Devrimci bir vaaz: “Yoksulların Savaşı”

Eric Vuillard’ın Yoksulların Savaşı isimli kitabı Kasım 2021’de Nihan Özyıldırım’ın çevirisiyle Can Yayınları tarafından yayımlandı. Bir tarihî kurmacanın konusuna ve üslubuna dair söylenebilecekler kitabın art kapağında şöyle özetleniyor:

“On altıncı yüzyıl Avrupası: Protestan Islahatı Katolik Kilisesi’ne, güçlülere ve ayrıcalıklılara karşı bir isyana girişir. Böylelikle, kendilerine sırf cennette eşitlik vaat edilen köylüler ve fakirler, bu eşitliğe neden burada ve çabucak sahip olmadıklarını sorgulamaya başlar. Bunun sonucunda, muktedirlerle ortalarında kısa müddette alevlenen şiddetli bir çaba patlak verir. Tarihe damgasını vuracak bu çabaya bir ilahiyatçı önderlik edecektir: Thomas Müntzer. Kendisi Almanya’yı ateşe verecek olan kişi. Ne Martin Luther’in ne de Katolik Kilisesi’nin yanında. Yoksulların Savaşı onun ve sıradan insanların hikâyesi.

Eşitsizliğin uzun ve fecî bir tarihi var. Ve şimdi son bulmadı. Éric Vuillard, kurmacanın imkânlarından faydalanarak okuru bir sefer daha tarihin yazıldığı anlardan birine götürüyor. Yaklaşık 500 yıl evvel gerçekleşmesine rağmen günümüze dek uzanan eşitsizliklerle bağlantısını hâlâ koruyan bu isyanı kendine has üslubuyla tekrar yorumluyor.”

Uluslararası Booker Mükafatı Jürisi’nin “Yeniden tahayyül edilen tarihin, devrimci bir vaazın göz kamaştırıcı bir kesimi, eşitsizliğin öfkeli bir ifşası” olarak sunduğu bu metin üzerine Emre Yeksan ile Enes Köse’nin yazılı olarak gerçekleştirdiği diyaloğu paylaşıyoruz.

Emre Yeksan: Sondan başlayalım. Yoksulların Savaşı şu cümlelerle bitiyor:

“Gençlik sonsuzdur, eşitliğimizin sırrı ebedîdir ve yalnızlık harikuladedir. Şehitlik ezilenler için bir tuzaktır; dilek edilesi tek şey zaferdir. Anlatacağım.”

Kitap, gerisinden büyük bir sessizliğin geldiği böylesi bir vaatle, neredeyse kendini gerçekleştiremeyen bir başlangıçla son buluyor. Son kelam olarak “anlatacağım” diyor ve susuyor.

İster istemez insanın aklında şu soru beliriyor: 500 yıl öncesinin isyanının tüm dehşeti ve hoşluğu içinde aktardıktan sonra anlatmayı vaat edip de sessizliğin içine bıraktığı o şey nedir? Bizim öykümüz mi? Biliyoruz ki o hikâaye hâlâ yazılıyor. O halde bu sessizlik o süregidişin sessizliği, “anlatacağım” dedikten sonra gelen o boşluk tamamına ermemişliğin boşluğu mu? Ya da “anlatacağım” demek tahminen de nadiren olduğu üzere, “yapacağım, yapacağız” mı demek burada? O harikulade zaferi anlatmamı istiyorsanız şayet, yerinizden kalkın ve anlatılmaya kıymet olanı yaratın mı demek? Bilmiyorum, lakin bu halde okumak hoşuma gitti.

Belki de her şeyi okumaya sondan başlamak gerekiyor. Mahşer gününden. Daima olmuş ve olacak olan o büyük toplaşmadan. O tekrar diriliş anından. Tahminen de oradan sonsuz ve yekpare bir geriye, şimdi tam ortasında olduğumuz o geriye hakikat bakarak anlamak gerekiyor gideni ve gelmekte olanı.

Peki, Eric Vuillard bunu mu yapmaya çalışıyor? Bu yüzden mi 16. yüzyıldan fakirlerin vahim ve kutlu isyanını, kutsal metinlere yaraşır bir zamansızlık ve mekansızlıkla aktarıyor bize? Ne dersin?

Bunun yanıtını bilmiyorum ancak hedefi buysa şayet başarıyor diyebilirim. Bayağıdır böylesine sarsıcı ve ağır bir metinle karşılaşmamıştım. İlla ki söylenecek çok şey var üzerine, bir yerinden başlayalım.

Enes Köse: Anlatının bizi nereye gönderdiği ve neye şahit olmaya sevk ettiği sorusu metin üzerine konuşmaya başlamak için ülkü bence. Zira biz hâlâ “en büyük kâbus” olan tarihin seyrinde sürükleniyoruz. Hatta maalesef asla bitmeyen bir şimdinin içerisinde sıkışmış haldeyiz. Bu açıdan bizim metinle karşılaştığımız bu tarihi anın ve şartların da kıymetli olduğunu düşünüyorum.

Felaket imgesinin merkezi rol oynadığı bir şimdide (malum artık bu tıp anlatılar piyasanın mantığıyla gerçek orantılı bir formda ana akım hale geldi) bizim, yani mağluplar ve ezilenlerin, en azından anlatı düzleminde doğrusal bir tarihe itiraz etmemizin yollarından birisi, ezilenlerin çabalarıyla geçmişe attıkları çentiklerden geçiyor. Kitabın uzamını üzerine inşa ettiği yer de burası.

Sen kitabın sonundan başladın, ben de en başına, yani Müntzer’in babasının asıldığı kısma dönmek istiyorum. Bu olayı metin şöyle aktarıyordu:

“Babası asılmıştı. Bir tahıl çuvalı üzere boşluğun içine düşmüştü. Gece vakti, omuzda taşımak zorunda kalmışlardı onu, sonrasında öylece sessiz durmuştu, ağzının içi toprak dolu. Akabinde her şey alev almıştı. Meşeler, çayırlar, ırmaklar, bayırlardaki yoğurtotları, fakir toprak, kilise, her şey. On bir yaşındaydı.”

Bu vurucu giriş bana şunu hatırlattı: Walter Benjamin, insanları ayaklanmaya sevk edenin torunlarının özgür olacağı hayali değil köleleştirilmiş cetlerinin anısı olduğunu söylemişti. Ben metinle tam da bu türlü bir bağlamda karşılaştığımızı düşünüyorum açıkçası. Burada hayati bir soru çıkıyor karşımıza: Neden geçmişteki mağlupların tarihine bakmak zorundayız? Sence neden?

Emre Yeksan: Güzel bir soru. Bunun yanıtını Benjamin’de ararsak, geleceği var edecek olan gücün tarihin ve şimdinin yıkımlarında gizli olduğunu söyleyebiliriz. Biz, tarihin rüzgarına kapılıp kaçınılmaz bir halde geleceğe gerçek savrulurken, gözümüzün önünde biriken yıkıntılar, bazen baksak dahi görmediğimiz o muazzam harabe, geleceği yaratacak öfkemizin de kaynağı aslında.

Kitap bunun farkında olduğu için evvel Thomas Müntzer’in çocukluğuyla başlıyor, ancak sonra 200 yıl daha geriye giderek Müntzer’in öncülük ettiği ayaklanmada tekrar dirilecek olan diğer köylü isyanlarının anlatısıyla devam ediyor. Ulu bir mağlubiyetler tarihini önümüze seriyor. Harikulade bir gücü var bu kıssa formunda üst üste binen yıkıntıların. Sonra bize Müntzer’in o mükemmel mağlubiyetini de anlatıp girizgahını tamamlıyor. Tam da başlar üzere yaptığı noktada, “anlatacağım” diyerek bizi kendimizle baş başa bırakıyor.

Burada söylediklerimizi birbirine bağlayabiliriz sanırım. Ernst Bloch, “somut ütopya” kavramını tanım ederken Thomas Müntzer’e atfedilen şu cümleye sıklıkla başvuruyor: “Biz konuta mağlup dönsek de torunlarımız daha yaman savaşacak!” Ben kitabı okurken bu cümle daima aklıma geldi. Hatta muharrir bunu bir yerde kullanacak mı diye bekledim. Ama kullanmadı. Biraz şaşırdım buna açıkçası, fakat hoşuma da gitti. Yeniden de metni bitirdiği yer, dilek edilesi tek şeyin zafer olduğu vurgusu, tam olarak buna işaret ediyordu.

Dolayısıyla burada ikili bir durum var bence. Ezilenleri kendi yazgılarını ellerine almak üzere ayağa kaldıracak olan şey ne tek başına tarihin dolayımıyla taşıdıkları, atalarından devraldıkları bir öfke, ne de geleceğe dair yalın ve güçlü bir dilek. İsyanın hamuru esasen bu ikisinin üst üste binmesi, tarihî öfkenin geleceğe yönelik bir dilekle yoğrulması, iç içe geçmesi. Kitabın başardığı şeylerden biri de bu üst üste binişi bize hissettirebilmesi diye düşünüyorum. Bunu da neredeyse kasvetli bir tarihten geleceğe gerçek bir yarık açarak, vakti bükerek yaptığını söyleyebilirim. Benim hissiyatım bu oldu en azından.

Enes Köse: Kitabın bu bahsettiğin zamansal üst üste binmeyi bize hissettirmek ismine Müntzer öncesi köylü isyanlarına dönmesi ve onları birbirinin üzerine yığarak aktarması kıymetli bence de. Bu aklıma tarih yazımına ait kritik bir mevzuyu getirdi. Bu kitabı okumadan birkaç hafta evvel Karatani’nin Avrupa’daki Protestan Islahatı anlatılarına yönelik bir müdahalesiyle karşılaştım. Dünya Tarihinin Yapısı kitabında Reform’un aslında toplumsal hareketlerle alakalı olduğunu ve Luther’den çok daha evvel başlayan isyanlara dayandığını söylüyor. Kilisenin Luther’in ıslahatına hürmet duymasının sebebinin ise onun köylü isyanlarını bastıranlara verdiği takviyeden kaynaklandığını ekliyor. Karatani’nin bu değerli müdahalesi, Yoksulların Savaşı’nın tarihî anlatısını kurduğu yerin ne kadar sahih olduğunu da tam olarak gösteriyor bana kalırsa. Bir nevi ezilenlerin tarihini yazma teşebbüsü diyebiliriz bunun için.

Bu noktada, senin kasvetli diye nitelediğin o tarihin el yordamıyla işlenmesi gerektiğini de söylemek lazım. Zira ezilenler kendi tarihlerinin kasvetinden bile yoksun bırakılmış ve tarih yazımında inşa edilen mitler dolayımıyla kendilerine atfedilen gerçek dışı bir anlatının içine hapsedilmiş durumda. Mevcut koşullarda gelenek sıkıntısına dair her türlü yaklaşım, birebir vakitte geleceğe dair bir çeşit ihtimaller dünyasını da eşelemeye çıkıyor diyebiliriz. Münasebetiyle evet, öfkenin dilekle yoğurulması için gerekli diyalektik imkân tam da bu noktada fonksiyon görüyor. Kitap da üslup açısından o tarihi öfkeyi en güçlü formda söz edecek motivasyonu, geleceğe dair imkanlar çerçevesinde buluyor denebilir. Muhakkak yerlerde daima değişen frekanslarla birlikte, bazen ağır, bazen de epeyce yalın bir lisanla örülen metin, üstte bahsettiğimiz bu tansiyonun eseri bana kalırsa.

Emre Yeksan: O vakit hazır ucundan değinmişken üslup problemini biraz daha açabiliriz. Kitabın bence en özgün ve güçlü özelliklerinden birisi de kutsal metinlere ya da menkıbelere has diyebileceğimiz bir dilsel hali tarihi kurmaca bağlamında kullanması. Mesela senin başta aktardığın, Müntzer’in babasının idamını anlatan o vurucu giriş cümlelerine bakalım.

Oradaki kısa kısa, tesirli betimlemeler birinci okuduğum anda bana Nazım Hikmet’in Şeyh Bedrettin Destanı’nı hatırlatmıştı. Pir Bedrettin de Rahip Müntzer üzere bir din âlimi; ondan 100 yıl evvel önderlik ettiği bir halk isyanı sonucunda Serez’in esnaf çarşısında, bir bakırcı dükkanının karşısındaki bir ağaca çırılçıplak biçimde asılan bir halk isyanı lideri. Şimdi kitaba başlarken kurduğum bu temasın kuru bir tesadüften ibaret olmadığını okudukça anladım. Vuillard’ın Nazım’ın şiirini bilip bilmediğine dair bir malumatım yok, ancak şu bence tartışmasız: İkisi de ortak bir tarihe, misal bir hassaslıkla bakıyor. Hatta Vuillard’ın Müntzer önderliğindeki köylü isyanlarına dair aşağıdaki cümleleri Bedrettin ve Börklüce’nin ütopik isteklerini da çağrıştırıyor bence.

“Yirmi beş yıl boyunca Araf’ı bir kenera bırakmışlar, büyük günahları kararsız kılmışlar, sırf Tanrı’nın krallığı için monarşiyi reddetmişlerdi. Hatta devletin son bulmasını ve bütün mülklerin paylaşılmasını dahi talep etmişlerdi. Durum buydu.”

Vuillard’ın kurduğu ve Nihan Özyıldırım’ın hakikaten çok tesirli bir halde Türkçeleştirdiği bu menkıbe üslubu hem Müntzer’in azizvari kişiliğiyle hem de isyanın gazaya benzeri dinî karakteriyle örtüşüyor. Öteki yandan böylesi bir dilsel biçim bizi Benjamin’in ve Bloch’un metinlerinde de bulunan, ya da daha geç devirde kurtuluş teologlarının telaffuzlarına de benzeyen bir tesire taşıyor. Bir halk ayaklanması anlatısını metafizik denebilecek bir yoğunlukla ele alıyor. Ama bu metafiziğin maddi olmayan bir mutlağa, örneğin Müntzer’in rabbine işaret etmesinin önünü her fırsatta keserek materyalist bir uhreviliğin de kapılarını aralıyor. Metindeki bu tutumu çok etkileyici bulduğumu tekrar söylemem gerek.

Üslubun bu niteliğine dair ekleyeceklerin kesinlikle vardır diye düşünüyorum. Lakin ondan sonrası için ortaya bir soru atmak ve kitaba dair aklımda yer eden bir kuşkuyu senin de önüne bırakmak istiyorum. Yoksulların Savaşı ıslahat sürecini, lakin daha çok da onu ortaya çıkaran köylü isyanlarını, bunları Luther’le bağdaştıran resmi tarihin elinden kurtarıp diğer bir lider figürün, gerçek manada halkçı bir rahip olan ve tahminen de böylesi bir tarihî yüceltmeyi hak eden Müntzer’in hayatına iliştiriyor. Pekala, tarihi yalnızca şu ya da bu lider figüre nazaran anlatmak bize ne söylüyor? Bu kitabın hem edebi hem de politik olarak inanılmaz bir gücü var, bu bence tartışmasız. Ancak şunu da sormadan edemiyorum: Köylüler, kendi özgürlüğü ve onuru için çarpışırken çamurlar içinde can veren, kendilerine yaşatılan sefalete isyan edip cüretle ayağa kalkan köylüler en nihayetinde Müntzer’in gölgesinde kalmıyor mu? Vuillard’ın kalemi sayesinde rahip neredeyse yerden yükseldikçe gölgesi de gittikçe büyümüyor, en az onun kadar kahraman olan o kalabalıkların üstünü örtmüyor mu? Ben açıkçası bu mevzuda iki ortada bir derede kaldım.

Enes Köse: Üslubun yapısını epeyce güçlü bir biçimde aktarmışsın. Tahminen söylediklerinin yanına, kutsal metinlerden aşina olduğumuz bir üslubu kullanmanın (duygusal yavanlığa düşme tuzağı gibi) riskleri ziyadesiyle yüksek olmasına karşın muharririn hikayeleştirme biçimiyle bunu engellediğini ekleyebilirim. Burada, kitap boyunca karşımıza çıkan “tanrının dili” sıkıntısı kilit rol oynuyor bana kalırsa. Örneğin kitabın başlarında anlatıcı rabbin lisanıyla hesaplaşıp, evvel “neden rabbin her şeye el koymuş olanların lisanıyla konuştuğunu” soruyor, daha sonra diğer bir yerde ise aslında ilahın lisanının de fakirlerden çalındığını gösteriyor. Kitabın hem üslubuyla hem de içeriğiyle ortaya koymak istediği şey biraz da bu. Hükümranın zorla temellük ettiği lisanı fakirlerin savaşını anlatarak tekrar arzulanabilir kılıyor diyebiliriz.

Yoksulların çabasının Müntzer’in vücudunda cisimleşmesi problemine gelirsek, içerik açısından dediklerine katılmakla birlikte ben sıkıntıyı bu noktada daha çok anlatı tekniği açısından ele alma taraftarıyım. Bunu Rus biçimciliğinde karşımıza çıkan “düzenleyici aygıt” kavramıyla birlikte düşünebiliriz. Örneğin Jameson bu perspektiften Don Quijote’nin bir karakterden daha çok Cervantes’e kitabı yazma imkanı veren düzenleyici bir aygıt olduğunu söyler. Açıkçası ben de Müntzer’i, karakterinin yanında, fakirlerin savaşının üzerine yazıldığı anlatı uzamında böylesi bir fonksiyonel rolde görüyorum. Bahsettiğin sessiz bırakılmış köylülerin öyküsünü günümüze taşıyan bir aygıt olarak yani. Ama senin değindiğin nokta da değerli natürel. Köylülere daha direkt ulaşabileceğimiz bir anlatı nasıl olurdu ve nasıl işlerdi üzere bir dizi, epey kuvvetli soruyu da akla getiriyor zira. Yine de bence kitabı alımlı kılan şeylerden birisi Müntzer’i bu yolla kullanıp üstte da bahsettiğimiz üzere güçlü bir anlatıyı geliştirebilmesi.

Emre Yeksan: “Düzenleyici aygıt” kavramına aşina değilim lakin söylediklerinde benim için temel soru işareti Don Quijote kıyası üzerine düşündüğümde ortaya çıkıyor. Bir devrin, o periyoda ilişkin toplumsallığın ve maddi bağların temsili olarak tekil bir anlatısal aygıt, bir ana karakter etrafında örülmesi fikri bana uzak değil. Benzeri bir şeyi bütün doğaüstü içeriğine karşın Odysseus için de söyleyebiliriz tahminen. Satırlarının ortasından Antik Yunan’ın bir devrinin toplumsal yapısı görünür olur. Lakin Yoksulların Savaşı’nı (ve birebir biçimde Şeyh Bedrettin Destanı’nı) bu örneklerden ayıran iki temel öge var bence: Anlattıkları devirle yazıldıkları periyodun eşzamanlı olmayışı ve kitlesel ayaklanma anlarını bahis etmeleri.

Tarihsel anlatılar ister kurmaca ister belgesel nitelikte olsun, anlattıkları periyottan daha çok üretildikleri periyodu temsil ediyorlar denebilir. Bu manada Yoksulların Savaşı da 16. yüzyıldan daha çok bugüne dair bir şeyler söylüyor diye düşünüyorum. Bu da ister istemez üstte sorduğum soruyu tekrar formüle etmeye götürüyor beni: Bir isyan anlatısı kurarken hareketin başkanı olan Müntzer’e odaklanmak ve isyanın faal gücünü ortaya koyan köylüleri anlatının çeperinde konumlandırmayı içinde yaşadığımız kapitalist toplumsallıkla bir ortada düşündüğümüzde bu tercih bize ne diyor? Bunu, Vuillard’ın tarihe farklı bir perspektiften bakma eforuna karşın, bugünün maddi toplumunun yapıtta bıraktığı izlerden biri olarak görebilir miyiz? Buna evet öyledir demek imkansız, lakin benim için bu okuma çok da uzak değil. Bütün hayranlığıma karşın kitabın son analizde bende bıraktığı hoş ve kıymetli bir soru işareti, bir çentik oldu bu.

Kendi hisseme bu sohbeti bir teklifle toparlamak isterim. Hem uzun vakittir okumadığım hem de bu yazışmanın başından beri başımda dönen kıyası somutlaştırmak için açıp Nazım Hikmet’in Şeyh Bedrettin Destanı’nı okudum. Ne muazzam bir metin! Burada mevzu ettiğimiz sıkıntılar üzerine daha derinlikli düşünmek için de harikulade bir fırsat oldu bence bu türlü bir mukayeseli okuma. Yoksulların Savaşı’nı okumuş ve okuyacak olanlar için benden bir teklif olsun. Son kelam senin.

Enes Köse: Ben de toparlarken senin de tasalarını lisana getirdiğin konuda kitabın son kısmındaki diyalektik müdahaleye değinmek istiyorum. Senin şimdi en başta aktardığın kısma. Müellif anlatı boyunca ince bir biçimde işleyip, çok güçlü bir üslupla karşımıza çıkardığı ikonayı tahminen de kendi kurduğu metnin aleyhine bile olsa ufak bir şerhle yıkıyor diyebiliriz. İdam edilmek üzere olan Müntzer’in vücudu üzerinden evvel insanın kırılganlığına değinip, öbür taraftan da bu kırılganlığa karşın görkemli bir potansiyeli nasıl barındırdığını anlattıktan sonra şehitliğin ezilenler için bir tuzak olduğunu söylüyor. Metnin aleyhine dedim, zira ben Müntzer’e dair bir reverans beklerken bu türlü bir sonla karşılaşınca şaşırdım. Bu tartışması buraya sığmayacak kadar geniş ve değerli bir husus olağan. Ve evet, kitabın harikulade detaylarından birisi de buydu.

Son olarak yenilgi ve hayal kırıklıklarıyla dolu geçmişimize karşın devam edebilmenin gücünü kutsayan, Marcuse’nin Benjamin’den aktardığı şu cümleyi de eklemek isterim: “Umut bize sadece umutsuzlar hatırına bahşedilmiştir.”