Orada büyümek şöyle dursun, Britanya’da yaşamış rastgele biri, HBO’nun yeni küçük dizisi Chernobyl’deki santralin müdürü Viktor Bryukhanov’un sesini anında tanıyacaktır. Tiz, boğuk, sekretervari bir ses. Kaygısızlıkla örtülmüş bâtın bir tehdit taşıyor. İngiltere’nin güney batısındaki ufak bir kasabadan gelen Con O’Neill tarafından canlandırılan Bryukhanov, birinci kısmın büyük çoğunluğunu olan biteni inkâr ederek geçiriyor. Reaktör patlamış olamaz. Radyasyon pahaları yanılgılı. Radyasyon zehirlenmesi yaşayan ve kusmaya başlayan birinci müdahale takımı sırf kirli su içmiş. Bryukhanov rolünde O’Neill, yeni bir gerçeklik yaratmak için İngiliz aksanını kullanıyor. Bu onun kendi gerçekliği değil, içinde olduğu bürokratik yapının niyet biçimine itaat eden bir gerçeklik.
Chernobyl, 1986’da Ukrayna’daki nükleer santralde gerçekleşen patlamanın hikâyesini anlatan iç karartıcı ve his yüklü bir tarihi dizi. Olayın akabinde geçen saat ve günleri, tahliye buyruklarıyla ilgili tartışmaları, bilginin kısıtlanmasını, dehşetli bir şiddetli radyasyondan mustarip personelleri ve itfaiyecileri, giderek daha da çaresiz hâle gelen nükleer alevleri söndürme denemelerini anlatıyor. Dizi içten içe hissedilen bir varoluş tasasıyla dolu, bir kıtanın tamamını yok etme ihtimali olan görünmez bir tehlikeyi gösteriyor. Resmettiği dünyada olabilecek en makûs şey çoktan gerçekleşmiş, onu sınırlamak ve hafifletmekten öteki bir seçenek yok.
Chernobyl’in oyuncu takımının çoğunlukla İngiliz aksanlı oyunculardan oluşması SSCB’de geçen bir dizide göze çarpıyor. Dizinin yaratıcısı Craig Mazin, bir röportajda Rus aksanı kullanmanın saçma olacağına ve dizinin dram istikametini azaltacağına en baştan karar verdiklerini söylüyor. Amerikan aksanının da abes kaçacağına karar veriliyor. Onun yerine Amerikalı olmayan ve İngilizce konuşan oyuncularla anlaşılıyor, böylece takımın büyük çoğunluğu Britanyalı oluyor. Jared Harris (Mad Men’in Lane Pryce’ı) işini ciddiye alan ve üst seviye görevlilere temkinli bir dürüstlükle karşı çıkan bir bilimadamını canlandırıyor. Lancashire kontluğuna bağlı kentlerden Chorley’li Adam Nagaitis felakete maruz kalan itfaiyecilerden birini canlandırıyor, açıkta kalmış, korunmasız reaktöre yarar etmeyen suyu püskürtmeye yetkililer tarafından mecbur bırakılmış, radyoaktif parıltıdan ötürü yüzü kıpkırmızı hâlde ve parçalanıyor.
Konuşma biçimi, Britanya’da insanları çok katmanlı bir toplumsal sistemin içine süratlice ve yanılgısız yerleştirmenin bir yolu. Britanyalıların sesleri, sınıflarını, bölgelerini, eğitimlerini, birinin kendisi dışındaki dünyayla nasıl münasebet kurduğunu ve onun tarafından nasıl şekillendirildiğini ortaya çıkaran öteki birçok çabucak göze çarpmayan özelliği ele veriyor. Britanya’daki beşerler kimliklerini baştan yaratmak, geçmişlerini gizlemek ya da toplumsal hiyerarşide yeni bir pozisyon için çaba vermek istiyorlarsa, işe çoğunlukla seslerini değiştirerek başlıyorlar. Chernobyl’deki İngiliz aksanları sınıfa ve bölgeye nazaran değişkenlik gösteriyor. SSCB’nin ücra bir köşesinden çöken santralin altında tünel açmak için çağrılan madencilerin hepsinin İskoçyalı olması beğenilen bir dokunuş. Bilimadamları tok, hoş, değerli eğitim almış seslere sahipken siyasetçiler ve bürokratların çeşit çeşit aksanı var. Devrimci emekçi sınıfı toplumsal hareketliğiyle kuşaklar boyunca Sovyet siyasi seçkinlerinin ortasına sızmışken bu da son derece mantıklı.
Chernobyl muhtemelen Armando Iannucci’nin 2017’de çektiği “screwball” güldürüsü Stalin’in Ölümü’nden bu yana savaş sonrası Sovyet hayatının temsil edildiği en tanınan üretim. O sinemada de oyuncu takımının yarısı Britanyalı ve seslerine aşinalığımız çok şaşırtan. Örneğin İngiliz Malayası’nda doğan ve Londra’da büyüyen tiyatrocu Simon Russell Beale’in canlandırdığı, Stalin idaresinin güvenlik şefliğini yürüten psikopat, mevt saçan pedofil Lavrentiy Beria. Bir noktada Beria rolündeki Beale, bekleyen NKVD casuslarına idama mahkûm edilen vatandaşların listelerini dağıtıyor. Sesi Bryukhanov üzere kendinden emin ve istikrarsız, şahsî karizmasını epey hayli aşan bir bürokratik mantıkla şartlandırılmış. Beria duruyor ve listeyi işaret ediyor: “Kadını adamın önünde vur ve adamın gördüğünden emin ol. Ah, bir de bu. Hmm… Onu öldür, kilisesine götür ve kürsüye yanlışsız at. Gerisini sana bırakıyorum.”
Gözlerimi kapatırsam öğretmenlerimi duyuyorum. Bilet denetimlerini duyuran tren kondüktörlerini duyuyorum. İnternetim bozulduğunda telefonlara karşılık veren insanları duyuyorum. Öğrencilerim mantıklı ancak gerçeğe dönüştürülemeyecek taleplerde bulunduğundaki kendi sesimi dahi duyuyorum. İngiliz aksanıyla Stalinizm kulağa inandırıcı geliyor. Çok mantıklı görünüyor. Pekala neden?
Cevaplardan biri kültür kuramcısı Mark Fisher’ın yazdıklarına işaret ediyor. Fisher, Britanya devlet yönetiminin “piyasa Stalinizm’i” diye tanımladığı şeyin pençesinde olduğunu tez ediyordu. 1980’ler ve 1990’lardan bu yana Britanya’nın kamu hizmetleri özelleştirilmişken okullar, hastaneler ve üniversitelerden geriye kalanlar, puanlar, ölçümler ve ferdi performans değerlendirmelerinden oluşan karmaşık bir ağın içinde birbiriyle müsabakaya mecbur bırakılmış durumda. Kısaltmalardan oluşan isimlere sahip düzenleyici kurumlar ortaya çıkıp süratle kayboluyor. Fisher’a nazaran bu tıp uygulamalar, tipik Sovyet endüstrileşmesini ayırt edici özelliklerinden amaçlar, teşvikler ve başarısızlıkla sonuçlanan planlardan oluşan acımasız ve dikkat çeken aygıtları akla getiriyor.
Sovyet otoriterizminin İngiliz aksanıyla rahatsız edecek kadar kusursuz duyulmasının nedeni, Britanyalı insanların hayatlarını Sovyetler Birliği’ninkine emsal bürokrasilerde geçirmeleri olabilir mi? Azalan altyapı şebekeleri, tekleyen büyümesi, etrafla ilgili yavaş yavaş büyüyen kaygısı, fonksiyonsuz politik sınıfı ve can sıkıcı bürokratik ağlarıyla 2019’daki Britanya, muvaffakiyetin kendisindense sembollerine yönelmişken Sovyetler periyodundaki Ukrayna’nın 1980’lerdeki hâline tahminen bir vakitler olduğu kadar uzak görünmüyor.
Gerçekten de 2019’dan geriye dönüp baktığımızda Rusya ve Britanya’nın tarihleri birbirinden o kadar da farklı görünmüyor. İki ülke de moderniteye giden yolda Ukrayna ve Hindistan, Karayipler ve Orta Asya üzere yerleri yıkıp geçen, işgücü ve kaynak alırken geride kıtlık bırakan eski birer imparatorluk. İki ülke de İkinci Dünya Savaşı’ndaki zaferlerini birer kuruluş mitine dönüştürdü, üç jenerasyonun devasa değişiklikleri ve gerilemesi üzerinden yanlış süreklilikler üretti. Son yıllarda ikisi de savaş sonrası global sistemden çekildi, onu kendi tercihlerine nazaran yine hayal etmeyi deniyorlar. Britanya’nın kendine ilişkin bir nükleer reaktör kazası bile oldu. Cumbria’da bulunan Windscale Santrali’nde 1957’de gerçekleşen yangın Çernobil kadar büyük bir facia olmanın yanından bile geçmedi, buna karşın etrafa epey geniş çapta ziyan verdi. Bölgedeki sütlerin kirlenmiş olduğu tez edildi ve temini süreksiz olarak askıya alındı. Sonradan ortaya çıkan radyasyon sızıntısı lokal halkta 200’den fazla tiroid kanseri hadisesine yol açtı. Bölge Ukrayna’da olanın tersine tahliye edilmemişti.
Chernobyl’in bu benzerlikleri akla getirmesi çoğunlukla kasıtlı değil. Dizi, Sovyet nükleer sanayisinin başarısızlıklarını ifşa ederek hayatını tehlikeye atan bilimadamı Valery Legasov üzere gözü pek bir figür üzerinden kolay, artık çok tanıdık bir nakarat hâline gelmiş bir bildiri veriyor: “Uzmanlara ve biliminsanlarına itimadın. Gerçeğin içinde siyaseti aşan bir paha mevcuttur.” Bu yalancı sofuluğa karşın Chernobyl’in İngiliz aksanlarının anlattığı hikâye farklı. Onlar Rusya’yı, hiçbir şeyi umursamadan global sistemi yerle bir eden, külliyen yabancı, gizemli ve iflah olmaz bir devlet olarak gösteren anlayıştan uzaklaşmamıza müsaade veriyor. Birebir halde o tuhaf parıltısının ve uysal istisnailiğinin bir kısmını geri alarak Britanya’ya da farklı bir gözle bakmamızı sağlıyor.
Çernobil kurbanlarıyla on yıllar boyunca röportaj yapan Rus muharrir Svetlana Aleksiyeviç, felaketin tarihî vakte dair algımızı bozduğunu, Dünya üzerinde binyıllar boyunca sürecek yaralar açtığını sav ediyor. Felaket, yeni bir çeşit geleceğe işaret ediyor: “Komünizm, milliyetçilik ve şu an içinde yaşadığımız, uğraştığımız yeni dinin zorluklarının yanı sıra ileride öbür zorluklar bekliyor. Hâlâ ortada olmasa da daha acımasız ve herkesi kapsayan zorluklar.” Benzeri formda İngiliz aksanıyla Stalinizm, bize on yıllar süren Soğuk Savaş’ın düzmece ayrımlarıyla şekillenmemiş bir gerçekliği kıymetlendirme bahtı sunuyor. İngiliz aksanlarıyla Chernobyl, bize yollar tamı tamına birebir değilse de, hatta farklı araçlarda farklı suratlarla ilerlemişlerse de Rusya ve Britanya’nın tarihlerinin tıpkı istikamete gittiğini gösteriyor.
*Bu yazı Can Koçak tarafından Sam Wetherell’in Verso Books blog’unda yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
