Hikâye, bir karakterin savaş alanında gördüğü Macbeth’e methiyeler düzmesiyle açılıyor. Hasebiyle seyirci ya da okur olarak bu hikâyenin başkarakteriyle tanışmamız, bize anlatılan bir hikâye aracılığıyla oluyor. Macbeth’e düzülen bu methiye, birebir vakitte bir şeyler için daha baştan geç kalındığına işaret ediyor. Özetle Macbeth bahadır, gözüpek, yani iktidar için her şeyi yapabilecek biri, bize anlatılanlar bunlar. Art planda kalan ise “Onu bir de savaş alanında görmeliydiniz, (ama görmediniz),” bildirisi. Bu hikâyenin varlıkla ve yoklukla, elde edilenler ve elden yitirilenlerle ilgili olduğu baştan itibaren önümüze konuluyor. Aslında kehanetlerle tanımlanmış bir hikâyede bundan büyük kehanet bulmak güç. Yeniden de cadılar aracılığıyla tüm bunların daha derli toplu bir kehanet olarak tekrar anlatılacağını biliyoruz. Öte yandan tekrarın, hikâyenin içinden dışına taşan bir yanı da var.
Art arda sayılabilecek bir sistemde Jo Nesbø’nun Macbeth’ini (Çev: Can Yapalak) okumuş, Joel Coen’in The Tragedy of Macbeth’ini (2021) izlemişken aklıma bir soru takıldı. Yazıya Macbeth’in trajedisinin Macbeth’e dair anlatılan bir hikâyeyle açıldığını söyleyerek başladım. Pekala, Macbeth’i tekrar anlatmak ne manaya geliyor? Neden farklı mecralarda faaliyet gösteren yaratıcıların ilgisini çekiyor?
Nesbø, Macbeth’i tam netleşmese de 1970’ler olduğunu varsaydığımız bir vakte, biraz İskoçya’yı biraz da Nordik coğrafyasını çağrıştıran bir mekâna uyarlamış. Bu sefer karakterimizin muradı kral değil emniyet müdürü olmak. Kehaneti Macbeth’le paylaşan cadılar değil eli kentin her yerine uzanan bir uyuşturucu baronu, Inverness ise kale değil gazino. Shakespeare’in oyunuyla ortasındaki en büyük fark ise tiratların yerini karakterlerin art plan hikâyelerinin alması. Örneğin Macbeth’in (burada sırf bu biçimde anılan) Lady’yle nasıl tanıştığını, (burada isminin başındaki Mac’i kaybetmiş) Duff’la birlikte bir yetimhanede büyüdüğünü öğreniyoruz. Ayrıyeten Duff’ın karısıyla ortasında geçenler, yaşadığı evlilik dışı ilgi uzun uzadıya anlatılıyor. O denli ki Nesbø Duff’ın hikâyesini anlatmakla en az Macbeth’in hikâyesini anlatmakla olduğu kadar, tahminen de ondan bile fazla ilgileniyor. Buna kitabın polisiye ögelerini ya da olay örgüsünü geliştirmek için başvurduğunu söylemek mümkün. Gerçekten Nesbø Macbeth’in psikolojisinden fazla tüm kent ve çeperinde olan bitenle ilgileniyor, Duff’ın kaçışı ve dönüşü de bunun büyük modüllerinden biri hâline geliyor.
The Tragedy of Macbeth’in dikkatleri çeken birinci istikameti ise mekânların kurulma biçimi olsa gerek. Siyah-beyaz imgelerin de tesiriyle Macbeth’in hükmettiği kalelerin, sarayların içi bomboş görünüyor, güya tüm hikâye hiçlikte geçiyor üzere. Tiyatro sahnesindekine emsal ışık oyunlarının geçişlerdeki kullanımı, bu hiçlik hissini kuvvetlendiriyor. Bu da elbette başta vurguladığımız elde edilenler ve elden yitirenler ikiliğine atıfta bulunuyor. Gerçekten Denzel Washington ve Frances McDormand üzere alışılagelmişten biraz daha yaşlı bir Macbeth – Lady Macbeth tercihi, Macbeth’in mirasına dair telaşının aciliyetini artırıyor. Gücü eline geçirdiği anda tahtı bırakacak kimsesi olmadığını, kaybetmeye de bir gün daha yaklaştığını fark ediyor. Denzel Washington’ın oyunculuğu karakterin hırsıyla birlikte kararsızlığını, hatta çocuksuluğunu da vurgulayan tekinsiz bir sükunetle başlıyor. Bu tercih, hem yükselişlerini daha etkileyici kılıyor hem de gücü ele geçirdikten sonra zihninin gelgitlerini vurguluyan bir metoda dönüşüyor.
İki yapıttaki ortak sayılabilecek bir “fark” ise temel hikâyede kenarda köşede kalmış, pek de değer addedilmeyen Ross karakterinin kullanımı. Nesbø onu krupiyer Jack’e çevirmiş, Inverness kumarhanesinde Lady’nin sağ kolu yapmış. Macbeth, Lady’yle tanışmasına vesile olan gün Jack’in hayatını kurtarıyor, Jack de bu ikili şartsız bir sadakatle bağlanıyor. Vakitle hem Macbeth’in en büyük sırdaşına hem de bu sırları uyuşturucu baronlarına aktaran bir köstebeğe, iki tarafla da ikili oynayan bir casusa dönüşüyor. Her şeyi gören, bilen, ziyadesiyle mahir, hiçbir vakit sükunetini kaybetmeyen bir karakter, bu yüzden de tahminen de anlatının en güçlüsü o. Coen ise Ross’u tıpkı isimle kullanıyor, lakin ona tekrar kıymetli bir rol veriyor. Ross’un buradaki pozisyonu biraz Game of Thrones’un bireylere değil tahta bağlı[i] Lord Varys’ine benziyor, gerçekten Duncan’a da, Macbeth’e de, Malcolm’a da sadık bir profil çizerken “yanar dönermiş” üzere bir intiba bırakmıyor. Fleance’la kurduğu münasebet ise farkını ortaya koyduğu an(lar) olarak dikkat çekiyor. O kadar ki, kehanetin tam manasıyla gerçek çıkması ihtimalini hayatta tutan Ross’un tercihi oluyor. Burada da emsal halde hiç dikkat çekmeden, tüm ipleri olmasa da gereğince ipi elinde tutan bir karakter var.
Elbette Macbeth tarih boyunca tekraren yorumlanan, ileride de tekraren yorumlanacak bir eser. Tüm bu yorumlarda tek kesişim noktası bulmak da mümkün olmasa gerek. Yeniden de bu hikâyenin (bildiğim kadarıyla) son iki büyük uyarlamasının bu türlü bir ortak noktası olması enteresan. Kenarda köşede kalmış detayların bedelini fark etmek üzerinden tekrar anlatmanın tekrar izlemeye benzeyen bir yapısı olduğunu söyleyerek, nihayetinde tekrar etmeyenin yanılgı edeceğini hatırlatarak bitirelim.
[i] Gerçek politikte “devlet farklı hükümet ayrı” üzere saçma sapan laflar da duyuyoruz, lakin bu sözün manalı olduğu yegâne kainatın kurmaca hatta fantastik edebiyat olduğunu hatırlatmakta yarar var.
