“Instagram kapatılınca ben”

Türkiye’de Instagram’a erişim 2 Ağustos prestijiyle hiçbir açıklama yapılmadan engellendi. Bunun üzerine başta Twitter (X) olmak üzere başka toplumsal medya mecralarında yasağın nedeniyle ilgili argümanlar ve spekülasyonlar dolaşmaya başladı. Yasağın Hamas lideri İsmail Haniye’nin öldürülmesi üzerine Türkiye’de Haniye için ulusal yas ilan edilmesinin üstüne gelmesi, Instagram yasağının ulusal yasla ilintili olduğu savının güçlenmesine yol açtı. Ayrıca İletişim Başkanı Fahrettin Altun’un Instagram’ın Haniye’nin öldürülmesine ait taziye mesajlarını sebep göstermeksizin kaldırmasını eleştirdiği “Instagram’ı şiddetle kınıyorum” paylaşımı da yasağın Haniye’yle temaslı olduğu fikrini güçlendirdi. Daha sonra Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu geç de olsa açıklama yapma zahmetine girişerek Instagram’ın “katalog suçlara” uymaması sebebiyle Türkiye’de erişime kapatıldığını bildirdi. Yetkililer, Instagram’ın Batılı ülkelerin taleplerine süratlice karşılık verilmesine rağmen Türkiye’nin ikazlarına karşın katalog kabahatler çerçevesini dikkate almadığını ve ikili standart uyguladığını belirtti.

Kimileri yasağa karşı öfkesini lisana getirirken bazıları de Instagram’ın engellenmesinin sebep ve sonuçlarıyla ilgilenmeksizin kendi iradeleri dışında da olsa Instagram detoksu yapmanın “yaşam kalitelerini artırdığını” lisana getirdi.

Sosyal medyanın insan sıhhati üzerindeki olumsuz tesirleri tartışılırken en çok zikredilen mecra, tüketirken tükendiğimiz Instagram’dı kuşkusuz. Sıkılmaya, durup düşünmeye, yavaşlamaya, gerçek bir ânın tadını çıkarmaya yabancılaşmamızda; en bâtın hislerin, en kıvılcım dolu esprilerin, en derin fikirlerin bir tuşla önümüze serilmesinde ve paylaşımlar üzerinden yükselen bir kıyaslama ve rekabet dalgasının kollarında nefessizlikten bitap düşmemizde; başı allak bullak olmuş dopamin reseptörlerimizde; her şeye sahip olabilecekmişiz yanılsaması yaratan karmakarışık bir algoritma karşısında fecî bir boşluk hissiyle cebelleşmemizde ve saymakla bitmeyecek kaç yozlaşmada Instagram’ın ve öbür toplumsal medya uygulamalarının önemli bir rolü olduğu su götürmez bir gerçekken Instagram’ın engellenmesiyle rahatladığını hatta gençleştiğini söyleyenlerin bu hisleri, sağlam olmasa da belirli bir tabana oturuyor.

Fakat asıl korkutucu olan toplumsal medya bağımlılığının sansürle ve yasakla çözülebileceğine inanmaya kadar giden apolitizme bulanmış kanıksama hali. Ülke nüfusunun neredeyse yüzde 90’ının kullandığı bir uygulamanın apansızın yasaklanması üzere toplumsal bir sıkıntıyı büsbütün kendi toplumsal medya bağımlılığı ya da kendi “sosyal medya detoksu” üzerinden kıymetlendirmek ve yalnızca kendi üzerindeki tesirinden ibaret zannedecek kadar ferdi algılamak yeni karşılaştığımız bir reaksiyon biçimi değil. Bu yüzden şaşırtan da değil. İçinde yaşadığımız devir ve dünya, Windows’u kişiselleştirmemizi ister üzere kalan her şeyi de kişiselleştirebildiğimiz kadar kişiselleştirmemizi sinsice öğütlüyor bize.

Instagram’ın kapatılmasına öfkelenenlerimiz ve Instagram’ı geri isteyenlerimiz ise her internet yasağında olduğu üzere Instagram’a erişmenin yolunu VPN kullanmakta buldu. “Enflasyonla mücadele” ismi altında durmadan riski ve ziyanı bölüşmeye razı edilen işçi kitlelerin boğazına çöken hayat pahalılığından hiç etkilenmeyen bir azınlık hayatını olduğu üzere sürdürürken, müsebbibi olmadığı enflasyonun bedelini ödeyerek “kemer sıkan” çoğunluk için Instagram yasağına katlanmak işten bile değildi. Kaybedilen bir şeyi geri almak için örgütlenmek, isyan ve çaba etmek yerine alternatif kolaycı tahlillere sarılmak, boşluğu doldurmaya çalışmak ve gittiği yere kadar yönetim etmek epey vakittir pis bir alışkanlık üzere uğraş damarlarını kangren etmeye devam ediyor. Instagram yasağıyla tekrar görünür olan bu tutum ne vakittir her türlü özgürlük ihlalinde hortlayan kabullenmeciliğin küçük bir örneğini sunuyor.

Öte yandan, son on yıldaki her türlü toplumsal hadisede olduğu üzere Instagram’ın kapatılmasıyla ilgili reaksiyonlar de daha çok toplumsal medya mizahıyla yüzeye çıktı. Mizahın uzun yıllardır hâkim ideolojiye zekice tenkitler getirmek için elverişli bir kanal ve muhalif tepkisellik için güçlü bir silah olduğuna ait yarı haklı bir şöhreti olsa da son on yıldır mizahın ve hatta toplumsal medyanın örgütlenme ve muhalefet etme aracı olarak üst üste çuvalladığına şahit olduk. Toplumsal medyada mizah, tesirli bir silah ve güçlü bir dönüştürücü fonksiyonu görmenin bilakis birden fazla vakit büyük gümbürtü koparacak toplumsal olayların olağanlaşmasına, kanıksanmasına, bu olaylara duyulan hassasiyetin ve hassaslığın yontulmasına hizmet etti. Bir sabah uyanıp ülkenin en çok kullanılan toplumsal medya platformuna erişimin engellendiğini öğrenince bir öbür toplumsal medya platformundan “Instagram kapatılınca ben” açıklamasıyla mizahi bir görsel paylaşarak duruma çabucak adapte olmanın mizahın güçlü bir silah olabileceği durumlara örnek teşkil etmediğini söylemek güç değil. 2013’te Seyahat Parkı direnişinde mizahın muhalif bir güç yaratmadaki gücüne şahit olmuştuk ancak aslında o mizahı güçlü gösteren kaldıraç, sokaklara dökülen binlerce insanın sesi ve uğraşıydı. Günün sonunda mizah da bir temsildir ve temsillerin gerçek bir değişimin fitilini ateşleyecek kadar kudretli olamayacağını kabullenmek gerekir.

Instagram yasağının akabinde gelen yansıların ve sirkülasyondaki mizahın büyük bir kısmı da başta Instagram olmak üzere toplumsal medya üzerinden yaptıkları reklam ve işbirlikleriyle para kazanan influencer’larla ilgiliydi. Influencer’ların bu denklemin neresinde olduğu farklı bir tartışmanın konusu olsa da Instagram yasağına reaksiyon göstermenin temelindeki motivasyon tek bir krem reklamıyla bir işçinin aylık gelirini oturduğu yerden kucaklayan bir influencer’ın mağduriyeti olamayacağı üzere, geçimini sağlamak için Instagram’dan faydalanan küçük esnaf ya da mesken üretimi eserlerini satan küçük çaptaki girişimcilerin bu süreçte mağdur olacağı gerçeği de yadsınamaz. Yasağa gösterilmesi gereken reaksiyonun çerçevesi ne Özgür Demirtaş’ın neoliberal hezeyanları ne de influencer’ların mağduriyetleri üzerinden çizilemez. Toplumsal medyanın saymakla bitmeyecek aksilikleri bir yana, monopolleşen bir medya karşısında farklı muhalif seslerin ve ana akım medya dışında kalan haberlerin –dezenformasyon illetine rağmen– duyulmasını sağladığı tesirli örnekler var. Instagram’dan bağımsız olarak rastgele bir yasağa karşı sergilenen bu uyuşuk ve başı karışık tavır, birbiriyle ilintili çok daha büyük bir sorunun kesimi olarak görülmelidir.

Bu fütursuz yasağın bir boyutunun Filistin ile bağlantılanması ise tarafları ve hudutları bulanıklaşan, günden güne kördüğüm haline gelen Türkiye siyasetinde iktidar düşmanlığının, Filistin çabasını yok saymayla iç içe geçtiği tutarsız ve yanlış bir konumlanmaya yol açıyor. Bu yanlış konumlanmanın yasal görülmesi için çoklukla Hamas ve Hamas’ın İslamcı kimliği amaç gösterilse de Filistin çabasındaki öncü aktörlerin İslamcı kimlikleri, Filistin halkının gayretinin meşruiyetine ve haklılığına gölge düşüremez. Bütün dünyanın gözleri önünde dehşetli bir soykırım yaşanırken “laiklik” ve “ilericilik” kisvesi altında vicdansız bir tavır takınmak da “Ben Arap değilim ki beni neden ilgilendirsin?” diyerek koca bir halkın haklı gayretini görmezden gelmek de kabul edilebilir değildir. Problemin Arap olmakla değil, insan olmakla ilgili olduğu gün üzere açıktır.

Aynı anda hem iktidarın, hem göçmen düşmanlığının, hem de siyonizmin karşısında konuşlanmak en onurlu ve dengeli olanken birine dost olmanın başkasına düşman olma zorunluluğuymuş üzere algılandığı indirgemeci tavır, sapla samanın karışmasına neden oluyor. Üstelik iktidarın iç siyasette tahakküm kurma ve manipüle etme aracı olarak kullandığı İsrail ve Batı zıddı vicdan şovlarının art planında Gazze’deki soykırım başladıktan sonra İsrail’e güç ve ticaret sevkiyatının son hız devam ettiği bilindiğinde iktidarın Gazze’de öldürülen on binlerce beşere ne kadar aldırış ettiği açıkça görülüyor. Kendi halkını günden güne fakirleştiren, halkının sefaletine duyarsız kalan, her türlü katliamı ve ayrıştırmayı legalleştiren bir iktidarın Filistin halkının yaşadığı zulme karşı içten bir hal takınmasını beklemek en düzgün ihtimalle saflık olur. Bu denklemde iktidar düşmanlığı ve Filistin’in yok sayılmasının birbirine karışması kocaman bir mantık kusuruna dönüşürken Filistin’in safında olmak ya da göçmen düşmanlığına karşı durmak, iktidarın tarafını tutmaktan keskin biçimde ayrışıyor. Bir çocuğun bütün dünyanın karşısında “Susuzluktan, açlıktan ve daima yer değiştirmekten diğer bir şey yaşamadım. Dinlenmek için ölmek istiyorum” diye ağladığı kanlı bir savaşta, doğrular yanlışlar nettir. Düşmanlar ve failler muhakkaktır, bulanıklaşıp iç içe geçemeyecek kadar açık hudutlar vardır.

Meta tarafından geliştirilen toplumsal medya uygulaması Instagram’ın ABD tekelindeki öbür medya araçları üzere kapitalizmin en kurnaz neferlerinden biri olduğu hakikat olmasına rağmen şu an Instagram yasağına reaksiyon göstermenin Instagram’ın kendisini savunmakla en ufak ilgisi yoktur. Batı’nın çabucak hemen her durumda olduğu üzere bu hususta da ikiyüzlü davrandığı ve tekelindeki medya ve toplumsal medya araçlarını ideolojik açıdan manipülatif niyetlerle kullandığı tartışmasızdır. Lakin bu konjonktürde medyaya direnmenin yolu medya yasağı ya da sansür olamaz. Medyaya ya da Batı’ya direnmek üstten gelen bir baskıyla değil, aşağıdan filizlenen bir irade ve şuurla olmak zorundadır.