2016’nın sonbaharında vessaire okurları Yağmur Dolkun imzasıyla yayımlanan bir yazıyla karşılaştı. “Provokatif bir İngiliz güldürüsü: Fleabag” başlıklı yazı, Phoebe Waller-Bridge’in o sıralarda fenomen statüsüne ulaşmamış dizisi Fleabag’in şimdi yayımlanmış birinci dönemi üzerineydi. Yazıda geçen “(…) izleyiciye konuşma numarasını çok uygun beceriyor,” tabiri “Es” rumuzlu bir okurun “Bu nasıl bir terminoloji yoksunluğu,” reaksiyonuyla karşılaşmış, bizi sonradan parantez içinde de olsa dördüncü duvar sözünü eklemeye mecbur bırakmıştı. Ortadan neredeyse üç yıl geçmişken fark ettim ki, Yağmur net bir söz kullanmamakta haklıymış, zira Fleabag’in kameraya baktığı anlar bildiğimiz dördüncü duvar kullanımlarına benzemiyor. Hatta tahminen bunun için yeni bir isim bulmak gerekiyor.
Dördüncü duvarı kırmanın çeşitli varyasyonları televizyon için üretilen işlerde 1950’li yıllardan beri kullanılıyor. Günümüzün birinci akla gelen örnekleri ise The Office’in (2005-2013) başını çektiği mockumentary’ler ve House of Cards (2013-2018). Geçmişteki örneklerde çoğunlukla “cringe”, yani oburunun ismine utanma hâlinden doğan mizah için kullanılsa da House of Cards gibi istisnalar da mevcut. Fleabag’in kameraya baktığı anlar ise kameraya bakan karakter ve ekranın arkasındaki seyirci arasındakini bir iktidar bağı üzerinden tanımladığı için mockumentary estetiğinde çekilen komedilere kıyasla House of Cards’a daha yakın üzere görünüyor. Altyazı’nın Mayıs-Haziran 2019 sayısında[i] yer alan “Çok Uzak, Fazla Yakın” başlıklı yazıda Aslı Ildır’ın belirttiği üzere The Office üzere diziler düzmece belgesel estetiğine yaslanarak anlatısındaki oburunun ismine utandıran anlara biçimsel bir mazeret buluyor, türlü tuhaflıklarını onun daha rahat hazmedebileceği bir aradan aktarıyor. Ortada anlatı dünyasına dahil bir kameranın bulunmaması ve karakterinin gerçekliğinin böylelikle ortaya dökülmesi, bu açıdan hayli farklı bir tesir yaratıyor.
Olan biteni dışarıdan gözlemleyebilme imkânı, bir hikâyeyi takip eden seyirciye bizatihi bir kadir-i mutlaklık katıyor. Dördüncü duvarı kırmak ise karakterin kendi kadir-i mutlaklığını ilan etmesi, “seni görebiliyorum” demesi manasına geliyor. House of Cards’ın kendisi de bir iktidar hikâyesi anlattığı için dördüncü duvarı kırma aksiyonu, ana karakterin hakimiyetini tam manasıyla tescillemesi manasına geliyor. Her şeyi biliyor, her şeyi denetim ediyor, seyircinin varlığının farkında olan tek kişi, üstelik tüm o vahim şeyleri bizim onu izlediğimizi bilirken yapıyor. Bu açıdan seyirci, pozisyonu gereği sahip olduğu iktidarı devrediyor, Frank Underwood’un bir nevi işbirlikçisi pozisyonuna sokuluyor. İpler büsbütün onun elinde ve bundan iki taraf da şad gibi[ii].
Fleabag ise seyirciyi bir kaçış sistemi olarak kullanıyor. Tekrar Aslı Ildır’a başvurursak “hayatında herkese olduğu üzere bize de ‘oynuyor.’” Ildır, yazının bir öbür yerinde ise misal bir iktidar münasebeti tasvir ediyor: “Daima onu takip eden ve bir an bile onun dünyasından dışarı adımını atmayan kamera o derece ona ilişkin ki, istediği vakit dönüp dik dik bakabiliyor kameraya, direktöre, seyirciye bize. (…) Bizimle bağlantısı tam da bu denetim hâli üzerinden işlediği için denetimi yitirdiği anlarda bize bakmıyor Fleabag. (…) Bu yüzden Boo’yla ilgili gerçeği (…) onun ağzından değil, geriye dönüşler ya da diğer karakterlerle diyalogları aracılığıyla öğreniyoruz.” Öbür karakterlerin ne yapacağını onlardan evvel bilmesi, bir şey söylerken aslında ne kastettiklerini varsayım edebilmesi onun anlatı üzerinde aşikâr bir hakimiyeti olduğuna işaret ederken sakladıklarını da yavaş yavaş görünür kılıyor. Olağan burada Waller-Bridge’in tabiriyle ‘gizli arkadaşının’, yani kameranın ya da seyircinin ona karşılık verme bahtı olmaması da büyük bir artı olsa gerek. Fleabag yönetebildiği kadar risk almak, müsaade verdiği kadar yargılanmak, istediği anda savunma düzeneklerini devreye sokabilmek istiyor. Bunun için de kameradan daha uygununu bulması sıkıntı, ta ki kamera ondan daha güçlü bir pozisyona geçene kadar. Birinci dönemde Fleabag’in kameraya baktığı anlar hikâyeye eklenen alaycı, acımasız, kışkırtıcı birer dipnot fonksiyonu görürken ikinci dönemde işin rengi yavaşça değişiyor.
Andrew Scott’ın canlandırdığı rahibin Fleabag’in hayatında kapladığı yer büyüdükçe, seyirci iktidarı karakterden geri almaya başlıyor. Rahiple birlikte denkleme bir öteki kadir-i mutlak figür, yani İlah girdiği için rahip-Tanrı ile Fleabag-seyirci ortasındaki bağlantı eşleniyor, iki karakterin birbiriyle kurduğu ilgiyi de etkilemeye başlıyor. Rahip bizi direkt görmese bile Fleabag’in bir yerlere “kaçtığını” fark ediyor ve birebir doğrultuya bakıyor. Hasebiyle onun savunma sistemini yerle bir ediyor. House of Cards’ta da Claire Underwood’un eşiyle birlikte kameraya baktığı birkaç an, 5. dönemin sonlarına hakikat onun da bir anda seyirciye hitap ederek konuşmaya başlamasıyla sonuçlanmıştı. Fleabag’de misal bir durumun kelam konusu olmaması, burada sıradan bir dördüncü duvarı kırma aksiyonuyla de karşı karşıya olmadığımızı gösteriyor. Rahip “Nereye kaçıyorsun o denli?” diye sorduktan sonra tıpkı doğrultuya, yani tam olarak kameraya bakıyor, ayrıyeten Fleabag’in o ânın ve alanın sonlarının dışına çıktığının farkında. Fleabag’in sahibi olduğu kafede geçen bu sahneyi Vulture yazarı Kathryn VanArendonk şöyle anlatıyor: “Fleabag ve biz seyirciler için bir ihlâlmiş üzere görünüyor. Onunla uzun müddettir bir çift üzereyiz, konuşmacı ve gözlemciden oluşan fonksiyonsuz bir ikili. (…) Fleabag’le bağımızda artık bir üçüncü var, artık orantısız, birbiriyle zayıf bir irtibat kuran, müşterek bilgiden, mizahtan ve muhtaçlıktan oluşan acınacak derecede olmamış bir üçgeniz. Kimilerimizin kurmaca karakteri olması ve kimilerimizin olmaması bütün bunları ne kadar ağır hissettiğimiz gerçeğini değiştirmiyor.” Rahip Fleabag’in Rabbini görmüyor lakin anlıyor, hissediyor, hatta tahminen daha evvelce varlığından haberdar olmadığı bu türlü bir güçten gözü korkuyor. Buna karşın seyirciyi ne görüyor ne de duyuyor. Seyirci birebir anda hem orada hem de orada değil üzere, eşik gibisi bir mekânda varlığını sürdürüyor.
Öte yandan rahibin bizi görmemesi, Fleabag’i nitekim gören (ya da hakikaten dinleyen, onunla sahiden ilgilenen) tek kişi olduğu gerçeğini de değiştirmiyor. Onunla olan seks sahnesinde (geçmişteki tecrübelerinin aksine) Fleabag’in kamerayı yere hakikat ittirmesi bundan kaynaklanıyor. Yani ikinci dönemde dördüncü duvar pratiklerini değiştiren birinci etken, Fleabag ve rahibin münasebeti. Başkası ise Fleabag ve seyircinin alakası.
Dizinin en ışıltılı anlarından biri olmasa da dönemin sonlarına gerçek bu tartışmada yeri olduğunu düşündüğüm bir sahne var. Fleabag son kısımda babasının bulunduğu tavan ortasına çıkan merdivenlere birinci adımını atarken geriye dönüp kameraya bakıyor ve elbisesinin eteğini kapatıyor. Bizim bakışımızdan tahminen de birinci kere rahatsızlık duyduğuna şahit oluyoruz. Bunun nedeni de seyircinin fonksiyonunun afişe olması. Savunma sisteminin ismi konduğu için artık varlığımız onu rahatlatmıyor. Daha doğrusu rahip, seyirciyle ortasında aslında ne kadar büyük bir uzaklık olduğunun farkına varmasını sağlıyor. Bu da bizi birbirimizden uzaklaştırıyor, ilişkimizdeki sonun başlangıcı fonksiyonu görüyor.
Hikâyenin sonunda da rahip kendi ilahını seçerken Fleabag’in tercihi, bakışlarıyla kameradan onu takip etmemesini rica etmek oluyor. Tahminen onu tatmin etmeyen cinsel tecrübeler yaşamayı sürdürecek, üvey annesi üzere dehşetli beşerlerle muhatap olmak zorunda kalacak, rahiple olduğu üzere can yakıcı ayrılıklar yaşayacak, hatta günün birinde bize dönecek, fakat kurallarını onun belirlemediği bir alakayı yönetmemize, bütün bunları onu artık rahatsız eden bir mercek aracılığıyla takip etmemize müsaade vermeyecek. Kameraya baktığı onca ânın akabinde gerisini dönüp giderken de iki dönem boyunca oynadığı dört duvarı aldığı yere koymayı ihmal etmiyor. Son hareketiyle bizi bulduğu noktaya, ona heyecan verecek yeni karakterini arayan seyirci pozisyonuna bırakıp gidiyor.
[i] Buraya Altyazı’nın dönmesiyle ilgili memnunluk belirten çeşitli emojiler geldiğini hayal edebiliriz.
[ii] #MeToo ifşalarının akabinde Kevin Spacey ile ilgili ortaya çıkan gerçekler bu sıkıntıya farklı bir boyut katsa da bu yazının konusunu aşıyor. Değinmeden geçmek yanlışsız olmaz, ancak alelade tartışmak da istemeyiz.
