30 lisanda yüz binlerce satan kitaplarıyla, Édouard Louis’in hakikatle bağını yitirmeyi göze aldığını düşünebilirsiniz. Lakin 29 yaşındaki müellifle tanıştıktan sonra alçakgönüllülüğünü ve açıksözlülüğünü inandırıcı buldum. Personel sınıfını savunurken kullandığı tabirlerin radikalizmi, sesinin yumuşaklığıyla tamamen tezat oluşturuyor. Evet, Édouard Louis öfkeli. Lakin âlâ edebiyat öfkeyi bile benzersiz anlatabilir.
Édouard Louis’e nazaran politik bir müellif “olay mahalinde” sıkı çalışmalı. Louis, 16 yaşındayken lise öğrencilerinin ulusal kurulunda yer aldı, 2018’de Fransa’nın ulusal demiryolu ağının özelleştirilmesine karşı uğraş eden demiryolu emekçilerine katıldı, akabinde Emmanuel Macron’un emeklilik ıslahatını protesto etti. Dahası, bu genç müellif burjuva etraflarına davet edildiğinde “zararını telafi etmekten” çekinmiyor: “Kitabımı kendi küçük mahallemde yazdım, sonra da postaladım. Kimseyi tanımıyordum. Bir fotokopiciden kitabımın çıktılarını aldım. Kitabın dört kopyası için arkadaşlarımdan 30 avro borç istedim. Yayıncılara gönderdim, yayımlandı. Burjuvaziye hiçbir şey borçlu değilim.”
Size siyasi sorumluluğun tadını veren şey neydi?
Çocukluğumda siyasetin değerli bir şey olduğunu biliyordum. Evvelce, siyasi anılardan fazla siyasetle ilgili şahsî anılarım vardı. Fransa’da toplumsal yardım sistemine yeni şartlar ekleyen bir ıslahatın olduğunu hatırlıyorum, çalıştığınızı hatta bu taban yardımları hak ettiğinizi göstermeliydiniz. Hükümet aniden babama telefon eder ya da mektup gönderirdi: Bu haklardan yararlanmaya devam etmek istiyorsan iş aradığını kanıtlamak, konutta oturmadığını göstermek zorundasın.” O vakitler partinin, ıslahatın filan nasıl bir şey olduğunu bilmiyordum fakat birilerinin siyasi kararlarıyla babamın gövdesinde aniden bir şeylerin değiştiğini görüyordum.
Yani erken yaşta sonrasında durmadan gelişecek bir cins politik bilince sahiptim. Liseye gidince (ailemizde bu yaşta okulu bırakmayıp eğitime devam eden birinci kişiydim) daha ayrıcalıklı bir burjuva ortamıyla karşılaştım. Çocukluğumun dünyası ile bu dünya ortasındaki uçurumu gördüm, bu da toplumsal şiddeti ve adaletsizliği fark etmemi sağladı.
İşçilerin tersine siyasetin onların vücutlarında iz bırakmadığını gördünüz…
Ayrıcalıklar sizi siyasetten korur. Mevkiler sizi siyasetten korur. Para sizi siyasetten korur. Bugün paranız varsa ve Fransa’da hükümetin icraatından şad değilseniz, öteki bir ülkeye gidip orada yaşayabilirsiniz. Bu, annemle babam için kelam konusu olamaz. Esasen hükümran sınıfın bir parçasıysanız, siyasetten o kadar korunursunuz.
Oysa hâkim sınıf, bilfiil ezilen sınıfın aleyhinde çalışır. Kimileri kimsenin emekçi sınıfı hakkında konuşmadığını söylüyor. Buna katılmıyorum. Aslında hâkim sınıfın emekçi sınıfına ait telaffuzunda personel sınıfını aşağılamaktan ibaret olan bir takıntı biçimi mevcuttur. Son vakitlerde Emmanuel Macron’da gördüğümüz şey de budur: Problem “sorunların kaynağı”, “tembel”, “reformu geciktiren”, “çalışmak istemeyen” emekçiler telaffuzundan ibarettir.
Güçlü bir metninizde şöyle tabir ediyorsunuz: “Sarı Yelekliler’e hakaret etmiş herkes babama hakaret etmiş sayılır”. Birebir vakitte siz belli bir hal takınan birinci kamusal figürlerden birisiniz.
Sarı Yelekliler’in birinci şovlarına şahit oldum. Kamusal alana hiç dahil olamamış insanları nihayet sokakta görmek beni duygulandırdı. Üzgündüm, zira beşerler acı çekiyordu. Sonrasında öfkelendim, zira vücutları görünür hâle gelir gelmez beşerler onları susturmayı denedi: “Onlar şiddet eğilimlidir, onlar şöyledir filan.” Bu his, bu hüzün ve öfkeyle ben de bir şeyler söyleme gereksinimi duydum.
Kitaplarımda anlatmaya çalıştığım beşerler onlarmış üzere hissettim. Bir kez seslerini duyabiliyor, vücutlarını görebiliyordunuz. Nihayetinde “sosyal mutabakata” ve “cumhuriyete” ait büyük soyutlamaları değil siyasetin hakikatini duyuyorduk, beşerler şöyle diyordu: “Sofraya yiyecek koyamıyoruz, kirayı ödeyemiyoruz…” Müdahale etmek elzemdi, kimsenin onları savunmadığı izlenimine kapılmıştım.
“Sarı Yelekliler burjuvaziyi gerçekle yüzleştirdi,” demiştiniz.
Sarı Yelekliler’in ortaya çıkmasının akabinde, hakikat medyanın alışık olmadığı biçimde açığa çıktı. Zira görünmez hâle getirilmişti. Televizyona siyasetçileri çıkardıklarında bir kasiyerin şöyle dediğini hiç duymayız: “Ellerim acıyor zira bütün günüm alınanları sağdan sola taşımakla geçiyor.” Bu, gerçektir. Bana nazaran, büyük siyasi bir hareket hakikatin nihayet ortaya çıktığı anda belirir.
Aşırı sağ ile mücadelenin yollarından biri hakikati konuşmak mıdır?
Kesinlikle o denli. Zira ezilenler ve acı çeken beşerler kendilerini solun telaffuzuyla tanımlayabiliyorlar. Beşerler “acı çekiyorum” demek istiyorlar zira acı içindeler, üstelik yaşadıkları bundan ibaret değil. Kimse yalnızca kurban olmak istemiyor. “Sınıfsal şiddet ve kast sistemi yüzünden acı çekiyorum” mu diyeceğiz, yoksa “göçmenler, bayanlar ve homoseksüeller yüzünden acı çekiyorum” mu diyeceğiz?
Aşırı sağ, insanların kelam hakkı elde ederek çekinmeden “acı çekiyorum” diyebilecekleri bir ortamı sunarsa beşerler da bu istikameti takip eder. Zira hepimiz neler yaşadığımızı, kim olduğumuzu ve ne hissettiğimizi söylemenin yollarını arıyoruz.
Babamı Kim Öldürdü (Qui a tué mon père) kitabınızda kimin sorumlu olduğuna işaret ediyorsunuz. Neden?
Çünkü bunun sorumlusu olarak karar veren beşerler var. Bir edebiyat yapıtında Chirac, Sarkozy ve Macron’dan bahsetmek benim için epeyce tuhaf. Buna alışık olmadığımız için tuhaf diyorum. Ayrıyeten birçok müellif hükümran sınıflardan geliyor, siyaseti de ferdî bir ömür ya da vefat tecrübesi olarak yaşamıyor. Siyasetin olmadığı hayatların hikâyesini anlatıyorlar zira hayatlarında siyaset yok, meğer babamın hayatı politikti.
Hepsinden değerlisi, karar verenler sorumluluklarını daima inkâr ederler. Bir personel öldüğünde işyeri kazası olarak görüp onun tecrübesizliğine yorarız, bu kadar. Hayır, işin aslı o denli değil. İnsanın sorumlulukları vardır. Bu tuhaf zira çocukluğumun geçtiği ortamdaki homofobi ve ırkçılık hakkında çokça konuştuğum birinci kitaplarımı yayımladığımda birçok gazeteci (burjuva gazeteciler) şöyle demişlerdi: “Birine ibne ya da arap dediğinde, sorumlusu sen olursun. Kişinin mazereti yoktur.” Babamı Kim Öldürdü kitabında Sarkozy ya da Macron’un babamın boynunu büken kararlarını anlattığımda beşerler bana “Ah, hayır, sorun sistemin kendisi, sahiden karar veren onlar değil ki…” dediler. Yalnızca hükümranlar lehine üretilen sosyolojik mazeretlerin rejimi altındaki bir toplumda yaşıyoruz. Macron babamın hayatını değiştirebildi ancak babam Macron’un hayatını değiştiremezdi. Diğerleri üzerinden güç kazanan birileri var, en güçlü olanlar da en az sorumluluk üstlenenler. Evvelce egemenlerin sosyolojik mazeretlere karşı olduğunu, daima sorumluluktan ve bireyden yana olduklarına inanırdım. Halbuki sadece ezilenleri ferdî olarak sorumlu tutmak istiyorlar.
Yeni kitabınız Kadının Gayretleri ve Başkalaşımları’nda [Combats et métamorphoses d’une femme] anneniz için özgürleşmenin giyinip kuşanmak, rağbet gören normlara nazaran makyaj yapmak manasına geldiğini söylüyorsunuz. Bu, bayanlara ne giymeleri için verilen emirler hakkındaki tartışmaları yansıtıyor mu?
Kesinlikle. Buyruk fikri, solun daima uğraş etmesi gereken bir şey. İnsanlara haysiyetin, varoluşun, yapılması yahut yapılmaması gerekenlerin gerçek tarifini dayatmamalıyız. Özellikle elbisenin ve rujun bayanlara emredildiğini hatırlarsak. Marilyn Monroe’nun da söylediği buydu: “Ya elbise giyersin, rujunu sürersin ya da mahrum.”
Egemen sınıflara mensup pek çok arkadaşım için bu buyruk ziyadesiyle geçerlidir. Halbuki makyaj yapmasını istemeyen, konutta oturmasını ve unutulup gitmesini isteyen babam üzere çetin bir kocanın bulunduğu etrafta doğan annem için kendini “güzelleştirmek” ve ruj sürmek en klâsik manasıyla özgürleşmekti. Bir insan için eziyet olan, oburu için özgürlük olabilir. Tam da bu yüzden, siyasette asla buyruklar, sözümona değişmez ve kozmik şeyler yaratmamalıyız. Solun kendi lisanını her vakit dünyaya açık tutması kıymetlidir.
“Prolofobi”yle, işçi sınıfı tarafından onu olumsuz bir halde tasvir ederek yanılgı yapmakla suçlandınız. Diğer taraftan, birisi kitaplarınızı okuduğunda, onlara hürmetinizden dolayı işçileri dürüstçe hatalarıyla betimlemek istediğinizi de söyleyebilir. Siz işçilerin yanında mısınız, yoksa karşısında mısınız?
Yanlarındayım. Emekçi sınıfını lekelemek değil, çeşitliliklerini göstermek istiyorum. Prolofoblar, esasen bu çeşitliliği konuşmamızı engelleyen insanlardır. Zira onlar “işçi sınıfı” dediğinde yalnızca beyaz insanlardan, “geleneksel” emekçilerden, ırkçılardan, alkoliklerden kelam etmek isterler. Mitoloji üretmek istemiyorum, hakikat hakkında düşünmek istiyorum. Kitaplarımda çok farklı beşerler var. Çocukluğum ve gençlik yıllarımda çok farklı beşerle tanıştım.
Beni prolofobiyle, emekçi sınıfındaki ırkçılıktan ve ayrımcılıktan kelam etmekle suçlayanlar personel sınıfını hoş, pak, uğruna savaşılacak, savunulacak bir sınıf olarak göstermemiz gerektiğini söylerler. Emekçi sınıfı takviyemizi hak etmelidir. Halbuki bu sağın görüşüdür. Hoş yahut berbat, uygun yahut makûs olmaları fark etmez, beşerler için savaşıyorum. Bir topluluktaki ırkçılık olgusunu gösterirken, acı içindeki bu insanların ömür şartlarını güzelleştirmek için uğraş edebilirim. Özellikle ırkçılığın nasıl ortaya çıktığını açıklamak, ırkçılığın bir dışlanma ve tahakküm hâlinin, muhakkak telaffuzlara erişememenin sonucu olduğunu göstermek için.
Sizce bu taarruzları açıklayan şey nedir?
Beni prolofobiyle suçlayanların birçoklarının burjuva olduğunu fark ettim, meğer betimlediklerimle özdeşleşebilen insanların birden fazla benimle tıpkı geçmişten geliyorlar.
İşte çamur atılan Sarı Yelekliler’e döndük. Ağzımı açtığında, beşerler şöyle dedi: “Kes sesini! Sen onlara homofobik ve ırkçı diyorsun, bu da onları incitiyor.” Fakat emekçi sınıfı ne vakit başını kaldırsa, tıpkı beşerler şunu söylüyor: “Kesin sesinizi. Siz ırkçı ve homofobiksiniz.” İstedikleri son şey, emekçi sınıfından insanların harekete geçmeleri yahut seslerini yükseltmeleri. Burjuvazi bir daimi çelişki sistemidir, nihayetinde daima şunu söylemesi gerekir: “Susturun şunları.”
*Bu söyleşi, Bartu Ulu tarafından Jonathan Lefèvre’nin Solidaire için yaptığı söyleşinin Jacobin’de yayımlanan İngilizce çevirisinden çevrilmiştir.
