Birbirini dışlayan, aksi olan, birbiriyle bağdaşmayacak uçlarda bulunan iki şeyi “dikotomik” olarak isimlendirebiliriz. Kutuplaşma bu türlü bir şeydir. Zıtlık gereği çatışmanın doğması kaçınılmazdır. Bu manasıyla, dikotomi birebir vakitte diyalektiğin birinci adımlarından biridir. Lakin diyalektik, dikotomiyi eşitlikler yahut özdeşlikler kurmak ismine bir araç olarak kullanır ve onu kendine mahsus işleyişiyle aşar.
Marx’ın yazıları incelendiğinde, dikotomik ayrışmanın özdeşlikler yoluyla diyalektik bir araç olarak kullandığı görülebilir. Marx, Grundrisse’de üretim ve tüketim, Kapital’de meta ve para ortasında araçsal manada dikotomik zıtlıkları özdeşliklere dönüştürerek diyalektiğin işleyişini sağlar.
Söz konusu birey ve toplum olduğunda, alışılmış bilgi üretimi, farklı versiyonlarıyla da olsa, birey ve toplum ortasında ekseriyetle dikotomi kurar. Bireyi ve toplumu iki uç, iki kutup olarak ele alır. Kuşkusuz, bu kutuplaşma ve zıtlık kurma şuurlu bir tercihin tezahürü olarak ortaya çıkar.
Birey ile toplum ortasında kurulan dikotomik münasebet bireyi toplumdan soyutlar, onu kendi “kabuğuna” hapseder. Böylece geriye savunmasız ve ilişkisel bağlarından kopuk “birey” kalır. “Kabuğa hapsetme” teşebbüsü, bireyi hem içsel hem de dışsal faktörler aracılığıyla istenen noktalara yönlendirmenin araçsal bir yolu olarak görülebilir.
Anaakım psikoloji, bireyi terapi ve(ya) danışmanlık odalarında toplumsal, tarihî ve politik bağlarından kopararak sırf soyut bir bağlamda ele alırken dikotomik bir aykırılık kurar: Topluma karşı birey. Böylelikle kolektif irade ve akıl dışlanır, geriye sadece toplumsal, tarihî ve politik bağlarından koparılmış, içsel olarak bölünmüş birey kalır. İçsel bölünme diye tanım etmeye çalıştığım şey bütünüyle ruhsaldır. Halbuki ruhsal olan sadece ferdî değildir, toplumsal ve tarihi pek çok faktörle bağlantılıdır.
Kişisel gelişim masalı, içsel olarak bölünen ve bağlarından koparılan bireyi sistemin işlemesi için bir araç haline getirmenin somut karşılığı olarak ortaya çıkar. Terapi odalarında ve gündelik hayatın her alanında “kişisel olarak gelişen” bireyin türlü “sorunların” üstesinden gelebileceği palavrası pompalanır. Böylelikle, uzun bir seyahatin kapıları aralanır. O seyahate koyulan birey, artık savunmasızdır. Bireyin direksiyonu, masalı yaratanların ellerindedir.
Kariyer ise o yolun tamamı olarak kodlanır. Bir sefer yola çıkıldığında durmak yahut mola vermek sizi diğer bireylerin gerisine düşme tehlikesiyle karşı karşıya bırakacaktır. Geriye düşmemek için çeşitli yollara başvurabilirsiniz, örneğin “iş arama becerileri” eğitimi almanız faydalı olacaktır. Kendinizi bu alanda geliştirmeniz, size farklı işlerin kapısını aralamak için yeni bir imkan sunacaktır. Bir öbür örnek vakit idaresidir. Başkalarıyla yarışmak için gelişiminizi vakit idaresi alanında da tamamlamanız gerekir, elbette hapsedildiğiniz halde. Direktörüz gereken vakit, çoğunlukla mevcut üretim bağları çerçevesinde kâr odaklı planlanan sistemin sizden çaldıklarından oluşur. Çalınan sırf vakit değil, o vaktin içindeki pek çok şeydir. Martin Eden’in sonu, çalınan omurlarımızın en son sonucunu çarpıcı bir biçimde görebilmek için kıymetli bir örnek değil midir?
Yürüdüğümüz yolda bizi bölen şey sermayenin maddi çıkarları olduğu sürece meslek fuarlarının müşterileri olmaya devam etmeye zorlanacağız. Potansiyelimizin çok altında da olsa ürettiğimiz bilgi ve birikimi bizden koparan bu maddi çıkarların satın alma gücüne karşı durabilecek en güçlü varlığımız birlikteliğimiz olabilir. Fakat taarruz sadece bireye değil birebir vakitte özgün bireyselliklerimizin oluşturduğu birlikteliklerimize de yönelir. Bir diğer deyişle, bizden çaldıkları ve sonunda büsbütün kaybedene kadar yitirdiğimiz şey sırf tek tek ferdi benliklerimiz ve hayatlarımız değil; sınırsız potansiyele sahip birlikteliğimizdir. Zira, bahsi geçen dikotomik ayrışma gereği içsel olarak bölünen öbür bireyler, artık bir tersimiz, bir rakibimiz haline getirilir. Tersliklerin artışı, çok kutuplu bir sistemi beraberinde getirir: Birbirine ters bireylerden oluşan çok kutuplu bir “toplum”.
Kişisel gelişim ve meslek masalının gerisinde gizlenen, birey ile toplum ortasındaki diyalektik bağdır. Bireyi ve toplumu dikotomik bağdan kurtaracak diyalektik bakış, onları birinci elden özdeşleştirir. Birey toplumdur, toplum da bireydir. Bireyin var olabilmesi toplumsal varoluşuyla sıkı bir bağ içindedir, tıpkı toplumun var olabilmesi için bireyin var olabilmesi gerektiği üzere. Bireyin toplumla olan özdeşlik seviyesini araçsal bir çerçeveye büründürdüğümüzde her ikisinin de birbirinin varlığı bağlamında şekillendiğini söyleyebiliriz. Kültürel evrimsel tarihimiz bu bağlamın ortaya çıkardığı somut örneklerle şekillenir.
Çıkarım, toplumsal olanın ferdî olanla sıkı biçimde bağlantılı olduğudur. Bu nedenle, toplumsal özgürleşmenin yolu tek tek bireylerin özgürleşmesinden değil, kolektif özgürleşme arayışlarından geçer. Kolektif bir özgürleşme arayışı, kolektif olana paha katabileceği üzere ferdî olana da paha katabilir. Gerilim idaresine ayıracağımız vakti kolektif geleceğimizi kurmak için ayırabilir, böylelikle tıpkı vakitte ruhsal olanı da dönüştürebilir, içsel bölünmeleri birey ve toplum ortasında kuracağımız diyalektik bağın tamirinden geçirebiliriz.
Zaman idaresini belirleyen ve o idare sürecinin içindeki münasebetleri düzenleyen bizler olduğumuzda, yani geleceğimizi biz belirleyeme başladığımızda ortaya çıkan şey ne olabilir? İş arama maharetlerinin yerini ayrıca yeni maharetler alabilir, özgünlük hem ferdi hem de toplumsal varlığımızın eseri olarak ortaya çıkabilir. Bireyin mesleği toplumun mesleğiyle kesişmeye başladığı ölçüde hem birey hem toplum hem de dünya özgürleşmeye başlayabilir.
