Üçlü konsül olarak da bilinen Dziga Vertov, Mikhail Kaufmann ve Elizaveta Svilova’dan oluşan küme, 1923 yılında yayımladıkları Kinoglaz (Sine-göz) Manifestosu ile şöyle sesleniyorlardı: “Kahrolsun burjuvazinin düzmece senaryoları! Yaşasın hayatın kendisi!”
Rus sinemacı Dziga Vertov’un önderliğindeki üçlü, İtalyan Yeni Gerçekçiliği ve Fransız Yeni Dalgası üzere kıymetli hareketleri etkileyerek sinemada gerçekçilik akımının temellerini attı. Dziga Vertov’a nazaran kameranın misyonu gözün görebildiklerinin ötesini görmek ve göstermekti. Senaryo, olay örgüsü, set, stüdyo çekimleri, sahne tasarımı, mizansen, replik ve yıldız oyuncular –kısaca kurmacaya dahil olan her şey– büyük bir kandırmacadan ibaretti. Sinemacının işi, insanları kimsenin işine mani olmadan oldukları yerde yakalayıp çekmek olmalıydı.
Dziga Vertov, Ekim Devrimi’nin ardından sinemayla ilgilenmeye başlamıştı. Sanatın kitleleri yönlendirme gücü şimdi lisanlara pelesenk olmamışken, sinemanın hâkim sınıfın hizmetinde olduğunu ve burjuvazinin ideolojik söz biçimlerinden biri olduğunu vurgulayan Dziga Vertov; sinemayı proletaryanın tarafında konumlanacak, devrimci gündelik hayatı sergileyecek bir göz haline getirmek istemişti. Manifestoları epeyce yürekli ve isyankar olsa da “sine-göz” kavramı kendi içinde epey mütevazıydı. Zira sanatkara ya da kameraya kendi başına esaslı değişiklikler yapabilecek bir güç atfetmiyordu, kamera sırf gözden daha fazlasını görmesi gereken bir gözlemci pozisyonundaydı ve gerçekliğin peşindeydi.
Günümüzde sinemanın hükümran sınıfın çıkarlarını gözettiğini söylemek tazeliğini çoktan yitirmiş bir tespit olmaktan öteye gitmez. Üstümüze boca edilen mesajlar, eserler, imgeler ve imajlarla boğulduğumuz bu periyotta kitle bağlantı araçlarının manipülasyon gücünü de sık sık kabul edip tartışıyoruz, hususa ait sayısız medya teorisiyle hangi açılardan ve ne ölçüde manipüle olduğumuzla ilgili uzun uzun konuşuyor, nasıl ve ne istikametten oyuna geldiğimizi deşifre etmeye çabalıyoruz. Sanatın da başka her şey üzere politik olduğunu biliyoruz ancak sanatın hilelerini ve bizi yönlendirme kudretini eşelerken gerçek bir değişim yaratma gücü taşıyan yegane şeyi, aksiyona geçmeyi, ıskalıyoruz. Sinemayı ve başka sanatları, daha politik bir yere çekmeye çabalayıp sınıf uğraşının görünürlüğü için fonksiyonel bir hale getirmeye çalışırken en büyük yanılgıyı sanata kaldıramayacağı bir kutsiyet yüklemekle yapıyor olabilir miyiz? Sanatın siyaseti, siyasetin de sanatı etkilediği gerçek. Lakin ihtilalin sinemalarla gerçekleşmeyeceği aşikarken sinemaların özgürleşmesi sırf ihtilalle mümkün.
Sadece tüketmenin değil, üretmenin de kolaylaştığı ve adeta bir şova dönüştüğü günümüzde; insanlık, tarihin öznesi olma güdüsünü kökten bir değişimin fitilini ateşleyerek değil, sanatsal maharet yahut meslek odaklı ferdî yatırımlar yoluyla üretici-yaratıcı faaliyetler icra ederek gidermeye çabalıyor. Dünya başımıza yıkılırken seramik atölyesine gidiyoruz. Gelişimin yalnızca “kişisel” olanına tahammül edebiliyoruz. Bir şeyleri gerçekleştireceksek sırf “kendimizi” gerçekleştirmenin peşine takılıyoruz. Tam olarak neyden yaralandığımızı bile bilmeden “sanatla iyileşmeye” çalışıyoruz. Sanatla insanları harekete geçirme fikrinin rahatlatıcı deryalarında işe fayda bir şeyler yapma susuzluğumuzu gidermeye çabalıyoruz. Ancak bu gayret, ne değişime duyulan müthiş muhtaçlığımızı giderecek ne de içinde bulunduğumuz buz üzere gerçeklikte yaşadığımız dehşetli sıkıntılara deva olabilecek.
Sanatın ne kadar önemli olduğunu, kültürle ve siyasetle münasebetini, geliştirici ve dönüştürücü özelliğini uzun uzun açıklamaya gerek yok. Bunun güçlü örnekleri de var. Lakin bu bir avuç kısıtlı sansasyonel örneğin, genellendiğinde kimi istikrarları gölgeleme riski taşıdığını hatırlatmakta da yarar var. Şayet sanatsal üretimler ortaya koymak, sanat üzerine konuşmak, sanatı siyasetle ilişkilendirmek ya da sanat temsillerini eleştirmek; toplumsal değişim için akan oluk oluk arzuyu azar azar doyuracak ve bu dileğin gerçek yere kanalize olmasına pürüz oluşturacaksa tehlike taşıyabilir. Bertolucci’nin The Dreamers sinemasında, Fransa’daki 1968 Mayıs olayları sırasında, sokaklar personellerin ve öğrencilerin sesiyle inlerken konutta sohbet eden karakterlerden Matthew, Theo’ya şöyle der: “Dışarıda bir şeyler oluyor, hakikaten kıymetli olabileceğini hissettiren bir şeyler. Bunu ben bile anlıyorum! Lakin sen orada değilsin. Benimle içeridesin. Değerli şaraplar içip sinema ve Maoizm hakkında konuşuyorsun.”
Peki, kurmacadan gerçeğe dönelim ve vakitte geriye gidelim. Sinemadaki karakterin yaptığı çıkışın bir benzerini 1968 aksiyonları sırasında Cannes Sinema Festivali’nin iptal edilmesini isteyen direktörlerden Jean-Luc Godard yapıyordu: “Ben size öğrencilerle ve emekçilerle dayanışmaktan bahsediyorum, siz bana kamera açıları ve yakın çekimden bahsediyorsunuz. Hepiniz aptalsınız!”
Hangi davranışın yanlışsız ve devrimci olacağını koşullar belirler. 1968 Fransası’nda sinema gösterimlerinin durdurulmasını istemek devrimci bir tavırken 2023 Türkiyesi’nde bir sinemanın gösterilmesi için gayret etmek devrimci bir hal olarak yorumlanabilir. Lakin işin aslı, gerçeklik sarsılmaz varlığıyla dışarıdayken rastgele bir sinema şenliği üzerinden verilen rastgele bir çabanın devrimci bir karşılığı olduğunu tez etmek güçtür. Godard’a kameralara karşı hiddetle haykırma cüretini ve gücünü veren şey öğrenci ve personellerin örgütlü direnişidir. Onların direnişi denklemden çıktığında geriye ne hiddet ne de yürek kalacaktır.
Türkiye sinemasının rüşdünü ispat etmiş iki önemli yönetmeni Nuri Bilge Ceylan ve Zeki Demirkubuz’un, tabanında hiçbir teorik, sanatsal ya da politik çatışma içermeyen; büsbütün kibir ve kırılgan egolar üzerinden şekillenen ve yarattıkları sinemalar üzere toplumun meselelerinden soyutlanmış iç hesaplaşmaları önceleyen mahalle maçı tadındaki tartışmasıyla bir kez daha görüyoruz ki sanatçı her vakit toplumun önünden gidemiyor. Sanatın ve sanatkarın politize olması toplumun politize olmasıyla eşgüdümlü olduğundan; toplum apolitikse sanatkarın da apolitik olmasında ve kaygısını alınmayan selamlar, sevilmeyen şenlikler ya da ucundan kaçan mükafatlar üzerine inşa etmesinde şaşılacak bir durum yok. Öyleyse mevcut durumu değiştirmek, insanları harekete geçirmek ve yanlışsız yerde pozisyonlanmak vazifelerini direkt sanata ve sanatkara atfetmek bizi kurtarmaya asla yetmiyor, yetmeyecek. Sanatkardan beklentilerimizin olması son derece doğal ve gerekli, lakin bu beklentileri karşılamak için inşa etmemiz gereken değişik bir gerçeklik bizi bekliyor.
Kaynaklar
- Şenol Erdoğan. Sinema Manifestoları. Altıkırkbeş Yayınları, 2011.
- Murat Tırpan. “Dziga Vertov: Olduğu Üzere Hayat”. Sinemanın Teorisi içinde. Yordam Kitap, 2021.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut nizamlı desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
