Ya insanlık tarihi hakkında bildiğiniz her şey yanlışsa?

1 Ağustos 2020 gecesi, Occupy Wall Street’i birinci örgütleyenlerden biri olarak ünlenen anarşist antropolog David Graeber, Twitter’dan mütevazı bir açıklama yapmıştı. “Beynim uyuşuk bir şaşkınlıkla hırpalandı güya,” yazıp The Doors’un bir müzik kelamına atıfta bulunmuştu. “Bitti mi?” Arkeolog David Wengrow’la birlikte yaklaşık on yıldır üzerinde çalıştığı, en büyük amacı de toplumların kökeni ve evrimi hakkında bildiğimizi düşündüğümüz her şeyi altüst etmek olan kitabından bahsediyordu.

Graeber, ünlenmesini sağlayan Occupy hareketinden evvel, alanındaki en parlak zihinlerden birisi olarak takdir ediliyordu. Ne var ki, en iddialı kitabı onun son yapıtı oldu. 59 yaşındaki Graeber, Twitter’daki açıklamasından bir ay sonra, pankreas yetmezliğinden apansızın hayatını kaybetti ve onun vefatıyla sarsılan akademisyenlerin, aktivistlerin ve arkadaşlarının övgülerine mazhar oldu.

The Dawn of Everything: A New History of Humanity (Her Şeyin Şafağı: Yeni Bir İnsanlık Tarihi) 9 Kasım’da Farrar, Straus and Giroux yayınevi tarafından yayımlandı, Yuval Noah Harari’nin Sapiens’i ile Jared Diamond’ın Tüfek Mikrop ve Çelik’i üzere çoksatan kitaplar sayesinde popülerlik kazanan insanlık tarihine dair klasik anlatıyı yerinden oynatabilir. Fakat daha şimdiden (bütünüyle eleştirel olmasalar da) kitaptan övgüyle kelam eden inceleme yazıları kaleme alındı. Yayımlanmadan üç hafta evvel, kitabın Amazon’da ikinci sıraya yerleşmesinin akabinde, yayınevinden 50 bin adetlik birinci baskının üstüne 75 bin adet kopya daha sipariş edildi.

University College London’da profesör olan Wengrow, Eylül 2021’deki bir görüntü röportajında Graeber’in en sevdiği kelamlardan birini palavradan kibirli bir ses tonuyla nakletmişti: “İnsanlık tarihinin akışını, geçmişten başlayarak değiştireceğiz.”

Daha ciddiyetle konuştuğunda, 63 sayfalık bir bibliyografya da dahil olmak üzere 704 sayfalık Her Şeyin Şafağı kitabının, son on yılların akademik mecmualarından dışarı çıkamamış yeni arkeolojik keşifleri sentezlemeyi ve topluma ulaştırmayı hedeflediğini söylüyor. “İnsanlığın geçmişine ve imkanlarına dair yepisyeni bir tablo ortaya çıkıyor üzere görünüyor,” diyor. “Yaygın biçimde anlatılan esaslı kıssalara de nitekim hiç mi hiç benzemiyor.”

Harari, Diamond ve öbürleri tarafından yazılan ve çokça satan “büyük tarih” kitapları ortasında farklılıklar bulunuyor. Lakin Graeber ile Wengrow hepsinin benzeri bir doğrusal ilerleme (ya da bakış açınıza bağlı olarak gerileme) anlatısına dayandıklarını savunuyorlar.

Bu kıssaya nazaran, Homo Sapiens ortaya çıktıktan sonraki birinci 300 bin yılda neredeyse hiçbir şey olmadı. Beşerler, MÖ 9000 civarında tarımın apansızın icadıyla eşitsizlik, hiyerarşi ve bürokrasi üzerine kurulmuş yerleşik toplumlara ve devletlere neden olana kadar küçük, eşitlikçi, avcı-toplayıcı kümeler halinde yaşadılar.

Ancak, Graeber ile Wengrow’un argümanına nazaran bunların tümü yanlıştı. Son arkeolojik keşifler birinci insanların maddi baskılara karşılık olarak evrimsel davranışlarla körü körüne hareket eden robotlar üzere olmaktan çok şuurlu olarak “oldukça çeşitli siyasi formlar” aracılığıyla deneyler yaptıklarını gösteriyor, diye yazdılar. Onlara nazaran, böylesi daha hakikat bir öykü olduğu kadar daha umut verici ve ilgi cazipti.

“Hepimiz, kolektif biçimde kendini oluşturma projeleriyiz,” diye yazdılar. “Toplumların huzurlu bir eşitlik durumundan nasıl geri düştüğünün kıssasını anlatmak yerine kendimizi yine icat etme mümkünlüğünü artık hayal bile edemeyecek kadar sıkı kavramsal prangalara nasıl vurulduğumuzu sorguluyoruz.”

Her Şeyin Şafağı kitabının kökenleri, Wengrow’un 2011’de New York Üniversite’sinde Afrika ve Ortadoğu’ya odaklandığı arkeolojik saha çalışmalarına kadar uzanıyordu. İkili, bundan birkaç yıl evvel, Graeber Yale Üniversitesi’nin (kendisinin ve başkalarının anarşist siyasetle ilgili olduğuna inandığı) açıklanmayan nedenlerle mukavelesini yenilemeyi reddetmesinin akabinde Birleşik Krallık’ta iş aradığı sırada tanışmışlardı.

New York’ta orta sıra akşam yemeklerinden sonra uzun sohbetler gerçekleştirmek üzere bir ortaya geldiler. Wengrow Londra’ya döndükten sonra, Graeber’in ona “yazdığı şeyler hakkında notlar göndermeye başladığını” hatırlıyor. “E-postalar üzerinden neredeyse bir kitap yazdığımızı anlayana kadar fikir alışverişimiz ziyadesiyle büyümüştü.”

Başta, bunun toplumsal eşitsizliğin kökenlerine ait kısa bir kitap olabileceğini düşündüler. Fakat çok geçmeden bu sorunun bütünüyle yanlış, Aydınlanma’ya varan bayat bir kıssa olduğunu hissetmeye başladılar.

Wengrow “Düşündükçe, insanlık tarihi neden bu soru çerçevesinde ele alınsın ki diye sormaya başladık,” diyor. “Bu çerçeve, bir vakitler diğer bir şeyler olduğunu varsayıyor.”

Genelde darmadağınık çalışan Graeber’e nazaran daha standart bir profesörlük usulü olan, Oxford eğitimli 49 yaşındaki akademisyen Wengrow, Graeber ile ilgilerinin gerçek bir paydaşlık olduğunu söylüyor. Birçokları üzere Graeber’in dehasından (çokça anlatılmış bir öyküdür, genç yaşında Maya hiyerogliflerini deşifre etme hobisi, profesyonel arkeologların dikkatini çekmiştir) ve inanılmaz cömertliğinden hayranlıkla bahsediyor.

“David, yegâne fonksiyonları etrafa bir şeyler dağıtmak olduğu için her vakit köydeki en fakir adam olarak kalan Amazonlu köy şeflerinden biriydi,” diyor. “İşlerinize baktıktan sonra her şeyin üzerine büyülü tozlar bırakmak üzere bir yeteneği vardı.”

Son büyük tarih kitapları, birden fazla biyolojik evrimin belirlediği çerçeve kapsamında olacak biçimde, coğrafyacılar, ekonomistler, psikologlar ve siyaset bilimciler tarafından yazıldı (Rakip “büyük tarihçilerin” uzmanlığının değerlendirildiği arsızca bir dipnotta, UCLA Üniversitesi’nde coğrafya profesörü olan Diamond “safra kesesi fizyolojisi üzerine doktora sahibi” olarak tanımlanıyor).

Graeber ile Wengrow ise Weber, Durkheim ve Levi-Strauss’tan gelen büyük toplumsal teori geleneğine bağlılar. Graeber, 2011 tarihli bir blog yazısında, benzer biçimde kapsamlı kitabı Borç: İk 5.000 Yıl’ı okuyan bir arkadaşının 100 yıldır kimsenin bu türlü bir kitap yazıp yazmadığından emin olmadığını söylediğini hatırlıyor. Graeber, hazırcevaplığıyla, “Bunun bir iltifat olduğundan hâlâ emin değilim,” demişti.

Her Şeyin Şafağı, buzul çağı boyunca Avrupa’da soyluların definleri, Kuzey Kaliforniya ve Kuzeybatı Pasifik’teki yerli topluluklar ortasında köleliğe karşı zıt tavırlar, kuru toprağa karşı ırmak yatağı çiftçiliğinin politik sonuçları ve Japonya’daki tarım öncesi yerleşimlerin karmaşıklığı üzere sayısız tartışmayı içeriyor.

Ancak, bu göz kamaştırıcı referans çeşitliliği bir soruyu yine gün yüzüne çıkarıyor: Bunun yanlışsız olup olmadığına kim karar verebilir?

Tarihçi Daniel Immerwahr, The Nation’da yayımlanan inceleme yazısında, Graeber’i “haklı olmaktan çok meraklı olmasıyla tanınan delicesine yaratıcı bir düşünür” diye tanımladı, kitabın cüretkâr ataklarına ve hipotezlerine “güvenilip güvenilmeyeceğini” sorguladı.

Immerwahr, en az bir tezin (yerli halk tarafından yakalanan sömürgeci Amerikalı yerleşimcilerin “neredeyse değişmeden” onlarla kalmayı seçmesi) “balistik bir hata” olduğunu ileri sürerek, muharrirlerin alıntı yaptığı tek kaynağın (1977 tarihli bir tez) “aslında zıddını savunduğunu” söylüyor.

Wengrow ise kaynağı yanlış okuyanın Immerwahr olduğunu savunuyor. Ayrıyeten kendisinin ve Graeber’in, kitabın temel argümanlarını önde gelen hakemli akademik mecmualarda yayımlamaya yahut bu alandaki en itibarlı konferanslardan kimilerinde sunmaya ihtimam gösterdiklerini vurguluyor.

Wengrow, sürece ait “O vakitler neden bu kadar zahmete giriyoruz diye düşündüğümü hatırlıyorum,” diyor. “Kendi alanlarımızda kabul görmüş insanlardık. Lakin David bunun çok değerli olduğu konusunda son derece kararlıydı.”

2017 tarihli Against the Grain:A Deep History of the Earliest States (Tahıla Karşı: En Eski Devletlerin Saklı Tarihi) kitabıyla klasik anlatıya baş tutmak üzere farklı alanlara dokunan, Yale’in önde gelen siyaset bilimcilerinden James C. Scott, Graeber ile Wengrow’un tezlerinin kimilerinin tıpkı kendi argümanları üzere öteki biliminsanları bu bahislerle ilgilendiği sürece kaçınılmaz olarak “kapı dışarı edileceğini” söylüyor.

Tarım bölgelerine yerleşmenin insanların “öteden beri yapmayı beklediği” şey olduğuna dair çoktandır zayıflamış fikre Graeber ile Wengrow’un “ölümcül bir darbe” indirdiğini de teslim ediyor.

Ancak Her Şeyin Şafağı kitabının en çarpıcı kısmının, müelliflerin “yerlilerin eleştirisi” ismini verdiği birinci kısımlardan biri olduğunu söylüyor. Avrupa Aydınlanması’nın, dünyanın geri kalanına bahşedilmiş bir bilgelik ikramından çok Avrupa toplumunun kusurlarına dair keskin değerlendirmeleriyle gelişmekte olan özgürlük fikirlerini etkileyen Yeni Dünya’nın Yerli halklarıyla olan diyalogdan doğduğunu savunuyorlar.

Scott, “Bana kalırsa, bu argüman Batı ile dünyanın geri kalanı ortasındaki bağlantıyı anlamamız için büyük ehemmiyet arz ediyor,” diyor.

Her Şeyin Şafağı, devletin varlığı olmadan gelişen büyük karmaşık toplumlara dair yaygın ispatları görüyor ve özgürlüğü temel olarak “itaat etmeme özgürlüğü” olarak tanımlıyor. Bu cinsten argümanların, Graeber’in anarşist inançlarıyla nasıl örtüştüğünü görmek kolay fakat Wengrow kitabın siyasi eğilimine ait soruları geciştiriyor.

Wengrow, “Araştırmaları yaftalamakla uğraşan tartışmalarla pek ilgilenmiyorum” diyor. “Böyle sorular sağcı biliminsanlarına nedense hiç sorulmaz.”

Ancak Her Şeyin Şafağı, Occupy sloganındaki sözle insanları “başka bir dünyanın mümkün olduğuna” ikna edebiliyorsa bu kasıtsızca yapılmış bir şey değil.

Wengrow, “Egemen sistemin bizi ve gezegenimizi gerçek bir felakete sürüklediğini biliminsanlarının ve aktivistlerin kabul ettiği tarihi bir etaptayız,” diyor. “Ufkunuz, mitolojik bir tarih anlayışına dayalı insani olasılıklara dair yanlış bakış açılarıyla kapatılmışken kendinizi felç olmuş halde bulmak hiç de âlâ bir şey değil.”

*Bu yazı, Bartu Ulu tarafından Jennifer Schuessler’in The New York Times’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.