Dokunaklı hatta trajik bir varlık: Turist

İnsanların lisana getirmekten kendilerini alamadıkları en içi boş tabir nedir? Ben, herhalde “seyahat etmeyi seviyorum” derdim. Bu cümle karşınızdaki kişi hakkında pek de bir şey söylemez zira çabucak herkes seyahat etmeyi sever. Fakat beşerler seyahat etmeyi sevdiklerini söyler dururlar, nedense hem seyahat ettikleri hem de seyahat etmeyi dört gözle bekledikleri için kendileriyle övünürler.

Seyahat etmeyi sevmeyenlerin sayısı azdır fakat daima söyleyecek bir şeyleri vardır. G. K. Chesterton “seyahat zihni daraltır” diye yazmıştı. Ralph Waldo Emerson seyahati “ahmakların cenneti” diye isimlendirmişti. Tartışmasız tüm vakitlerin en büyük iki filozofu Sokrates ve Kant, kendi memleketleri Atina ve Königsberg’i neredeyse hiç terk etmemişlerdi. Seyahatin en büyük düşmanı ise Portekizli müellif Fernando Pessoa’ydı, Huzursuzluğun Kitabı’nda öfkesini kusmuştu:

“Yeni alışkanlıklardan ve bilinmeyen yerlerden nefret ederim… Seyahat fikri midemi bulandırıyor… Ah, düşsünler yollara var olmayanlar! Seyahatler hissedemeyenler içindir… Yalnızca hayal gücü ziyadesiyle zayıf olanlar bir şeyler hissetmek için yer değiştirmeye gereksinim duyar.”

Seyahat tersliğini alışılmamış bir tavır olarak görmeye meyilliyseniz, kendi seyahatiniz yerine diğerlerininkini düşünmeyi deneyin. Yurtiçinde ve yurtdışında, beşerler “turistik” faaliyetten kaçınma eğilimindedir. Turizm, öbürleri yaptığı vakit “seyahat” dediğimiz şeydir. Beşerler seyahatleri hakkında konuşmaktan hoşlansa da çoğumuz onları dinlemekten hoşlanmayız. Bu tipten konuşmalar akademik yazıları yahut oburlarının düşlerini andırır, yani tüketiciden çok üreticinin muhtaçlığının belirlediği irtibat biçimlerini.

Seyahate ait yaygın argümanlardan biri de seyahatin bize “yeni bir dünya görüşü” sunduğu, dünya hakkında yeni şeyler öğrettiği ve dünyanın öbür sakinleriyle buluşturduğudur. Şüphecilikten vazgeçmeyen Samuel Johnson bile bir seferinde “Fransa’ya gidince kendi ülkemi daha çok sevmeyi öğrendim” demiş, seyahatin aşikâr başlı cazibeleri olduğunu kabul etmişti. Çok sevdiği Boswell’e tavsiyede bulunan Johnson, çocuklarının yeterliliği için ona Çin’e seyahat etmesini önermişti: “Yüzleri parlayacaktır. . . Çin Seddi’ni görmeye gitmiş bir adamın çocukları olarak görüleceklerdir.”

Seyahat etmek muvaffakiyet olarak kabul edilir: ilgi cazibeli yerler görmek, ilgi alımlı tecrübeler yaşamak, ilgi cazip insanlara dönüşmek. Pekala, sahiden de o denli mi?

Pessoa, Emerson ve Chesterton, seyahatin bizi beşerlerle temasa geçirmek şöyle dursun insanlardan kopardığına inanıyorlardı. Seyahat en düzgün halimizde olduğumuzu düşündürürken bize en makûs halimizi gösterir. Buna “gezginin yanılsaması” diyebiliriz.

Bu yanılsamayı anlamak için “seyahat” derken neyi kastettiğimizle başlayalım. Sokrates, Peloponez Savaşı’na çağrıldığında Atina’da değildi, yeniden de gezgin sayılmazdı. Emerson’ın eleştirisi ise “zorunluluktan” yahut “görev icabı” seyahat edenler hakkında değildi. “Sanat, çalışma yahut hayırseverlik amacıyla” büyük uzaklıklar katetmeye hiçbir itirazı yoktu. Bir yerde bulunmak için nitekim sebebiniz olduğunun bir işareti de kanıtlamaya gereksinim duymamanız, yani hatıra, fotoğraf yahut kıssa biriktirme gereksiniminizin olmamasıdır. Turizmi de (Emerson ve arkadaşları haklıysa) ilgi alımlı olana yönelen ancak onu ıskalayan seyahat çeşidi olarak tanımlayalım.

“Turist, bir değişim yaşamak gayesiyle konutundan uzakta bir yeri istekli olarak ziyaret eden süreksiz kişidir.” Bu tarifi, turizm antropolojisi klasiği Hosts and Guests [Ev Sahipleri ve Misafirler] kitabının girişinden aldım. Tarifteki “amaç” değerlidir: turistik seyahat değişim için vardır. Pekala, tam olarak ne değişir? Tıpkı kitabın sonuç kısmından açıklayıcı bir görüş daha: “Turistlerin konut sahibi olanlardan ödünç alma mümkünlüğü, konut sahibi olanların turistlerden ödünç alma olasılığından düşüktür, münasebetiyle mesken sahibi toplumda bir değişim zinciri başlatırlar.” Bir değişim yaşamak için seyahat ederiz lakin sonunda diğerlerine değişim yaşatırız.

Örneğin, on yıl evvel Abu Dabi’deyken şahin hastanesindeki rehberli bir cinse katılmıştım. Kolumda bir şahinle fotoğraf çektirdim. Şahinciliğe yahut şahinlere ilgim yok, hayvanlarla karşılaşmaktan da genelde hoşlanmıyorum. Ne var ki, şahin hastanesini ziyaret etmek “Abu Dabi’de ne yapılır?” sorusunun karşılıklarından biriydi. Ben de gittim işte. Şahin hastanesinin yerleşim planından misyon bildirgesine kadar her şeyin benim üzere insanların (biz değişmeden değiştirenler, yani turistler) ziyaretleriyle biçim değiştirdiğinden ve değişmeye devam edeceğinden şüpheleniyorum. (Fuayenin duvarında bir dizi “turizmde mükemmellik” mükafatı gördüğümü hatırlıyorum. Buranın bir hayvan hastanesi olduğunu unutmayın.)

Bir yerin oraya istekli olarak değişim yaşamak hedefiyle seyahat eden insanların elinde yeni bir biçim kazanmasının nesi makus olabilir? Cevap: Bu türlü beşerler ne yaptıklarını bilmemekle kalmayıp öğrenmeye tenezzül bile etmezler. Beni düşünün. Şahinciliğe böylesine tutku duymak ve bu tutkuyla Abu Dabi’ye kadar gitmek bir şeydir, ancak hayatınızı yeni bir doğrultuda geliştirmek umuduyla bu ziyarete heves etmek diğer bir şeydir. Ben her iki durumda da değildim. Abu Dabi öncesi hayatımda şahincilik ne kadar varsa Abu Dabi sonrası hayatımda da o kadar olacağını, yani hiç olmayacağını bilerek hastaneye gittim. Kıymet vermediğiniz ya da kıymet vermeyi arzulamadığınız bir şeyi görmeye gidiyorsanız, bir yerden bir yere hareket etmekten ayrıca bir şey yapmıyorsunuz demektir.

Turizm, bir oraya bir buraya giden lokomotif gibisi karakteriyle dikkat çeker: “Fransa’ya gittim.” Pekala, orada ne yaptın? “Louvre Müzesi’ne gittim.” Tamam, fakat orada ne yaptın? “Mona Lisa’yı görmeye gittim.” Yani, süratlice geçip gitmeden evvel diyorsun. Görünüşe bakılırsa, birçokları Mona Lisa’ya bakmak için en fazla on beş saniye harcıyor. Nereden baksan, bir oraya bir buraya koşturmaktan ibaret.

Turistlerin tuhaf rasyonalitesi, hem bir yerde yapmaları gereken şeyi yapma isteğiyle hem de yapmaları gereken şeyden kaçınma dileğiyle hareket etmelerini sağlar. Paris’e birinci seyahatimde hem Mona Lisa’dan hem de Louvre Müzesi’nden bu türlü kaçındım. Ne var ki, bir oraya bir buraya hareket etmekten kaçınamadım. Kentin bir ucundan başka ucuna farklı güzergahlarda tekraren yürüdüm, yürüyüşlerimi bir harita üzerinde işaretleseydiniz devasa bir yıldız işareti oluştururdu. Yaşadığım ve çalıştığım büyük kentlerde bütün günümü yürüyerek geçirmeyi hiç düşünmem. Seyahat ettiğinizde, nasıl daha güzel vakit geçireceğinize ait olağan standartlarınızı askıya alırsınız. Öteki standartlarınızı da askıya alırsınız; yemek, sanat yahut cümbüş zevkinizin sizi kısıtlamasını istemezsiniz. Ne de olsa, dersiniz kendi kendinize, seyahat etmenin yegane hedefi günlük ömrün sonlarını aşmaktır. Genelde müzelerden uzak duruyorsanız ve ani bir değişim yaşamak maksadıyla müze gezmek isterseniz, tablolara bakıp ne anlayacaksınız ki? Siz de kendinizi şahinlerle dolu bir odada olabilirsiniz.

Turistin nasıl kendi kendini baltaladığını biraz daha yakından inceleyelim. Walker Percy’nin “Varlığın Kaybı” [The Loss of the Creature] isimli denemesinden iki örnekle bunu izah etmeye çalışayım.

İlki, Büyük Kanyon’u ziyaret eden bir gezgin. Seyahatinden evvel zihninde kanyona dair bir “sembolik yapı” fikri vardır. Kanyon, gördüğü fotoğraflara yahut kartpostallara benziyorsa keyifli olur, hatta kanyonu “kartpostal üzere güzel” diye tanımlayabilir. Lakin ziyareti esnasında güneş ışığının açısı farklıysa, renkler ve gölgeler beklediği üzere değilse, kendini aldatılmış hisseder: yanlış bir günde gelmiştir. Kanyona direkt bakamayan, yalnızca zihnindeki imgeye uyup uymadığına karar vermek zorunda kalan gezgin “düpedüz sıkılmış yahut yaşadığı zorluğun şuurunda olabilir: ayaklarının tabanında genişleyen büyük şey her nasılsa ondan kaçıyor olabilir.”

İkinci örnek, Iowa’dan yola çıkıp Meksika’yı dolaşan bir çift. Seyahatten keyif alırlar lakin her zamanki görüntülere biraz burun kıvırırlar. Sonra kaybolurlar, kayalık bir dağ yolunda saatlerce ilerlerler, “haritada bile görülmeyen küçük bir vadide” dini kutlamaların yapıldığı bir köye rastlarlar. Köylülerin dansını izleyen turistler nihayet “otantik, büyüleyici, tuhaf, pitoresk, bozulmamış bir manzaraya” kavuşurlar. Yeniden de bir ölçü memnuniyetsizlik hissederler. Iowa’daki meskenlerine döndüklerinde, etnolog bir arkadaşlarına bu tecrübeden övgüyle bahsederler: Orada olmalıydın! Birlikte yine gitmeliyiz! Etnolog sahiden de onlarla birlikte gittiğinde, “çift olup bitenleri izlemek yerine etnoloğu izler. En büyük umutları arkadaşlarının gördüğü dansları ilgi cazip bulmasıdır.” “Deneyimlerinin gerçek olduğunu onaylaması” için arkadaşlarına muhtaçlıkları vardır.

Turist, hürmetkar bir karakterdir. Tecrübelerinin geçerliliğini etnologlara, kartpostallara, bir yerde ne yapmanız yahut yapmamanız gerektiğine dair klâsik bilgeliğe havale eder. Bu hürmet, yani “deneyime açıklık” turisti tecrübeden aciz kılan şeyin ta kendisidir. Emerson şöyle bir itirafta bulunmuştur: “Vatikan’ı ve saraylarını arıyorum. Gördüklerimle ve bana önerilenlerle sarhoş olmak istiyorum fakat sarhoş değilim.” Emerson, bir anıtın, tablonun yahut şahinin önünde durmuş ve bir şeyler hissetmeyi talep etmiş turistler ismine konuşur. Emerson ve Percy bu talebin neden mantıksız olduğunu anlamamıza yardımcı olur: turist, kişinin kendi hislerinin değerli olmadığına çoktan karar vermiştir, Bir tecrübenin esasen X olup olmadığı, X’in ne olduğundan bihaber biri olarak sizin asla karar veremeyeceğiniz bir şeydir.

Benzer bir argüman, turistin insanlığın büyük topraklarını onurlandırma dürtüsü için de geçerlidir. Percy ve Emerson estetiğe odaklanarak bize gezginlerin aradıkları duyusal tecrübeleri edinmelerinin ne kadar sıkıntı olduğunu gösterirken, Pessoa ve Chesterton etikle ilgilenir. Gezginlerin neden öbür beşerlerle gerçek bağlar kuramadıklarını araştırırlar. Paris’teki gezintilerim sırasında insanlara bakar, kıyafetlerini, hallerini, etkileşimlerini dikkatle incelerdim. Etrafımdaki Fransızların Fransızlığını görmeye çalışıyordum. Bu, arkadaş edinmenin yollarından biri değildir.

Pessoa sadece bir tane “ruhu olan gerçek gezgin” tanıdığını söylemişti: takıntılı bir biçimde broşür toplayan, gazetelerdeki haritaları yırtıp saklayan ve uzak aralar ortasındaki tren tarifelerini ezberleyen bir ofis elemanı. Bu çocuk, dünyanın dört bir yanındaki yelken rotalarını bir bir sayabilirdi fakat Lizbon’dan hiç ayrılmamıştı. Chesterton da bulunduğu yerden ayrılmayan gezginleri onaylıyordu. “Evinde oturduğu yerden Laponları sevebilecek, Çinlileri kucaklayabilecek, Hampstead ya da Surbiton’da Patagonyalıları bağrına basabilecekken, gidip neye benzediklerini görmek için körlemesine ve intihara meyilli bir dürtüye kapılan düşüncesiz” turistin “dokunaklı, hatta trajik bir varlık” olduğunu yazmıştı.

Asıl problem, öteki yerler yahut öteki yerleri görmek isteyen beşerler değil insanı bir seyirci olarak alaka kurmaya zorlandığı öteki insanların ortasına iten seyahatin insanlıktan çıkaran etkisiydi. Chesterton, uzakta olanı makul biçimde sevmenin, yani uzaktan sevmenin daha kozmik bağlar kurmayı sağladığına inanıyordu. Hampstead’deki adam yabancıları “genel manada …çalışan, çocuklarını seven ve ölen beşerler olarak düşündüğünde onlar hakkındaki temel gerçeği kavrayabiliyordu.” Chesterton “Evindeyken hissettiği insani bağlar yanılsama değildir,” diye yazmıştı. “Daha çok içsel hakikatidir.” Seyahat ise yakın olmak için büyük uzaklıklar katettiğimiz şahısların varlığını duyumsamamızı maniler.

Turizmle ilgili en değerli gerçek şudur: Döndüğümüzde nasıl biri olacağımızı esasen biliriz. Tatil yapmak yabancı bir ülkeye göç etmeye, üniversiteye girmeye, yeni bir işe başlamaya yahut âşık olmaya benzemez. Bu çeşitten arayışlara, bir tünele girip dışarı çıktığında kim olacağını bilmeyenlerin tasasıyla gireriz. Seyahat edenler ise gittikleri yerden birebir ilgi alanları, siyasi inançlar ve hayat biçimleriyle geri döneceklerinden emin olarak yola çıkar. Seyahat bumeranga misal, sizi başladığınız yere döndürür.

Bunun sizin için geçerli olmadığını düşünüyorsanız, yani seyahatlerinizin büyülü olduğunu ve içinize işlediğini, kıymetlerinizi güçlendiren, ufkunuzu genişleten, sizi nitekim dünya vatandaşı yapan tesirleri olduğunu düşünüyorsanız bu olguyu birinci elden değerlendiremeyeceğinizi unutmayın. Pessoa, Chesterton, Percy ve Emerson gezginlerin kendilerine değiştiklerini söylediklerinin farkındaydı ancak bir yanılsamayı tespit edebilmek için iç gözlemlerinize güvenemezsiniz. Bunun yerine dikkatinizi, yakında yeni yaz maceralarına atılacak arkadaşlarınıza yöneltin. Döndüklerinde onları ne durumda bulmayı beklersiniz? Seyahatlerinden ziyadesiyle dönüştürücü, “hayatta bir sefer yaşanacak” bir tecrübeymiş üzere bahsedebilirler lakin onların davranışlarında, inançlarında, ahlaki pusulalarında bir fark görebilir misiniz? En ufacık bir fark olur mu?

Elbette seyahatler eğlencelidir, seyahat etmeyi sevmemiz pek doğal anlaşılır. Anlaşılmaz olan, seyahat etmeye neden bu kadar kıymet verdiğimiz, onu neden “erdem” olarak gördüğümüzdür. Tatil yapmak olmayacak bir değişimin peşinde koşmak ve yeni hiçbir şeyi benimsememekse, neden seyahatin büyük manalar taşıdığı konusunda bu kadar ısrar ediyoruz?

İnsan hiçbir şey yapmamanın tahminen de o kadar kolay olmayacağı sonucuna varıyor, bu da bilmecenin yanıtıymış üzere görünüyor. Bir daha asla seyahat edemeyeceğinizi öğrendiğinizde hayatınızın nasıl olacağını hayal edin. Hayatınızda büyük bir değişiklik yapmayı planlamıyorsanız, bu ihtimal korkutucu bir halde “Daha fazla seyahat etmeliyim, sonra öleceğim” diye belirir. Seyahat, bu geniş vakit dilimini “seyahatten evvel ve sonra” olmak üzere ikiye ayırarak vefatın kaçınılmazlığını gizler. Bunu da mümkün olan en makul biçimde yapar: size tadımlık vererek. Bir gün hiçbir şey yapamayacağınız, hiç kimse olamayacağınız ihtimalini düşünmek istemezsiniz. Bu türlü bir tecrübenin önizlemesini lakin bunu nasıl heyecan verici ve öğretici şeyler yaptığınıza dair bir kıssayla gizleyebildiğinizde kabul edersiniz: Deneyimlemiş, bağlanmış, dönüşüyorsunuzdur. Üstelik tüm bunları kanıtlayacak ikramlık eşyalarınız ve fotoğraflarınız da vardır.

Sokrates, ideolojinin vefata hazırlanmak olduğunu söylemişti. Seyahat, bunu yapamayanlar için vardır.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Agnes Callard’ın The New Yorker’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.