyi güzelce zorlaştırabileceğine dair telaşlar da gittikçe artıyor.”
Üstelik teknoloji güvenilmezdir. Her yenilik, diğer bir şeyin çöküşünü de beraberinde getirir. Sevdiğiniz kişinin tüm alışkanlıklarını ve davranışlarını ihtimamla arşivleyip onu bir vefat botuna dönüştürmüş olsanız bile, teknoloji teşebbüsleri ortaya çıktıkları üzere çöküp gitmeleriyle ünlüdür; bu da o denli ya da bu türlü yasını tutacağınız yeni bir kayıp daha yaşamaktan kaçınamayacağınız manasına gelir.
Komedyen Meghana Indurti, geçen ocak ayında The New Yorker mecmuasında “baştan aşağı optimize edilmiş, kullanışlı hayatın” bir gününü anlatan kurmaca bir yazı kaleme aldı. Bu kurmaca dünyanın teknolojisi, konuttaki bitkileri sulamaktan arkadaşlardan ve aile fertlerinden gelen iletileri yanıtlamaya kadar en küçük sorumlulukları bile onun yerine üstleniyordu. Hiciv niteliğinde olsa da, bu yazının tasvir ettiği gelecek Silikon Vadisi şirketlerinin hepimiz için tasavvur ettiğinden pek de farklı görünmüyor. Teknoloji girişimcileri, gece gündüz San Francisco’daki parlak ofislerinde ve stüdyo dairelerinde, ta ki sürtünmesiz bir varoluşta süzülüyormuşuz üzere ilerleyene kadar hayatımızdaki tüm pürüzleri ortadan kaldırmanın yeni yollarını düşünüyor. Bugün, ChatGPT sayesinde alışveriş listesi yahut düğün konuşması hazırlayabiliyor, üniversite ödevlerini tamamlayabiliyoruz, artık kendi beyninizi kullanmanıza bile gerek kalmıyor. Vaktiyle çetin işlerden saymadığımız birçok meşgale artık o denli kolaylaştı ki bunları “eski usul” yapmak daha zahmetli görünmeye başladı.
Ne var ki, yas sadeleştirilmesi ya da hızlandırılması gereken gündelik bir iş değildir. Yas, ne yazık ki kaçınılmazdır, taşınması kolay değildir, katlanması da zordur. Sevdiğiniz birinin sıkıntı verici yokluğu asla kaybolmaz ancak onun hayatınızda bıraktığı büyük boşluk er ya da geç her şeyi yutan bir yük olmaktan çıkar. Bu kederli seyahat uygun bilinir, beşerler daima bununla yüzleşmiştir, yüzleşmeyi de sürdürecektir. Teknoloji şirketleri, bu türlü teknolojileri geliştirirken herhalde insanların ömürlerinin sona erdiği gerçeğinin acımasızlığını görmezden gelebileceğimizi düşünüyorlar.
Oysa yas tutma ritüellerinin kültürlere çoktan yerleşmiş olduğu bir dünyada, bu tipten yas botları tahminen de hiç talep görmeyecektir. Dr. Jenny Kidd şöyle diyor: “Bir şeyin teknik olarak mümkün olması, onun toplumsal açıdan gerekli ya da ahlaki açıdan savunulabilir olduğu manasına gelmez. ‘Bunu yapabilir miyiz?’ sorusunu yanıtlamamız gerekmiyor. Yanıtlamamız gereken soru şu: Bunu yapmamız gerektiğine kim karar veriyor? Bundan yarar sağlayacak teknoloji devleri mi, yoksa bu riski alacak olan beşerler mı? Vefat ve hafıza boşlukta asılı duran tasarım alanları değildir, toplumsal ve ahlaki manalarla yüklüdür.”
Zaten hayatımızın büyük kısmını mevsimlerin daima değişmesi, sevdiğimiz kümenin dağılması ya da bir vakitler sapasağlam görünen toplumsal yapıların çökmesi üzere türlü kayıplar ve değişimlerle sessizce yüzleşerek geçiriyoruz. Her şeyin bir sonu vardır, nihayetinde yasın verdiği acıdan kaçınabileceğimizi düşünen teknoloji şirketlerinin de sonu gelecektir. Asıl sıkıntı o vakte kadar bize verecekleri ziyanı göğüslemeye hazır olmaktır.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Laura Molloy’un Dazed’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
