Gezegenimizin yaşanabilir ve paylaşılabilir bir geleceği varsa, kapitalizmin 7 gün 24 saat faaliyetinden ve dünyayı mahveden sistemlerden ayrıştırılmış, çevrimdışı bir gelecek olacaktır. Dünyanın o denli yahut bu türlü katlandığı mevcut sistem, bugün içinde yaşadığımız haliyle, üzerinde yeni toplulukların ve insanlar-arası projelerin ortaya çıkabileceği harabelerin parçalanmış ve merkez dışında kalmış bir kısmı olacaktır.
Kısa ömürlü dijital çağ, şanslıysak, işbirliği halinde varlığını sürdüren hem eski hem de yeni hayat biçimlerine dayanan, melez bir maddi kültür tarafından ele geçirilmiş olacak. Şiddetlenen toplumsal ve çevresel çöküş esnasında, internet kompleksinin her açıdan gölgede bıraktığı gündelik ömrün tamirat ve tahribat eşiğini aştığı artık daha çok fark ediliyor. Ziyanlı sonuçlarını birinci elden deneyim ettikleri için giderek daha fazla insan bunun farkına varıyor.
İnsanların kullandığı her yerde dijital araçlar ve hizmetler, uluslaraşırı şirketlerin, istihbarat ajanslarının, kabahat kartellerinin ve seçkin sosyopat milyarderlerin gücüne tabi kılındı. İnternet kompleksi, dayatıldığı dünya nüfusunun çoğunluğu için bağımlılığın, yalnızlığın, yanlış beklentilerin, gaddarlığın, psikozun, borçluluğun, israf edilmiş hayatın, hafıza aşınmasının ve toplumsal çözülmenin amansız lokomotifi oldu. Ağızlara sakız olmuş yararları da, toplumsal açıdan aşağılayıcı ve tahrip edici tesirleri nedeniyle, anlamsız yahut tali hale getirildi.
İnternet kompleksi, 7/24 kapitalizmin sonu olmayan ve hesaplanamayan faaliyet alanının yanı sıra global ölçekte internete has birikim, çıkarım, sirkülasyon, üretim, nakletme ve inşa etme çılgınlığından ayrıştırılamaz hale geldi. Yaşanabilir ve adil bir dünya ihtimaline ziyan verecek davranışlar, çevrimiçi faaliyetlerin çabucak her kademesinde teşvik ediliyor. Yapay biçimde üretilmiş dilek yoluyla güçlendirilen dijital ağların suratı ve her yerde oluşu, ele geçirmenin, sahip olmanın, göz dikmenin, içerlemenin ve imrenmenin su götürmez üstünlüğünü en üst seviyeye çıkarıyor; hepsi de durmak, yenilenmek yahut güzelleşmek bilmeden dönen, kendi hararetiyle ve atığıyla boğulan dünyanın daha berbata gitmesine sebep oluyor.
Gezegenin tekno-modernist düşü, devasa bir inovasyon, icat ve maddi ilerleme şantiyesi olarak muhafızları ve apolojistleri cezbetmeyi sürdürüyor. Yenilenebilir güçle ilgili sanayilerin ve projelerin birçok, işleri olduğu üzere sürdürmek, yıkıcı tüketim, rekabet ve yükselen eşitsizlik biçimlerini kalıcılaştırmak üzere tasarlanmıştır. Yeşil Yeni Mutabakat üzere piyasa odaklı planlar şaşılacak seviyede anlamsızdır, zira 7/24 kapitalizm tarafından kışkırtılan, anlamsız doğal kaynak çıkarma iktisadının genişlemesini durdurmak için hiçbir şey yapmazlar.
Yeryüzü Yakılıp Yıkılırken [Scorched Earth] ortaklaşa tecrübelenen, yaygın olarak bilinen yahut kısmen bilinen şeylere ses vermeyi amaçlayan, fakat yönetilen hayatlarımızın değiştirilemezliğinde ısrar eden çok güçlü bir ileti yağmuru tarafından reddedilen toplumsal hiciv geleneğiyle uyumludur. Birçok insan, gündelik seviyede, hayatının ve umudunun sefaletini içgüdüsel olarak kavrayabilir, lakin bu sezgilerin diğerleriyle ne kadar yaygın biçimde paylaşıldığı konusunda sadece tereddütlü bir farkındalığa sahip olabilir. Buradaki hedefim, incelikli bir kuramsal tahlil sunmaktan fazla bu türlü harikulâde vakitlerde paylaşılan anlayışların ve tecrübelerin doğruluğunu teyit etmenin yanı sıra ahenk sağlamak yahut teslim olmak yerine radikal reddetme biçimlerinin yalnızca hem mümkün hem de gerekli olduğunda ısrar etmek.
İnternet kompleksi, vazgeçilmezliğinin ve kendi protokollerine hiç benzemeyen hayatın değersizliğinin bitimsiz duyurusu olarak fonksiyon görür. Şahsî ve kurumsal aktifliğin çabucak her alanında mevcut ve yerleşik olması, süreksizliğine yahut kapitalizm sonrası marjinalleşmesine dair rastgele bir fikri düşünülemez hale getirir. Lakin zihinleri uyuşturan çevrimiçi rutinlerinin edilgen biçimde hayatla bir tutulması sayesinde, bu izlenim hayal gücünün kolektif başarısızlığına işaret eder. Dileklerimizin, öbür beşerler ve tiplerle bağlarımızın yaralanması yahut yetersiz kalması hâlinde bile internetin ömürle bir olması olanaksızdır.
Filozof Alain Badiou, isyan şartlarının tam da bu besbelli imkansızlıktan meydana geldiğini hatırlatmıştı: “Özgürlükçü siyaset, her vakit, mevcut durum tarafından imkansız ilan edileni mümkün kılmaktır.” Bu imkansızlığı en yüksek sesle ilan edenler, kapitalist dünyanın kesintisiz işleyişiyle büyüyerek gidişattan çıkar sağlayanlardır. Bunlar, internet kompleksinin yükselişinde ve genişlemesinde profesyonel, finansal yahut narsisist çıkarı olan kimselerdir.
Şaşkınlıkla şunu soracaklardır: Finansal ve ekonomik hayatın her istikametinin bağlı olduğu internet olmadan nasıl yapabiliriz? Aslında bunu sormak isterler: Dünyadaki ömrü çöküşün eşiğine getiren tekno-tüketici kültürün ve iktisadın temel ögelerinden biri olmadan nasıl yapabiliriz? İnternetin hükümran olmadığı bir dünyaya sahip olmak her şeyi değiştirmek manasına gelir, diyeceklerdir. Evet, katiyen o denli.
Yaşanabilir bir gezegene giden her muhtemel yol, birçok kişinin bildiğinden yahut açıkça kabul ettiğinden çok daha bunaltıcı olacaktır. Önümüzdeki yıllarda adil bir toplum için verilen gayretin kıymetli bir katmanı da piyasanın ve paranın hayatlarımız üzerindeki egemenliğinden vazgeçtiği toplumsal ve şahsî düzenlemelerin yaratılmasıdır. Bu, dijital izolasyonumuzu reddetmek, vakti yaşanmış vakit olarak geri almak, kolektif muhtaçlıkları yine keşfetmek ve çevrimiçi ortamdan kaynaklanan zulüm ve nefret de dahil olmak üzere artan barbarlık düzeylerine direnmek manasına gelir. Öbür tipler ve ömür biçimleriyle dolu bir dünyadan geriye kalanlarla gösterişsizce tekrar irtibat kurma misyonu de birebir derecede değerlidir. Bunun meydana gelmesinin sayısız yolu vardır, beklenmedik olsa, gezegenin her yanındaki kümeler ve topluluklar bu cinsten onarıcı eforlarla ilerlemektedir.
Bununla birlikte, bir cins eko-sosyalizme yahut büyümenin olmadığı kapitalizm sonrasına geçişin kaçınılmazlığını anlayanların birden fazla, yaşanabilir bir gezegene ve daha eşitlikçi toplumsal düzenlemelere yönelik uğraşların yanında internetin mevcut uygulamalarının yahut hizmetlerinin gelecekte düzgün makus devam edeceğini, her zamanki üzere fonksiyon göreceğini körü körüne varsayıyor. Güya 20. yüzyılın ortasındaki Western Union yahut radyo televizyon kanalları üzere bir telekomünikasyon aracıymışçasına, interneti siyasi ve ekonomik şartların değişmesiyle farklı kullanımlara imkan tanıyabilecek biçimde “el değiştirebileceği” konusunda anakronik bir yanılgı da bulunuyor.
İnternetin global kapitalizmin yıkıcı faaliyetlerinden bağımsız işleyebileceği anlayışı, içinde olduğumuz tarihi ânın bunaltıcı yanılgılarından biridir. Meğer yapısal olarak iç içe geçmişlerdir, kapitalizmin feshi gerçekleştiğinde günümüzün ağ ilişkili teknolojileri tarafından biçimlendirilen piyasa merkezli dünyanın da sonu gelecektir.
Elbette, her toplumda her vakit olduğu üzere, kapitalizm sonrası dünyada da bağlantı araçları olacaktır lakin günümüzde maruz kaldığımız finansallaşmış ve askerileşmiş ağlara pek benzemeyeceklerdir. Bugün kullandığımız birçok dijital aygıt ve hizmet, ekonomik eşitsizliğin sonu gelmeyen şiddetlenmesinin yanı sıra kaynak çıkarma ve gereksiz güç tüketimiyle dünyanın biyosferinin süratle bozulması sayesinde kullanılabiliyor.
Kapitalizm, her vakit soyut bir paha sistemi ile bu sistemin fizikî ve insani dışsallaştırmalarının bileşimi olmuştur, lakin aktüel dijital ağlar sayesinde bu ikisi daha eksiksiz bir entegrasyona ulaşmıştır. Birbirine bağlı tüm telefonlar, dizüstü bilgisayarlar, kablolar, harika bilgisayarlar, modemler, sunucu çiftlikleri ve baz istasyonları finansallaşmış kapitalizmin ölçülebilir süreçlerinin somutlaştırılmasıdır. Sabit ve döner sermaye ortasındaki ayrım daima olarak bulanıklaşır. Tekrar de, birçoğu internetin bir dizi araçtan oluşan bağımsız teknolojik düzenek olarak aldatıcı imgesine bağlı kalmaya devam eder, elde tutulan aygıtların yaygınlığı da bu yanılsamayı güçlendirir.
Toplum eleştirmeni Ivan Illıch, 1970’lerin başında “akla uygun biçimde tasarlanmış eserler [artifacts], üretken kurumlar ve düzenlenmiş işlevleri” içeren araçların geniş tarifini geliştirdi. Araçların özleri prestijiyle toplumsal olduğunu yazan Illıch, onları temel bir aykırılıkla alaka içinde kıymetlendirdi: “Birey, ya aktif biçimde ustalaştığı ya da edilgen biçimde üzerinde tesirinin bulunduğu araçları kullanarak toplumla hareket halinde bağ kurar.” Illich, “asgari olarak öbürleri tarafından denetim edilen” araçların kullanımı vasıtasıyla insanların memnunluk ve memnuniyetten meydana geldiğinde ısrar etti ve “belirli bir noktanın ötesinde tasnif, bağımlılık, istismar ve zayıflığın artış göstererek araçların büyümesine” karşı ihtarda bulundu. Illich insanların “başkaları tarafından en az denetlenen” araçları kullanarak memnunluk ve tatmin elde ettikleri konusunda ısrarcıydı, “araçların muhakkak bir noktanın ötesinde büyümesinin kontrolü, bağımlılığı, sömürüyü ve güçsüzlüğü artırdığı” konusunda uyarmıştı. 1990’ların sonlarında, vefatından birkaç yıl evvel, tekniğin hedefe ulaşabileceği, bireyin dünyaya mana kazandırabileceği bir araç olarak ortadan kalktığını kaydetti. Zira insanların kurallarına ve faaliyetlerine entegre edildiği teknolojilerin yayıldığını gördü. Bir vakitler en azından kısmen özerk olan hareketler, artık “sisteme uyarlanabilir” davranışlara dönüştü. Bu tarihi açıdan emsalsiz gerçeklikte, peşinden koştuğumuz rastgele bir emel yahut sonuç, hakikaten seçtiğimiz gayeler olmaktan çıkar.
Bütün tarihî yeniliğine karşın, internet kompleksi uzun yıllardır faal olan yahut kısmen gerçekleştirilen düzenlemelerin büyütülmüş ve pekiştirilmiş halidir. Yekpare olmasa da farklı çağlardan çeşitli kullanımlar için yapılmış öğelerin kırkyamasıdır, bunlardan kimileri 1880’lerde Edison ve Westinghouse tarafından tasarlanan, daha sonra J. P. Morgan tarafından gaspedilen elektrik akımını finansallaştırmaya yönelik konfigürasyonlara kadar izlenebilir. Her yanı kablolarla birbirine bağlı dünyanın bu delicesine kışkırtıcı projesinin, şu sıralarda her yerde meydana gelen feci sonuçlar olmaksızın 8 milyar insanın yaşadığı bir gezegene kesintisiz elektrik gücü sunulabileceğine dair pervasız inancın son perdesine şahit oluyoruz.
İnternetin irtibatının neredeyse anlık olması, Marx’ın global pazara (Weltmarkt) ait 1850’lerdeki öngörüsünün gerçekleştiğini gösterir. Marx, deveran ve mübadele suratı üzerindeki kısıtlamaların “mekânın vakit tarafından imha edilmesi” yoluyla giderek azalacağı dünyanın kapitalist birliğinin kaçınılmazlığını görmüştü. Ayrıyeten, bir dünya pazarının gelişmesinin zarurî olarak “toplumun çözülmesine” ve “sermayenin evrenselleştirici eğiliminden” bağımsız her toplumsal münasebetin bozulmasına yol açacağını anlamıştı.
Dolayısıyla, artık daha yaygın olsa bile, dijital medyanın neden olduğu tecrit, 20. yüzyıl boyunca kurumsal ve ekonomik güçler tarafından üretilen toplumsal parçalanmayla devam ediyor. Medyanın gereklilikleri değişebilir, fakat tıpkı ayrılık, yetkisiz bırakma ve topluluğun bozulması tecrübeleri devam etmekle kalmaz, ağırlaşır da. İnternet kompleksi sivil toplumun süregelen erozyonunda ve toplumsal münasebetlerin finansallaştırılmış, çevrimiçi simülasyonlarının yerini almasıyla süratle neoliberal kemer sıkma siyasetlerinin ayrılmaz kesimine dönüştü. Artık birbirimize bağımlı olmadığımız, hayatımızın özerk yöneticileri olduğumuz, tüm çevrimiçi hesaplarımızı yönettiğimiz üzere arkadaşlarımızı da yönetebileceğimiz inancını besliyor. Tıpkı vakitte, toplum kuramcısı Elena Pulcini’nin topluluk dileğinden uzaklaşmış ve mevcut toplumsal sistemde pasif bir ahenk içinde yaşayan bireylerin “narsisist kayıtsızlığı” olarak isimlendirdiği şeyi de yükseltir.
1990’ların sonundan beri, defaatle, hükümran dijital teknolojilerin “vazgeçilmez” olduğunu duyuyoruz. Dünya uygarlığının “dijital çağa” girdiğine dair büyük anlatı, maddi belirlenimleri muhtemel rastgele bir müdahalenin yahut değişikliğin ötesindeki bir tarihi periyoda ait yanılsamayı pekiştirir. Artık birçok insanın gezegenimize değiştirilemez halde yerleştirildiğini varsaydığı internetin açıkça doğallaştırılması bunun sonuçlarından biriydi. Bilgi teknolojilerinin mistifikasyonlarının hepsi, mistifikasyonun ölümcül krizdeki global sistemin tuzaklarından ayrıştırılamayacağını gizler. İnternetin finansallaşması, tabiatı gereği, zati sendeleyen gezegenin ısınmasının ve altyapı çöküşünün çoklu tesirleri tarafından daha da tehdit edilen, pamuk ipliğine bağlı dünya iktisadına nasıl bağımlı olduğu hakkında çok az şey söylendi.
İnternetin birinci tezleri kalıcılık ve kaçınılmazlık, özgür piyasa ve global kapitalizmin muvaffakiyetini rakipsiz ve ebediyen galip ilan eden çeşitli “tarihin sonu” kutlamalarıyla uyuşmaktadır. Jeopolitik açıdan bu kurgu 2000’lerin başında hemencecik patlamış olsa da, internet tarih sonrası serabını doğruluyor üzereydi. Tüketim yoluyla tanımlanan, fizikî bir dünyadan ve onun artan toplumsal çatışmalar ile çevresel faktörlerinden bağımsız tek tip bir gerçekliği tanıtıyor üzere görünüyordu. Kendini tabir etmeye ait bütün bariz fırsatlarıyla toplumsal medyanın ortaya çıkışı, kısaca Hegel’in özerklik ve herkes için tanınma ufkunun prestiji küçültülmüş bir ikmalini telkin etti.
İnternetin kalıcılığına ve kaçınılmazlığına ait birinci tezler, global hür piyasa kapitalizminin rakipsiz, ebediyete hükümran olarak muzaffer ilan edildiği çeşitli “tarihin sonu” kutlamalarıyla çakıştı. Jeopolitik tabirlerle, bu kurgu 2000’li yılların başında süratle patlasa da, internet tarih-sonrası yanılmasını doğrular üzereydi. Tüketim tarafından tanımlanan, fizikî dünyadan, onun artan toplumsal çatışmalarından ve etraf felaketinlerden bağımsız, yeknesak bir gerçekliği sunmak üzere ortaya çıkmıştı. İnsanların kendilerini söz etmeleri için sunduğu tüm fırsatlarıyla birlikte toplumsal medyanın ortaya çıkışı, kısaca Hegel’in herkes için özerklik ve onaylanma ufkunun değersizleştirilmiş halde yerine getirilmesini önerdi.
Ancak artık 21. yüzyıl kapitalizminin kurucu bir bileşeni olarak internetin temel fonksiyonları ortasında hafızayı devredışı bırakmak, yaşanan geçicilikleri özümsemek, tarihi sona erdirmek yerine gerçekdışı ve anlaşılmaz kılmak yer alıyor. Hatırlamanın felci ferdî ve kolektif olarak meydana gelir: Bunu, dijitalleştirilen her “analog” yapıtın geçiciliğinde görüyoruz: onların mukadderatı, koruma edilmekten fazla hiç kimsenin fark etmeyeceği biçimde unutulmak ve kaybolmaktır. Tıpkı biçimde, kendi kullanılabilirliğimiz, süratle işe yaramaz dijital çöplere dönüşen, kendi kendini tanımlayan cihazlarımıza da yansır. Kelamda “vazgeçilmez” düzenlemelerin her biri, paylaşılan taahhütler içeren kalıcı yahut güçlü her şeyin geçiciliğine, kaybolmasına ve unutulmasına bağlıdır.
Guy Debord, 1980’lerin sonunda bu geçiciliklerin her yana yayıldığını görmüştü: “Toplumsal mana yalnızca anlık olana ya da çabucak sonra acele hâle gelecek olana -ve her vakit bir diğer birebir ivediliğin yerini alana- atfedildiğinde medyanın kullanım biçimlerinin yaygaracı ve sonsuz bir anlamsızlığı garanti ettiği görülebilir.”
İnternetin onlarca yıldır çoğunlukla ordu ve araştırma kurumlarının kullandığı bir ağdan 1990’ların ortalarında üniversal olarak erişilebilir çevrimiçi hizmetlere dönüşümü, sırf sistem mühendisliğindeki ilerlemeler sayesinde olmadı. Değişim, daha fazla, sermaye akışlarının kitlesel olarak yine düzenlenmesinin ve bireylerin “beşeri sermaye girişimcileri” olarak tekrar yaratılmasının değerli bir modülü olarak meydana geldi. Kayıtdışı, esnek ve merkezsizleştirilmiş emek biçimlerinin yaygın biçimde uygulanmasını birçok kişi fark etti, lakin 1980’lerin başında neyin tehlikede olduğunu sadece birkaç yorumcu daha derinlemesine kavrayabildi.
Bir örnek vermek gerekirse, Fransız iktisatçı Jean-Paul de Gaudemar emeğin tekrar örgütlenmesinden ve üretimin global dağılımından çok daha fazlasını içeren kapitalizmin baştan aşağı tekrar yapılanmasını tanımlamıştı. “Aslına bakılırsa, artık sermayenin bundan evvelki sistemin kendini ayırma eğiliminde olduğu bütün toplumsal alanı artık yine fethetmesi gerektiğinin açığa çıktığı bir çağda yaşıyoruz. Toplumsal alana her zamankinden daha fazla hükmetmek için artık bu toplumsal yapıyı tekrar birleştirmesi gerekiyor.” 1980’lerde birilerinin bu tekrar fethetmenin gerektirdiği somut basamakları yahut sürdürdüğü acımasızlığı öngörmesi, gerçek tecrübe katmanlarını sınıflandırması imkânsız olurdu. Ayırt edici özerklikleri ve mahallî dokularıyla sayısız toplumsal katman ortadan kalktı yahut çevrimiçi simülasyonlar aracılığıyla tektipleştirildi. İnternet kompleksi, artık toplumsallığın çözülmesini sağlayan, en kuşatıcı global aygıttır.
*Bu yazı, Bartu Ulu tarafından Jonathan Crary’nin LitHub’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Makale, muharririn Scorched Earth [Yeryüzü Yakılıp Yıkılırken] isimli son kitabından seçilmiş bir kesimdir.
