Hayatımın büyük kısmını sanal dünyalarda harcadım. 6 yaşından beri bilgisayar oyunları oynuyorum, bir Y nesli mensubu olarak ergenliğimden beri internette yaşıyorum, 16 yıldır oyunlar ve oyun kültürü hakkında haberler hazırlıyorum. Sanal siyasetleri, dostlukları ve rekabetleriyle dijital cihanın dışındaki her şey kadar gerçek, çevrimiçi uzay oyunu EVE Online oyuncularının yıllık buluşması için İzlanda’ya gittim. Sanal dünyada tanışıp gerçek dünyada evlenen, dijital mecralarda en değerli münasebetlerinden kimilerini kurmuş ve en manalı hayat tecrübelerini edinmiş beşerler tanıdım. Beşerler bu âleme “siber uzay” sıkıntısı, artık herkesin lisanında “metaverse” var.
Şimdi sokağa çıkıp 50 şahsa metaverse’ün ne demek olduğunu sorun, 50 farklı karşılık alırsınız. Metaverse gerçek dünya ile sanal dünyanın birleşmesiyse, o halde Instagram’a da metaverse denebilir: Kendinize bir avatar uyduruyorsunuz, imajınıza çekidüzen veriyorsunuz, beşerlerle etkileşime geçiyorsunuz. Bunun para harcamaya bedel bir fikir olduğunu herkes kabul etmiş üzere görünüyor. Epic Games ile geçenlerde marka ismini değiştiren Facebook bu fikre milyarlarca dolar yatırıyor. Microsoft, görüntü oyun şirketi Activision’ı 70 milyar dolara satın aldığında bu gelişme “metaverse üzerine oynanmış bir kumar” diye yorumlandı.
Teknoloji dünyası, 2000’lerin başındaki çeşitten bir anlayışa meyleder üzere görünüyor: Sanal gerçeklik gözlüğünü ve dokunsal kıyafeti üzerinize geçirip uçan otomobilinizi kusursuz uydurma malikanenize sürebildiğiniz, parasını ödediğiniz sürece her şeye sahip olabildiğiniz, rahatlatıcı biçimde sterilize edilmiş bir alternatif gerçeklik. Mark Zuckerberg’ün, karikatürleştirilmiş avatar’larının yavanlığı ve iç açıcı mekânlarının beyhudeliğiyle, şirketinin geleceğini anlattığı utanç verici sunuma bir bakın. Bu, ziyadesiyle hayalgücü fukarası birinin tasavvur ettiği bir gelecek.
Bazı insanların bu tasavvuru talep ettiğini inkâr etmiyorum. Ready Player One (Steven Spielberg, 2018) hiç hesapta olmayan bir muvaffakiyete ulaştı. Metaverse, Mark Zuckerberg ve Activison CEO’su Bobby Kotick üzere halihazırda ona yatırım yapan teknoloji milyarderleri ile alışılmadık seviyede nahoş “üretici sanat” (generative-art) NFT’leri satan ve “cryptoverse” (kripto evren) üzere sözleri lisanından düşürmeyen teknoloji madrabazları tarafından tasavvur edildiği haliyle sadece “maneviyattan yoksun” olarak tanımlanabilir. Beni hiç mi hiç ilgilendirmiyor.
Sanal dünyalar son derece özgürleştirici olabilir. Siber uzay, fizikî görünüşümüze yahut sonlarımıza nazaran değil ne düşündüğümüze ve nasıl görünmek istediğimize nazaran değerlendirileceğimizi vaat ederek, ortaya çıkışından bu yana hepimizi eşitliyordu. Gerçek dünyanın hiyerarşilerinin ve sınırlamalarının ortadan kalktığı, gerçek dünyada ilgi görmeyen geek’in de kahraman olabildiği, fakirin da bunalmışın da gerçeklikten uzaklaşıp daha heyecan ve umut verici bir yerde yaşayabileceği sanal bir dünya düşlerimizi süslüyordu.
Ancak gerçek dünyada ötekileştirilmiş herkes sanal dünyalarda işlerin bu türlü olmadığı bilir. Sanal dünyalar, özü prestijiyle gerçek dünyadan daha hoş filan değildir. Venezüellalıların birinci dünya oyuncularına satmak için kripto para madenciliği yaptığı World of Warcraft’a yahut genç oyun geliştiricilerin azıcık yarar için sistemsiz projelerde saatler harcadığı Roblox’a bakın. Bayan düşmanlığı ve homofobi buralarda da var, çok oyunculu nişancı oyunu (multiplayer shooter) oynarken sesli sohbette sesinin bayan üzere çıkması talihsizliğini yaşayanlara yahut klâsik cinsiyet normlarına ahenk göstermeyen Twitch yayıncılarına sorabilirsiniz. Irkçılığa gelince, o da dijital dünyada hâlâ canlı ve güçlü hatta görünüşe bakılırsa teşvik ediliyor.
Metaverse’ün bu sorunlardan rastgele birini sihirli bir dokunuşla çözebileceği fikri fanteziden ibaret. Metaverse’ün yapıp yapabileceği onu tasarlayan ve orada vakit geçiren insanları yansıtmak. Maalesef sanal dünyada deneyimlediğim hiçbir şey metaverse fikrine ısınmamı sağlayamıyor, zira metaverse gerçek dünyanın sorunlarını görmezden gelen beşerler tarafından inşa ediliyor. Şirketler haksızlıkları ve önyargıları ortadan kaldırmaya uğraş etmedikçe, bunların hepsi olduğu üzere yaratılacak yeni dünyalara da öylece taşınacak. Şimdi kimse sanal dünyaları berbat oyuncuların istismarından, zehrinden ve manipülasyonundan uzak tutmak için interneti tesirli biçimde denetlemenin bir yolunu bulamadı. Facebook’ta olan bitenleri hatırlayınca, Meta’nın bu sorumluğu üstleneceğine inanıyor musunuz? Pekala, ya Microsoft’a güveniyor musunuz?
Peki, metaverse neye benzeyecek? Neye benzeyeceğine kim karar verecek? Zuckerverse’ün (ve eski bir sanal dünya olan Second Life’ın) sterilize edilmiş estetiğinin haricinde halihazırda sahip olduğumuz temel estetik referanslar, Fortnite ve Roblox’un şatafatı ya da sınırsız neon animasyon kâbusu VRChat olabilir. Bir de birden fazla kendilerinin vaat ettiği metaverse’lere bağlı, bir topluluğa dahil olma vaadiyle alıcılarını cezbeden, hiç bitmeyecekmiş üzere görünen anlamsız NFT işleri var. Ne vakit yeni “mint” edilmiş bir dizi görselin (aslında görsellere ilişkin bağlantıların) satışa çıktığını görsem, “Yine mi?” diye soruyorum. Öbür bir kuru baş serisi mi? Her şey ziyadesiyle ergence, görünüşe bakılırsa satışlar da pek yeterli gidiyor. Bu beşerler şu sıralar bizi bekleyen geleceğin nasıl olabileceğini belirleyen beşerler. İçim kararıyor.
Dünyanın kaynakları azalırken daha fazla kâr etmenin yolunu arayan şirketlerin ve felaket kapitalistlerinin hükmettiği bir şey olmasaydı, kendimi metaverse fikrine daha yakın hissedebilirdim. Metaverse bu beşerler ve teknoloji devleri tarafından tasavvur edildiği haliyle insanlık için umut verici yeni bir eşik değil. Bir şeylere para harcamanız için tasarlanan öteki bir cihan, üstelik bu cihanda bir şeyler satın almanın sizi keyifli edeceğine dair boş vaatler alacağınız şeylerin fizikî olarak var olmaması nedeniyle güzelce açıkta kalıyor.
Anlayabildiğim kadarıyla, ana fikir yapay kıtlık[i] unsurunu absürd bir uç noktaya kadar taşımak, yani kesinlikle gereksiniminiz olmayan şeyleri istemenizi sağlamak. Problem, bunun işe yaramayacağını düşünmem değil. Tersine işe yarayacağını düşünüyorum, asıl sıkıntı bu. NFT’lere yönelik kabaran iştah, bilgisayar tarafından oluşturulmuş maymunların .jpeg manzaralarına yönlendirilen kontaklar için insanların on binlerce dolar ödeyeceklerini kanıtlıyor. Gerçekten insanlığa inancımı kaybediyorum. Hangi boşluğun eksikliğiyle yaşıyoruz ki yalnızca bir şeyin modülü olabilmek için belli bir prosedürle oluşturulmuş bir imgenin sahipliğini kanıtlayan jetonlara (token) bu kadar para dökmemiz gerekiyor? Elbette tüm bunlar Dünya ısınmaya devam ederken muazzam bir çevresel maliyetle gerçekleşiyor. Düşünmeden edemiyorum, bu dev şirketler gerçek dünyaya yaptıklarını hepimizden saklamak için hem bizi hem de piyasaları sanal bir gelecek fikrine inandırmaya bu kadar istekli olabilirler mi?
Sanal dünyaların insanlara neler sunabileceğini gördüm. Yetişkin hayatımın tamamını bu dünyalar hakkında, insanların bu dünyalarda neler yaptığına ve ne üzere manalar bulduğuna dair haberler yaparak geçirdim. Yani ayak direyip metaverse’ü istemediğimi söylemek bana manalı geliyor. Meta, reklamların sizi hedefleyebilmesi için neye baktığınızı ve bedeninizin sanal gerçeklikte nasıl hareket ettiğini izleyebilen patentli bir teknolojiye sahip. Görüntü oyunlarının ve vakit geçirdiğimiz öteki tüm sanal ortamların geleceği dikkat hünerimizi gerçek hayatta olduğundan daha fazla takip etmek ve daha fazla para kazanmak için mi?
Oyunların sanal dünyaları ve internetin birinci vakitleri gerçek dünyanın eşitsizliklerinden ve haksızlıklarından kaçabilmeyi vaat ediyordu. Büyük teknoloji şirketlerinin ve toplumsal medya platformlarının kollarının benim üzere milyonlarca insan için sığınağa dönüşmüş dünyalara kadar uzandığını görmek huzursuz ediyor. Bu insanların sunduğu geleceğe güvenmiyorum. Metaverse’e ait ne kadar çok şey duyarsam, bu kainatta o kadar hiçbir şey yapmak istemiyorum.
[i] Bir pazarlama irtibatı taktiği, tedariki sonlu şeyleri istemeye ve kaçırma korkusuna yönelik insan eğiliminden yararlanarak satın alma aciliyeti yaratmak.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Keza MacDonald’ın The Guardian‘da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
