Dünyanın yeni illeti: Yalnızlık salgını

Son vakitlerde dünya çapında bir “yalnızlık salgınından” (loneliness epidemic) kelam ediliyor. ABD Kamu Sağlığı Dairesi Başkanı Vivek Murthy ABD’de artan yalnızlığı “yalnızlık salgını” olarak isimlendirdi, yalnızlığın bir his olmanın ötesinde halk sıhhati sorunu olduğunu belirtti. Sıhhat Dairesi’nin yayımladığı tavsiye niteliğindeki raporda yalnızlık, “bireyin tercih ettiği tecrübe ile gerçek tecrübesi ortasındaki fark yahut karşılanmamış muhtaçlıktan kaynaklanan, algılanan izolasyon ya da yetersiz manalı bağlar sonucu ortaya çıkan öznel, eza verici bir deneyim” olarak tanımlanıyor. Yalnızlık ile toplumsal izolasyonun farklı kavramlar olduğunu da belirtmek gerek. Toplumsal olarak ilişkisiz olmanın mevt oranı üzerindeki tesirinin, günde 15 sigara içmenin neden olduğu tesirle muadil olduğu, hatta obezite ve fizikî hareketsizlikten bile daha büyük olduğu tespit edilmiş. Bununla birlikte, yalnız insanlarda korku, depresyon, demans üzere hastalıklar başkalarına oranla çok daha fazla görülüyor, kalp krizi ve felç riski artıyor, hayat mühleti kısalıyor. Hal bu türlü olunca, Dünya Sıhhat Örgütü Toplumsal İlişki Komitesi, yalnızlık ve toplumsal izolasyon probleminin global bir halk sıhhati önceliği olarak tanınmasını ve kaynaklandırılmasını amaçları ortasına çoktan koydu.

Japonya’da ise “hikikomori” olarak isimlendirilen bir sendrom var. Kendini toplumdan soyutlayan ve meskenden çıkmadan yaşayan insanlara “hikikomori” deniyor. Japonya Sıhhat Bakanlığı’nın bilgilerine nazaran Japonya’da yaklaşık 1 milyon hikikomori var. Çin’de ise bu sayı 24 milyona ulaşmış durumda. Yaş ortalaması 31 olarak belirlenen hikikomori’lerin günde ortalama en az sekiz saat dijital aygıt kullandığı biliniyor. Japonya polis teşkilatının aktardığı bilgilere nazaran, Japonya’da 2024 yılının birinci altı ayında yalnız yaşayan 37 bin 227 kişi meskende meyyit bulunmuş. Bu sayının yaklaşık yüzde 10’u ise ölümlerinin üzerinden bir ay dan fazla vakit geçtikten sonra bulunmuş. Bu sendrom sadece Japonya’ya mahsusmuş üzere görünse de vakitle dünya genelinde olan bir sorun olduğu anlaşıldı. Kore’de yalnız vefatlarına “godoksa” deniyor ve bu sorunun tahlili için başşehir Seul’de kent yetkilileri gelecek beş yıl içinde “kimsenin yalnız kalmayacağı bir kent yaratmak” için yaklaşık 327 milyon dolar harcayacaklarını duyurdu. Japonya’da hem yalnızlıkla ilgili problemlere hem de artan intihar olaylarına tahlil üretmek ismine “Yalnızlık Bakanlığı” kuruldu. Tıpkı halde İngiltere’de de Yalnızlık Bakanlığı kuruldu ve birçok Avrupa ülkesinde bu bahiste komiteler oluşturuldu.

Türkiye bakımından da durum pek farklı değil, hatta dünyaya kıyasla daha vahim olduğu söylenebilir. Ipsos’un geçen yıl dünya genelinde yaptığı bir araştırmaya nazaran, Türkiye’de yalnızlıktan muzdarip olduğunu belirtenlerin oranı yüzde 54 iken, Almanya’da bu oran yüzde 36, Japonya’da ise yüzde 23. Bir öteki deyişle, Türkiye muhtemelen insanların en çok yalnız hissettiği ülkelerden biri. Bununla birlikte, Türk Dil Kurumu geçen yıl “yılın kelimesi” uygulamasını başlattı. 2024 yılı için “kalabalık yalnızlık”, “merhamet”, “yabancılaşma”, “algoritma”, “yozlaşma”, “yapay zeka” ve “dijital yorgunluk” sözleri oylandı. Oylama sonucunda “kalabalık yalnızlık” 2024 yılının kelimesi seçildi. Değerlendirme Kurulu, sözün seçilmesine münasebet olarak araştırmaların toplumsal medya ve dijital teknolojilerin kullanımının artmasıyla insanların kendilerini daha yalnız hissettiklerini gösterdiğini, dijital ortamın süreksiz bağlantılar önerdiğini ve yalnızlık hissini derinleştirdiğini, toplumsal bağların zayıflamasıyla bağ kurmakta zorlanan bireylerin kendilerini kalabalıklar içinde yalnız hissettiğini söz etti.

TDK’nın belirttiği münasebete emsal formda, araştırmalar sonucunda yalnızlık salgınının en değerli sebebinin teknoloji yahut dijitalleşme olduğu görülüyor. Bunun dışında, çok çalışmak, aileyle gereğince vakit geçirememek, ruh sıhhati meseleleri, çok bireyselci bir toplumda yaşamak üzere etkenler de değerli sebepler olarak sayılıyor. Covid-19 salgınının da dünya genelinde yalnızlık hissini tetiklediği bilinen bir gerçek. Türkiye’de yalnızlık hissinin başka ülkelere göre daha fazla olmasının ise ülkenin yıllardır içinden geçtiği şiddetli süreçlerle ilgisi var elbette. En başta ekonomik kriz sebebiyle insanların beli bükülmüş durumda. Geçim meşakkati, işsizlik, ağır enflasyon derken beşerler sıradan toplumsal aktivitelere dahi bütçe ayıramaz hale geldi. Dışarı çıkıp arkadaşlarıyla yemek yemekten yahut bir şeyler içmekten imtina ediyorlar. Barınmak üzere temel bir gereksinimi bile karşılamakta zahmet çekiyorlar, her yıl kira artırımı gerilimi yaşıyorlar. Hobi gereçlerine dahi hayat pahalılığı sebebiyle ulaşamıyorlar. Ekonomik krizin yanı sıra zelzele, halkın kutuplaşması ve şiddetin tırmanışı, adaletsizlik hissinin artması ve endişenin toplumun her kısmına yayılması insanların kendini daha çok izole etmesine yol açtı. Öbür yandan, siyasi manada kendini azınlık üzere hisseden ümitsizliğe sürüklenmiş ülkenin yarısı oranında bir muhalif kesim var. Sivil toplum deseniz hem salgının tesiriyle hem bahsi geçen ümitsizlik hissiyle büyük oranda sönümlenmiş durumda. Sonuçta, kolektif depresyonla boğuşan yalnız kalabalıklar ya da kalabalık yalnızlar olarak yaşamıyoruz da hayatta kalmaya çalışıyoruz denebilir.

Bu hayatta kalma gayreti esnasında dijital dünyada kendimizi kaybetmek gerilimden kaçınmak ve düşünmemek için bir çeşit uyuşturucu misyonu görüyor. İstatistiklere nazaran, beşerler Instagram’da günde ortalama 80 metre ekran kaydırıyor ve ayda ortalama 15 saat vakit geçiriyor. Türkiye’de bu istatistik günde ortalama 160 metre kaydırma, ayda en az 32 saat (yalnızca Instagram). Lakin gelinen noktada “doom scrolling” (sosyal medyanın tabanını sıyırmak) yahut “binge-watching” (dijital platformlarda bir dizinin tüm kısımlarını art geriye seyretmek) üzere aksiyonların insanlığa bir yararının dokunmadığı, hatta hem zihinsel hem fizikî manada büyük ziyanlar verdiği kanıtlanmış durumda.

Yalnızlık salgınıyla ve sebep olduğu anlamsızlık hissiyle baş etme tekniklerinden biri de dünyayı ele geçiren spiritüel yöneliş. Bu yönelişi büsbütün “iyi” yahut “kötü” olarak nitelemek gerçek olmaz. Bununla birlikte, insanların hislerini sömüren, ticarileştiren ve insanları gerçeklikten uzaklaştıran makûs niyetli bireylere elverişli bir alan açtığı da yadsınamaz. Yalnızlık hissiyle boğuşan bireylerin kendilerini yalnız hissetmemek için bir topluluğa yönelmesi son derece makul lakin bu topluluğun nasıl bir topluluk olduğu da epey kıymetli. Bu noktada sağduyu ve bilgi devreye giriyor. Aksi halde, insanların kendini “tuhaf” tezleri olan ve şahısların zaaflarından faydalanan tarikat gibisi oluşumların içinde bulması işten değil.

Dünya yalnızlık salgınına tahlil arıyor. Bu manada çokça teşebbüs, fikir ve teklif de var. “Dijital dünyadan göç”, toplumsal medya kullanımını sınırlama yahut dopamin bağımlılığını azaltma bu tekliflerden birkaçı. Elbette kolay değil. Öte yandan, “dijital dünyadan göç” kavramı tekrar son devirde hayatımıza giren bir kavram olmakla birlikte gerçekçiliği tartışılır. Kabul etmek gerekir ki dijital dünya artık hayatımızın bir modülü. Bütünüyle çevrimdışı bir yaşama dönüş artık mümkün değil, işin doğrusu pek akılcı da değil. Bu noktada, tek dermanımız dijital dünyada akılcı ve denetimli halde var olmak üzere görünüyor. Bilhassa toplumsal medya kullanımını minimuma düşürmek neredeyse hayati ehemmiyet taşıyor.

Bununla birlikte, insanların toplumsallaşmasına yardımcı olmak için kimi teşebbüsler de başladı. Örneğin Hollanda’da “The Offline Club” isimli bir kafeye telefon sokmak yasak. Bu kafede beşerler birbirleriyle sırf sohbet ediyor, tanışıyor yahut çalışıyor. Yayılması gereken yeterli bir fikir olabilir. Son vakitlerde dünyaya yayılan “sabah partileri” de toplumsallaşma için yeni bir vesile üzere görünüyor. Ayrıyeten, beşerler yalnızlık hissini aşmak, birebir teması artırmak için ferdi teşebbüslerde de bulunuyorlar. Örneğin, tabiatta ve açık alanda vakit geçirmeye, marketten fizikî alışveriş yapmaya, dijital yerine basılı yayınlar okumaya, toplu halde yapılan spor aktivitelerine katılmaya çalışıyorlar. Bu faaliyetlerin hepsi günümüzde daha fazla mana tabir ediyor. ABD’de ABD’de yalnızlık salgınına ait bir ankete katılanların en az dörtte üçü tahlil olarak şunları vurguluyor: Aileyle yahut arkadaşlarla irtibatta olmak, kendini sevmeyi öğrenmek, diğerlerine karşı daha affedici olmayı öğrenmek, diğerlerine yardım etmenin yollarını bulmak. Bu manada, temas içeren kamusal alanlarda bulunmak, bir mana ve gaye geliştirmek, topluma hizmet gayeli yardım kuruluşlarında yer almak tüm araştırmacıların önerdiği ortak tahlillerden başlıcaları. Ayrıyeten, bu bahiste mahallî siyasete de değerli misyonlar düşüyor. İnsanların sanat, kültür, müzik, spor üzere muhtaçlıklarını yahut hobilerini paylaşmak için bir ortaya gelebilecekleri alanların yaratılmasının desteklenmesi gerekiyor.

Bunların ötesinde hatırlanması gereken en kıymetli şey şu: Siz de yalnız hissediyorsanız bilin ki yalnız değilsiniz. Yalnızlık artık bir salgın lakin insanların birlikte üstesinden gelebileceği, tahlili olan bir gerçeklik. Yalnız hissediyorsanız hem kendinize hem de yalnız hisseden ayrıca insanlara yardımcı olabilmek için çareleriniz var ve ebediyen oradalar. Sadece uzanıp almanızı bekliyorlar.