Kültür davası, iktidar yanılgısı

Arabesk dinleyicisi değilim, lakin bu toprakların insanı olduğum için herkes kadar bu müziğe aşinalığım var. O derya deniz külliyattan ortada açıp dinlediğim müziklerin sayısı sanırım onu geçmez. Bu on kadar müziğin üçüyse geçtiğimiz günlerde vefat eden Ferdi Tayfur’a ilişkin. Halbuki Ferdi Tayfur’un müzikal bilgisi ne Orhan Gencebay kadar engindi ne de sesinin İbrahim Tatlıses’inki kadar güçlü olduğu argüman edilebilir. Onun, tıpkı derin yoksulluktan geliyor olmasına rağmen -ve onunkinden daha geniş bir hayran kitlesine sahip olsa da- bir diğer arabesk babası Müslüm Gürses kadar garibanların sesi olabildiğini de söyleyemiyoruz. Münasebetiyle arabesk evreninden sevdiğim sonlu sayıdaki müzikte Ferdi Tayfur baskınlığını yalnızca hitap etmeyle açıklayabiliriz.

Telaşa mahal yok, yazı, kendine bir kürsü bulmanın şımarıklığıyla, arabeskle alakam üzerine olmayacak. Hatta bu yazı direkt ya da büsbütün arabeske dair değil. Kaldı ki, arabeskin bir obje olarak tartışılabilirliğini yitirdiğini düşünüyorum. Onunla ilgili söylenecek her şey esasen çoktan söylenmiştir.

Sadece bu da değil, arabesk bir fenomen olarak varlık yerini de kaybediverdi. 1970’lerde kır kökenli kentlileşme gayretindeki en fakirlerin bir kısmına hitap eden bir müzik olarak patlayan bu janr, 1990’lardan itibaren altındaki toplumsal toprağı kaybetmiş oldu. Haliyle, şayet varsa bir ideolojisi ondan uzaklaştı. Esasen 1980’lerde başlayan arabeskin fabrikasyonlaşması trendi, sırasıyla Eylülizm ve Özalizm seyirlerinde onun sistem ve nizamla bağını daha da kuvvetlendirdi. Arabeskin tabiatına karşıt sevinçli ve sınıf atlama talep eden (Ben de isterem, Kral benem gibi) müziklerin bu devri takiben ortaya çıkması sürpriz yahut tesadüf değil. 1990’larda pop müziğin gölgesinde kalan lakin lahmacunla birlikte başbakan şölenleri ve varlıklı sofralarına ilişebilen arabesk, yani bir vakitlerin yasaklı olan ve devlete değil lakin Allah’a, mukadderata isyan biçimiyle de olsa yoksulluğun bir biçimini yansıtan bu ekol artık bütünüyle zararsızlaşmıştı. Kimi “kanonik” ve klasik yapıtları bu devirde de meydana getirebilmişse de popla bir alaşım haline gelerek öteki bir şeye dönüştü. Lakin arabesk yalnızca dönüşmedi, güçlü geçmişi, tesiri, etkili armonilere uygun altyapısıyla dönüştürdü de. Sadece pop müziği değil, rap ve rock müziği de. Daha ileri giderek, arabesk, garip bir isimlendirmeyle “fantezi müzik” (taverna) denen çeşidi doğurdu. Bu müzik sulandırılmış yani arabeskleştirilip biraz da poplaştırılmış Türk klasik (sanat) müziğinden diğer bir şey değildi. Yeniden tuhaf isimli müziklerden sol politik/protest özgün müzik de arabeskle harmanlanmıştır.

Vaziyet böyleyken arabesk icracıları ile dinleyicileri ortasında var olan fanatizm seviyesindeki bir nevi peygamber-mümin bağlantısı başta Müslümcülük, biraz Ferdicilik, sonradan gelen fakat daha marjinal bir kitle olan Azercilik istisnalarıyla tarihin hususudur yalnızca. Bu, sanatkarların zenginleşerek inandırıcılıklarını yitirmelerinden fazla dinleyicilerin ve memleketin toplumsal değişimiyle ilintili bir olgu. Çünkü şarkıcılık ve futbolculuk mesleklerinde kazanılan meblağların orantısız olduğu hakikatini zati hepimiz biliyoruz. Bu hakikat Trabzonspor’u bırakmanıza yol açmadığı üzere Ferdi Tayfur müziğini kalbinizden buğz etmenize de sebep olmuyor.

Kaldı ki birçok solcu yahut demokrat müzisyen de, sanatçı da -Ferdi kadar olmasa da belki- tıpkı durumda lakin biz de onları dinliyoruz, izliyoruz. Zülfü Livaneli ya da Ahmet Kaya hayatlarını konfeksiyon işçiliğiyle kazanmıyorlardı. Hasebiyle ortada bir çelişki yok. Yani Livaneli’nin çok parası var diye “Zor Yıllar” modülünü dinlemekten vazgeçecek değilim. (Sahi, o müzikte bile arabesk bir tını var değil mi?) Arabeskçiler de “acıların çocuğundan” vazgeçmiyorlar.

Bu işte şöhretin zenginleşmeyle direkt ilgisi var. Lakin herkes için tıpkı seviyede değil. Mesela Ferdi Tayfur’un en büyük müziklerinden ve introdaki flamenkovari gitar solosuyla akıllara kazınan “Emmioğlu” müziğinden gidelim. Bu şarkıyı jazz/blues, rock’n roll, arabesk/türkü/Arap müziğiyle, birçok enstrümanı ustalıkla çalarak ve sesini harikulade kullanarak icra eden Fatih Erkoç’un müzikten Ferdi Tayfur kadar kazanabilmesi mümkün değildir mesela. Kazanabilmesi için sanatından feragat etmesi gerekirdi. Ferdi Tayfur’un ne berbat bir sanatçı olduğunu ne de Emmioğlu’nu makûs seslendirdiğini (harika söylüyor) düşünüyorum. Lakin Fatih Erkoç’un müziğe ondan daha vakıf bir sanatçı olduğu aşikar. Ferdi Tayfur ise ortaya birtakım farklı çeşniler ek etmeyi ihmal etmese de aşikâr şablonlar üzerinden yapıtlarını meydana getiren bir müzikçiydi. “Tek dostum” dediği bağlamada da (ve gitarlarda) görebildiğim kadarıyla virtüöz değildi (Hatta izleyebildiğim kayıtlarda düpedüz makûs çalıyor. Tahminen o anlara içkin bir durumdur.) Geriye sesinin hoşluğu, onu kullanma biçiminin özgünlüğü ve besteleme yeteneği kalıyor.

Yani daha fazla kazanmak için piyasaya daha çok hitap etmek lazım. Demek ki genel zevk, daha “düşük” bir pozisyonu imliyor. Bunu en çok satan kitapların ferdî gelişim yahut edebi taraftan çok ucuz pop-kitaplar oluşundan da takip edebilirsiniz. Bu durak bizi kültür ve kültürel iktidar konularına çıkartıyor.

Hem iktidarın hem de genel olarak muhalefetin değil ancak solun bir kısmının çok önemsediği malum bir kültürel iktidar problemi kelam konusu. Güya AKP’den evvel kültürel iktidar bizdeymiş üzere bir yaklaşıma sahip olan bu bakışa nazaran kültürel iktidar kaybedildi -hatta bazılarına nazaran bir kayıp da mevzubahis değil- lakin AKP yeni bir kültürel iktidarı inşa etmeyi de beceremedi. Siyasal erki küçümsemek için araçsallaştırılan bu telaffuzun kendini avutmaya yaradığını biliyorum ancak bu teori gerçeği yansıtmıyor. Gerçeği görmemekte ısrar ediliyor ya da.

“Yüksek” kültür tarifinden bağımsız kurulmuş bir kültürel iktidar var. Her gün televizyondan dizilerle, haberlerle, programlarla konutlara giren bir iktidar. Yani oturup bir düşünün, mesela bugün Elveda Rumeli üzere İttihatçılığı savunup Abdülhamit’i yeren bir dizi televizyonlarda yayınlanabilir mi? Bırakın Türkiye’yi, AKP bugün Abdülhamit’i bütün Müslüman âlemine satıyor. Hangi kurulamayan iktidardan bahsediyorsunuz? Türk dizileri bütün dünyada milyonlarca izleyici çekiyor. Bu dizilerde de birkaç kanaldaki aşikâr ölçüde direngen birkaç istisnai durum hariç ya AKP ideolojisi ya da varlıklı hayatları insanların algılarına pompalanıyor. Dinsellik, muhafazakarlık, milliyetçilik, AKP’nin kendi pespaye kültürel-politik özellikleri topluma agresif bir biçimde lanse edilmektedir. AKP, AKP’yi esasen çoktan aşmış, onun doğruları, onun çizgileri ve hudutları tüm burjuva muhalefeti zati belirliyor. Hâlâ mı yok kültürel iktidar?

İktidar orada da durmuyor, “yüksek kültür” işleri de var. TRT 2, Ketebe, TRT Belgesel, TRT World, Olağan üzere anahtarlarla enstrümanlarını çeşitlendiriyorlar. Buna medyadaki tasallutu, diğer kitap yayıncılarını ve kitap dağıtım monopollerini ekleyin.

Eskiden de bizde olmayan, en fazla kimi ögeleriyle dirsek temasımızın olduğu kültürel iktidarın bugün İslami/ milliyetçi/ pragmatik iktidara geçmiş olduğu bizce sarihtir. Toplumun kılcal damarlarına kadar işleyerek hayatı bütünüyle kuşatmış bir iktidarın bunu beceremediğini söylemek abesle iştigal olacaktır. Ha, illa kültürel iktidarın “yüksek” profilli bir şey olması gerektiği söyleniyorsa, o alternatif yüksek kültürün nerede ve kimler tarafından üretildiği de açıklanmalı.

Zaten alıcıların güzelce kültürsüzleştirildiği bu yerde vasatın ve ucuzluğun iktidarını pekiştirmesinden daha kolay bir şey yok. Bir karşı hegemonik politik güç ve kültürün var olmadığı düzlemde ülkenin tam teslim bayrağını çekmesi, bu büsbütün değişen çehre bir mucize değil.

Solun, işbu atmosferde kültürel iktidar sıkıntısından daha çok kendi kültürünü nasıl himaye edip geliştirebileceğine ya da kendine has kültürü kaybedip kaybetmediğine (bizce kaybedilmiştir) baş yorması gerekiyor. Bu sorudan sonra varılacak nokta da nasıl yine kendin olabileceğin ve halk içinde tekrar inkişaf edebileceğin kuvvetli sıkıntısı olacak.