Dikkatiniz dağılmadı, çalındı

Vaftiz oğlum Adam, dokuz yaşındayken, Elvis Presley’e yönelik kısa müddetli ancak acayip ağır bir saplantı geliştirdi. “Jailhouse Rock” müziğini, Kral’ın pest mırıldanmalarını ve kıvırmalarını olduğu üzere taklit ederek, yüksek sesle söylemeye başladı. Bir gece, onu uyuturken, samimiyetle bakıp sordu: “Johann, beni bir gün Graceland’e götürür müsün?” Fazla düşünmeden evet dedim. İşler karşıt gidene kadar da hiç üstünde durmadım.

On yıl sonra, Adam kayıplara karışmıştı. 15 yaşında okulu bıraktı, uyanık olduğu bütün vakti boş gözlerle ekranlar ortasında gidip gelerek harcadı: Youtube’dan WhatsApp’a, oradan da pornoya (mahremiyetini korumak için ismini ve kimi detayları değiştirdim). Güya Snapchat süratiyle pır pır edip duruyordu, durağan yahut ağırbaşlı şeyler merakını hiç celbetmiyordu. Adam’ın koca adam olduğu son on yılda bu zihinsel kırılmayı artık çoğumuz yaşıyor üzereydik. Dikkat hünerimiz çözülüyor, parçalanıyor. 40 yaşına yeni bastım, bizim jenerasyon artık nerede olursa olsun odaklanma kapasitesini kaybetmenin yasını tutuyor. Hâlâ bir yığın kitap okuyorum, ancak yıllar geçtikçe güya aşağı inen yürüyen merdivende üst gerçek koşturuyormuşum üzere geliyor. Bir akşam kanepede uzanmış, durmadan çığlıkların yükseldiği ekranlarımıza dalmışken Adam’a bakıp biraz endişelendim. Yavaşça “Adam, haydi Graceland’e gidelim,” dedim. Verdiğim kelamı hatırlamıştım. Bu kendimizi uyuşturma rutininin dışına çıkma fikrinin onda bir şeyleri tetiklediğini görebiliyordum, lakin sadece bir kaideyle gidebileceğimizi söyledim. Telefonunu seyahat boyunca kullanmayacaktı. O denli yapacağına yemin etti.

Graceland’e vardığınızda, size etrafı göstermekle yükümlü insanları artık göremiyorsunuz. Elinize bir iPad tutuşturuluyor, kulaklıklarınızı takıyorsunuz, ne yapmanız gerektiğini iPad’den dinliyorsunuz: Sola dön, sağa dön, dümdüz yürü. Hangi odaya girerseniz girin, bulunduğunuz yerin fotoğrafı anlatıcı etrafı betimlerken ekranda beliriyor. Anlayacağınız, etrafta dolaşırken alık bir sözle ekranlarından gözlerini neredeyse hiç ayırmayan beşerlerle çevriliydik. Yürüdükçe, gerildim de gerildim. Orman Odası’nda (Elvis’in malikanesinde en sevdiği oda), yanımdaki orta yaşlı adam bir şeyler söylemek için karısına döndüğünde iPad hâlâ gevezelik ediyordu. Elvis’in odayı bir ormana benzetmek üzere satın aldığı yapay bitkiler önümüzde duruyordu. Yanımdaki adam “Canım, bu inanılmaz bir şey. Baksana,” dedi. iPad’i karısına hakikat çevirip parmağını ekran üzerinde oynatmaya başladı: “Sola kaydırırsan, Orman Odası solda kalıyor. Sağa kaydırırsan da sağda kalıyor.”

Karısı baktı, gülümsedi ve kendi iPad’inde ekranı kaydırmaya başladı. Öne yanlışsız eğilip şöyle dedim: “Beyefendi, ekran kaydırmanın eski tarzını de deneyebilirsiniz. Yani başınızı çevirebilirsiniz. Aslında buradayız, Orman Odası’ndayız. Odayı aracısız da görebilirsiniz. İşte, bakın.” Elimi sallayınca, yapay bitkinin yeşil yaprakları hışırdadı. “Bakın,” dedim. “Görmüyor musunuz? Sahiden buradayız. Ekrana gereksiniminiz yok. Orman Odası’ndayız.” Çabukla uzaklaştılar. Olan bitene gülmek üzere Adam’a döndüm, fakat odanın köşesinde ceketinin altına sakladığı telefonuyla Snapchat’e göz atıyordu.

Gezinin hiçbir etabında kelamında durmamıştı. İki hafta evvel uçağımız New Orleans’a iner inmez şimdi koltuklarımızda otururken telefonunu cebinden çıkardı. “Kullanmayacağına kelam verdin,” diye hatırlattım. “Kimseyi aramayacağımı kastetmiştim. Snapchat’i ve mesajlaşmayı da kullanamam natürel ki,” diye yanıtladı. Bunu, güya 10 günlüğüne nefesini tutmasını istemişim üzere, afallamış bir dürüstlükle söyledi. Orman Odası’nda ani bir hareketle telefonu elinden almaya yeltendiğimde kaçarak uzaklaştı. O akşam onu Heartbreak Hotel’de buldum, dev bir gitar halindeki havuzun yanında üzgün bir tabirle oturuyordu. Öfkeyle yanına çöktüğümde, aslında ondan çok kendime öfkelendiğimi biliyordum. Yaşadığı odaklanma kaygısından ben de mustariptim. Dikkatimi toplama marifetimi yitiriyordum ve bundan nefret ediyordum. Adam, telefonunu elinde sıkıca tutarken “Yanlış yaptığımı biliyorum,” dedi. “Ama nasıl düzeltebileceğime dair hiçbir fikrim yok.” Sonra iletileşmeye devam etti.

Ona ve birçoğumuza hakikaten ne olduğunu anlamam gerektiğinin artık farkına varmıştım. O an, dikkate ait niyetlerimi bütünüyle değiştirecek bir seyahatin başlangıcı olacaktı. Sonraki üç yıl boyunca Miami’den Moskova ve Melbourne’a kadar dünyanın dört bir yanını dolaştım, odaklanma alanında dünyanın önde gelen uzmanlarıyla görüştüm. Öğrendiklerim, beni dikkat konusunda her kuşağın yaşlandıkça yaşadığı çeşitten olağan bir tasayla karşı karşıya olmadığımıza ikna etti. Ağır bir dikkat krizinin, ömür stillerimiz üzerinde büyük tesirler bırakan bir krizin içindeyiz. İnsanların dikkat kesilme hünerini azaltan kanıtlanmış on iki etken bulunduğunu, bu etkenlerin birçoklarının son birkaç on yılda (bazen çarpıcı biçimde) şiddetlendiğini öğrendim.

Portland’a çocukların dikkat sıkıntıları konusunda dünyanın önde gelen uzmanlarından biri olan Prof. Joel Nigg ile görüşmek üzere gittim, bana artık “dikkat bakımından patojenik bir kültürü”, yani daima ve ağır dikkatin hepimiz için daha sıkıntı olduğu bir ortamı geliştirip geliştirmediğimizi sormamız gerektiğini anlattı. Kültürümüz onun sorumluluğunda olsaydı ne yapacağını sorduğumda, insanların dikkatini fiilen harap etmek istediğini söyledi: “Muhtemelen içinde yaşadığımız toplum ne yapıyorsa onu yapardım.” Dikkatimizi dağıtabilen temel etkenler üzerinde çalışmış Fransız biliminsanı Prof. Barbara Demeneix ise açıkça şunu söyledi: “Günümüzde olağan bir beyne sahip olmamız imkansız.” Tesirlerini baktığımız her yerde görebiliyoruz. Bir küme üniversitesi öğrencisiyle yapılan bir araştırma, öğrencilerin ortalama dikkat müddetinin 65 saniye olduğunu ortaya çıkardı. Ofis çalışanlarıyla yapılan bir öbür araştırmada ise dikkat müddetinin ortalama üç dakika olduğu belirlendi. Odaklanma hünerimizi kaybediyoruz, zira hepimiz zayıf iradeli bireylere dönüştük. Dikkatiniz dağılmadı, çalındı.

Graceland’den döndüğümde, ferdi açıdan gereğince sağlam olmadığım ve telefonum tarafından ele geçirildiğim için dikkatimin dağıldığını düşünüyordum. Karamsar kanıların girdabına kapılmıştım, kendimi ayıplıyordum. Kendi kendime zayıfsın, tembelsin, disiplinsizsin diyordum. Bana kalırsa tahlil aşikardı: Daha disiplinli olmalı, telefonu aklımdan çıkarmalıydım. Bu nedenle internete girip kendime Cape Cod’un ucunda, Provincetown’da kıyı kenarında küçük bir oda ayırttım. Zafer kazanmış üzere herkese duyurdum: Üç ay boyunca akıllı telefon yahut internete bağlanabilecek bir bilgisayar olmadan yaşayacaktım. Artık yetti. İnternete bağlı olmaktan bıktım. Yapabileceğimi biliyordum zira şanslıydım, evvelki kitaplarım sayesinde biraz para kazanmıştım. Uzun vadeli bir tahlil olamayacağını da biliyordum. Yaptım, zira yapmasaydım derinlemesine düşünme yeteneğimi kaybederim sandım. Ayrıyeten her şeyi bir müddetliğine geri alırsam, hepimizin daha sürdürülebilir biçimde uygulayabileceği değişimleri görmeye başlayabilirim diye umdum.

İnternete girmediğim birinci haftada, omuzlarımdaki yükün kalkmasıyla biraz bocaladım. Provincetown, ABD’deki en yüksek eşcinsel çift oranına sahip küçük bir tatil beldesi. Orada cupcake’ler yedim, kitaplar okudum, yabancılarla konuştum, müzikler söyledim. Her şey bütünüyle yavaşladı. Olağanda saat başı haberlere bakarım, yani telaş uyandıran gelişmeleri damardan alırım ve bir mana kazanabilmeleri için paramparça etmeye çalışırım. Bunun yerine günde bir sefer basılı gazete okumakla yetindim. Birkaç saatte bir o yabancı his içimde gürüldeyip durunca kendime şunu soruyordum: Nedir bu? Ah, evet. Sükûnet.

Ancak uzmanlarla görüştüğümde ve dikkatimin daha birinci günden nasıl güzelleştiğine dair birçok sebep olduğunu gösteren araştırmaları okuduğumda olan biteni anladım. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde nörolog olarak vazife yapan Prof. Earl Miller bu sebeplerden birini bana açıkladı. “Beyniniz,” şuurlu zihninizde her keresinde “yalnızca bir yahut iki niyet üretebilir,” dedi. Bu kadar. “Fazlasıyla tek fikirliyiz. Çok sonlu bir bilişsel kapasiteye sahibiz.” Lakin muazzam bir yanılgıya kapılmış haldeyiz. Ortalama bir genç artık tıpkı anda altı farklı medya cinsini takip edebileceğine inanıyor. Nörologlar bunu araştırdıklarında birebir anda birden fazla iş yapabileceğine inanan insanların sırf süratli hareket ettiklerini ortaya çıkardılar. “Bir ileri, bir geri gidiyorlar. Geçişleri fark etmiyorlar, zira beyinleri kusursuz bir şuur tecrübesi sağlamak üzere bir manada sıkıntıyı sumen altı ediyor. Meğer aslında yaptıkları şey beyinlerini anbean, misyondan vazifeye açıp kapamak ve tekrar yapılandırmaktır, bunun da bir bedeli vardır.” Mesela kendinizi vergi beyanında bulunurken hayal edin. O sırada bir ileti alıyorsunuz ve bildiriye bakıyorsunuz (üç saniyelik kısa bir bakış), sonra yine vergi beyanına dönüyorsunuz. Prof. Earl Miller, o anda “bir işten başkasına geçerken beyninizin yine yapılanması gerekir,” diyor. Daha evvel ne yaptığınızı, yaptığınız işle ilgili ne düşündüğünüzü hatırlamak zorundasınız. Bu olduğunda, araştırmalarda edinilen bulgulara nazaran, “performansınız düşüyor, yavaşlıyorsunuz, hepsi de bu geçişin bir sonucu.”

Buna “geçiş bedeli etkisi” deniyor. Yani çalışırken iletilerinize baktığınızda, hem bildirilere bakmak için harcadığınız kısacık anları hem de daha sonra yine odaklanmanız için gereken vakti kaybediyorsunuz, bu da muazzam bir kayıp. Örneğin, Carnegie Mellon Üniversitesi’nin insan-bilgisayar etkileşimi laboratuvarında yapılan bir araştırmada 136 öğrenci bir deneye tabi tutuldu. Deney sırasında kimileri telefonlarını kapatmak, öbürleri de açık tutarak makul aralıklarla iletiler almak zorundaydı. Bildiri alan öğrenciler, ortalama yüzde 20 daha makûs performans gösterdi. Bana o denli geliyor ki, çabucak hemen hepimiz artık mütemadiyen beyin gücümüzün yüzde 20’sini kaybediyoruz. Prof. Earl Miller, nihayetinde artık hepimizin “bir bilişsel yıkım felaketinin” ortasında olduğumuzu söylüyor.

Princetown’da, uzun vakitten beri birinci kere, hiç bölünmeden birebir anda sırf bir işle uğraşıyordum. Beynimin hakikaten kaldırabileceği hudutların içinde yaşıyordum. Dikkatimin her gün daha da arttığını ve geliştiğini hissediyordum, sonra aniden gelişen bir aksilik yaşadım. Kıyıda yürüyordum ve birkaç adımda bir Graceland’e gittiğimden beri beni rahatsız eden şeyi görüyordum. Beşerler, Provincetown’u yalnızca selfie’ler için bir fon olarak kullanıyor, okyanusa yahut birbirlerine neredeyse hiç bakmıyorlardı. Ancak bu kere içimden “Hayatlarınızı mahvediyorsunuz, kaldırın şu Allah’ın belası telefonları!” diye değil, “Verin şu telefonu bana!” diye bağırmak geliyordu. Uzunca bir mühlet, birkaç saatte bir internetin cılız lakin ısrarlı sinyallerini, bir görünüp bir kaybolan “seni görüyorum, sen kıymetlisin,” diyen beğenilerin ve yorumların seslerini duymuştum. Artık hiçbiri yoktu. Simone de Beauvoir, ateist olduğunda dünyanın güya sesini yitirdiğini söylemişti. İnterneti kaybetmek de bana o denli hissettirdi. Toplumsal medyanın retorik hararetinden sonra sıradan toplumsal etkileşimler mutlu edici fakat kısık sesli geliyordu. Olağan toplumsal etkileşimler sizi kalplere boğmuyor.

Dikkatimi uygunlaştırmak için dikkat dağıtan şeyleri ortadan kaldırmanın kâfi olmadığını anladım. Bu, evvel kendinizi yeterli hissetmenizi sağlıyor, ancak sonra bütün gürültünün olduğu yerde bir boşluk yaratıyor. Bu boşluğu doldurmam gerektiğini biliyordum. Bunu yapmak için de yıllar evvel öğrendiğim ruhsal bir kavram olan akış halini daha çok düşünmeye başladım. Bunu okuyan herkes hayatının bir anında akış halini deneyim etmiştir. Sizin için manalı bir şey yaptığınızda, yaptığınızın nitekim bedelini bildiğinizde vaktin akışı yavaşlar, egonuz güya kayboluverir, kendinizi bütünüyle ve çarçabuk odaklanmış halde bulursunuz. Akış, insanın varabileceği en ağır dikkat hali. Pekala, o hale nasıl ulaşacağız?

Daha sonra Claremont, California’da akış hallerini birinci çalışan ve araştıran biliminsanı Prof. Mihaly Csikszentmihalyi’yle görüştüm. Araştırması sayesinde akış haline girebilmeniz için üç temel etken olduğunu öğrendim. Birincinin kendinize bir gaye belirlemelisiniz. Akış, kasıtlı olarak tek istikamete dağıtılan tüm zihinsel gücünüzü alır. İkincisi, maksadınızın sizin için manalı olması gerekir. Umursamadığınız bir gayeye ilerleyemezsiniz. Üçüncüsü, yaptığınız şey fakat yeteneklerinizin sonundaysa işe fayda. Mesela, tırmandığınız kayalar tırmandığınız son kayalardan biraz daha yüksekteyse ve sertse olur. Ben de her sabah yazmaya başladım, gerginliğe sebep olan evvelki denemelerimden farklı bir yazma biçimiydi. Birkaç gün içinde her şey su üzere akmaya başladı, saatlerce odaklanmakta güya hiç zorluk çekmiyordum. Adeta gençken yaptığım üzere uzunca müddetler zahmetsizce odaklanabiliyordum. Beynimin iflas etmesinden korkmuştum. Gerçek şartlarda bütün gücünün geri gelebileceğini anladığımda, ferahlayıp ağladım.

Batı dünyasının en önemli dikkat düşünürü haline gelen eski Google mühendisi James Williams, Moskova’da bana hayati bir kusur yaptığımı anlattı. “Haftada iki gün sokakta gaz maskesi takmak nasıl hava kirliliğine tahlil olmuyorsa,” ferdi perhiz de buna tahlil olamaz. “Kısa bir mühlet için makul tesirleri hafifletebilir, fakat sürdürülebilir değildir ve sistemin sıkıntılarını düzeltemez.” Williams, dikkatimizin içinde yaşadığımız toplumda çok daha büyük istilacı güçler tarafından bütünüyle tahrip edildiğini söylüyor. Tahlilin kendi alışkanlıklarımızı değiştirmekle mümkün olduğunu söylemek (mesela telefonunuzdan uzak durmaya karar vermek) sorumluluğu bireylere yıkmaktan ibarettir, diyor. Meğer “gerçekten fark yaratacak olanlar çevresel değişimlerdir.”

Prof. Joel Nigg, artan dikkat problemlerimizi artan obezite oranlarımızla karşılaştırmanın neler olduğunu kavramama yardımcı olabileceğini söyledi. 50 yıl evvel obezite diye bir sorun yoktu, fakat günümüz dünyasında artık bir salgın hastalığa dönüştü. Bunun nedeni ansızın açgözlü olmamız yahut rahatımıza düşkünlüğümüz değil. Nigg, “Obezite tıbbi değil, toplumsal bir salgın. Berbat yemekler yiyoruz, şişmanlıyoruz,” diyor. Hayat biçimimiz kökten değişti. Besin kaynaklarımız değişti, yürüyemediğimiz yahut bisiklete binemediğimiz kentler inşa ettik, etrafımızdaki bu değişimler vücutlarımızın de değişmesine neden oldu. Daima birlikte kütle kazandık. Nigg, dikkat marifetimizin de benzeri değişimleri yaşamış olabileceğini söylüyor.

Dikkatimizi zedeleyen etkenlerin hepsinin çabucak kendini göstermediğini böylelikle öğrendim. Başta teknolojiye odaklanmıştım; halbuki sebepler yediğimiz yiyeceklerden soluduğumuz havaya, çalıştığımız saatlerden artık uyumadığımız saatlere kadar çok daha geniş bir yelpazede toplanıyor. Çocuklarımızı oyundan nasıl yoksun bıraktığımızdan okullarımızın her şeyi imtihanlara bağlayıp bizi manası kavramaktan nasıl uzaklaştırdığına kadar artık kanıksadığımız pek çok sıkıntıyı içeriyorlar. Dikkatimizin bu türlü kesintisiz biçimde istila edilmesine iki seviyede cevap vermemiz gerektiğine inanmaya başladım. Birinci seviye, kişisel. Şahsî seviyede odağımızı korumak için yapabileceğimiz birçok değişiklik var. Birçoklarını yaparak dikkat marifetimi yaklaşık %20 oranında geliştirdiğimi söyleyebilirim. Fakat herkesin tıpkı düzeyde olması gerekir. Ferdi değişimler sizi fakat bir yere kadar götürür. Günümüzde güya hepimizin üzerine kaşıntı tozu boca ediliyor, tozu dökenler de şöyle diyor: “Meditasyon yapmayı öğrenebilirsin, o vakit bu kadar kaşınmazsın.” Meditasyon yararlı bir araç lakin evvel üstümüze kaşıntı tozu döken insanları durdurmamız gerekiyor. Dikkatimizi çalan güçlerle çaba etmek ve dikkatimizi geri almak için birleşmeliyiz.

Bu, size biraz soyut gelebilir fakat birçok yerde bunu aksiyona döken beşerlerle tanıştım. Örnek vermem gerekirse, gerilim ve yorgunluğun dikkatinizi zedelediğine dair güçlü bilimsel deliller var. Bugün, çalışanların yaklaşık %35’i, işverenleri günün yahut gecenin rastgele bir saatinde kendilerine e-posta gönderebileceği için telefonlarını asla kapatamayacaklarını düşünüyor. Fransız emekçiler bunun tahammül edilemez olduğuna karar verip hükümetlerine değişim tarafında baskı uyguladılar, artık yasal olarak “çevrimdışı olma hakları” var. Bu kadar kolay. Çalışma saatlerinizi belirleme hakkınız vardır, bu saatler dışında işvereniniz tarafından aranmama hakkınız da vardır. Bu kuralları çiğneyen şirketler büyük para cezaları alıyorlar. Dikkat marifetimizin bir kısmını tekrar kazanmamızı sağlayabilecek bu türlü kolektif değişimlerden çokça var. Örneğin, toplumsal medya şirketlerini ekranları kaydırmamızı sağlayarak dikkatimizi istila etmek üzere özel olarak tasarlanmış mevcut iş modellerini terk etmeye zorlayabiliriz. Bu siteler, dikkatimizi hack’lemek yerine uygunlaştırmak üzere farklı biçimlerde iş görebilirler.

Bazı biliminsanları dikkat konusundaki bu telaşların, geçmişte çizgi romanlar yahut rap müzikle ilgili telaşlarla karşılaştırılabilir bir ahlaki panik olduğunu, bulguların da zayıf olduğunu söylüyorlar. Diğerleri da bulguların gereğince güçlü olduğunu, bu kaygıların 1970’lerde obezite salgını yahut iklim krizi hakkında erken ikazlara benzediğini aktarıyor. Mevcut meçhullüğü göz önüne aldığımızda, kusursuz delilleri bekleyecek vaktimiz yok. Makul bir risk değerlendirmesi yaparak hareket etmeliyiz. Dikkatimizi etkileyen şeyler konusunda ihtarda bulunanların yanlışı çıkarsa, biz yeniden de onların önerdiklerini yaparsak, bedeli ne olur? İşverenlerimiz tarafından daha az taciz ediliriz, teknoloji tarafından daha az izlenip manipüle ediliriz. Hayatımızda her halükarda istek edeceğimiz öbür gelişmelere şahit oluruz. Pekala, haklı çıkarlarsa ve dediklerini yapmazsak bunun bedeli ne olur? Eski Google mühendisi Tristan Harris’in bana söylediği üzere, büyük kolektif krizlerle karşı karşıya kaldığımız ve ona her zamankinden daha fazla muhtaç olduğumuz bu türlü vakitlerde dikkatimizden vazgeçerek insanlığı ıskartaya çıkarmış olacağız.

Ancak bu değişimlerin hiçbiri uğraş etmediğimiz sürece gerçekleşmeyecek. Feminist hareketin bayanların kendi vücutları üzerindeki haklarını geri alması üzere (bunun için hâlâ uğraş etmeleri gerekiyor), artık zihinlerimizi geri kazanmak için bir dikkat hareketine muhtaçlığımız olduğunu düşünüyorum. İvedilikle harekete geçmemiz gerektiğine inanıyorum, zira bu kriz de iklim krizi yahut obezite krizi üzere olabilir, ne kadar çok beklersek tahlili de o kadar zorlaşır. Dikkatimiz ne kadar zayıflarsa, dikkatimizi çalan güçlerle çaba etmek için şahsî ve politik enerjiyi toplamak o kadar sıkıntı olacaktır. Bunun birinci adımı şuurumuzun değişimidir. Kendimizi suçlamayı ya da işverenlerimizden ve teknoloji şirketlerinden sadece küçük düzenlemeler talep etmeyi bırakmalıyız. Zihinlerimiz sadece bize ilişkin. Birlik olup, zihinlerimizi bizden çalan güçlerden geri alabiliriz.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Johann Hari’nin The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.