Karakterinin fikrini aktarmak isteyen bir müellif için yazılı metnin görsel metne kıyasla birinci bakışta bariz bir avantajı var. “Denize girmeyi düşünüyordu,” yazarsanız, karakterinizin denize girmeyi düşündüğünü hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak halde aktarırsınız. Öte yandan bu kanıyı görsellerle aktarmak için karakteri yüzmeyle bağdaştırılan bir objeye (palet, şnorkel, mayo, denizin kendisi vs.) bakarken göstermek, flashback gibisi bir geçişle denize girdiği ve keyifli olduğu sahnelere gidip gelmek ya da karaktere direkt “Denize girmeyi düşünüyorum,” dedirtmek üzere yollara başvurmanız gerek.
Sally Rooney, kendisini dünya çapında üne kavuşturan romanı Normal People’ı[i] diziye uyarlarken[ii] de misal düşünmüş olacak ki kitapta üçüncü tekil anlatıcının lisanından yazılan pek çok kuvvetli ifadeyi dizi için diyaloglara yedirmişti. Buna karakterlerin kitapta dillendirmedikleri birtakım kanıları de dahildi. Bu da aslında düşündüğünü daha direkt söyleyen karakterlerle müsabakamızı sağlıyordu. Buna karşın sette pek çok sahnenin daha az diyalogla ya da diyalogsuz daha kuvvetli olduğu fark edilmiş, böylece dizinin replikleri azalmış, duygusal gücü artmıştı. Sonuçta iki farklı mecraya mahsus iki başka yapı kurulmuştu.
Rooney’nin yeni kitabı Beautiful World, Where Are You?[iii] iki bayanın hayatı ve birbirlerine yazdıkları e-postalar üzerinden ilerliyor. Muharrir Alice ve editör Eileen eski arkadaşlar, birinin hayatına Felix isimli bir depo emekçisi girerken başkası çocukluk arkadaşı Simon’la tekrar görüşmeye başlıyor. Tek sayılı kısımlarda sırayla Alice ve Eileen’in hayatlarını, çift sayılı kısımlarda ise bir evvelki kısmın başkarakterinin ağzından arkadaşına yazılmış e-postaları takip ediyoruz. Tıpkı Normal People’ın iki başka metni için olduğu üzere Beautiful World, Where Are You?’nun e-postalı kısımları için de mecra üzerinden yürütülebilecek bir tartışma var. O denli ki, bilhassa Alice’in otobiyografik kabul edebileceğimiz pek çok özelliği, okurun bu e-postalardaki birtakım tabirlerin yayımlandığı mecraya kuşkuyla yaklaşmasına sebep oluyor. En azından bu satırları yazan okur için o denli oldu.
Bu e-postalar boyunca iki karakterin ağzından da dünyanın gidişatına, toplumsal sınıflara, garantilere ve güvencesizliğe, Y nesline vaat edilenlerle gerçekliklerin ortasındaki çelişkilere dair yorumlar yapıldığını görüyoruz. Bu yorumların birden fazla epeyce başarılı, bilhassa birinci e-postada yer alan, Dublin’in kent planlamasının kentteki yaşayışı nasıl etkilediğine dair okuma çok güçlü. Ayrıyeten dünya yıkılırken aşkla, alakalarla ilgilenmenin ya da ünlü olmanın ne manaya gelebileceğine dair şahsen yüzde yüz katılmadığım, fakat karşı görüşümü bu kadar net ve ikna edici argümanlarla dillendirmekte zorlanacağım baş yorma biçimleri de mevcut. Öte yandan başta ve sondaki hitaplar, bir de karakterlerin özel hayatlarına dair kimi detaylar değişse, bu e-postaların Sally Rooney’nin imzasıyla örneğin The New Yorker’da yayımlanacak birer makaleden nasıl ayrıştığına dair önemli soru işaretleri var. Hakikaten bir üst paragrafta çıtlattığımız üzere Rooney’nin kendi kimliği de bu iddiayı güçlendiriyor.
Normal People’ın diziye uyarlanmasıyla bir anda ünlenen, fakat saklamadığı solculuğu nedeniyle (belki de yüzünden demek daha doğru) bu ünlülüğün “tadını çıkaramayan”, hatta bundan büyük bir huzursuzluk duyduğu her hâlinden belirli olan Rooney’nin yaşadığı bu bilişsel uyumsuzluğu isimlendirmek için, “oynamak dahi istemediği oyunu kazanmak” üzere tabirlere başvuruluyor. Yeni kitabının iki ana karakterinden biri olan Alice de istemediği bir ünle boğuşuyor. Ufak bir konut partisinde açılan Wikipedia sayfasından farklı lisanlara çevrilen kitaplarının yurtdışındaki tanıtımlarına dek tanınırlığın (ya da basitçe tanınabilirliğin) farklı taraflarını yaşadığına şahit olduğumuz Alice, ona hâlâ büyük bir şaşkınlık veren bu durumla nasıl baş etmesi gerektiğini bir türlü kestiremiyor. Gerçekten öteki karakterlerin diyalogları aracılığıyla bir müddetliğine psikiyatri kliniğine yattığını da öğreniyoruz. Ondan yeni ve eskisinden de düzgün bir roman yazması bekleniyor, o da Rooney’ye atfedilen duruşu bir adım ileriye götürerek “kazanmak istemediği oyunu bozan” bir karakter olarak karşımıza çıkıyor.
“Y neslinin birinci büyük romancısı” addedilen Rooney’nin yeni romanı için bulduğu isim da tam olarak Y nesliyle özdeşleştirilen bir ikileme işaret ediyor. Hikâyeyi hatırlayalım: Bize hoş bir dünya vaat edilmişti, özel olacağımız söylenmişti. Yıllar geçtikçe kimilerimiz özel olmadığıyla yüzleşmek zorunda kaldı[iv], kulağına hâlâ özel olduğu fısıldananlarımız ise özel olmak ya da olmamak sorununun ötesinde, elde kalan dünyanın bahsedildiği kadar matah bir yer olmadığını fark etti. En azından Beautiful World, Where Are You? aracılığıyla Rooney’nin bize aksettirmek istediği bildiri bu. Hakikaten müellifin kendi sınıfsal pozisyonunu reddetmeden dünyanın ahvaline dair düşünmesinin takdire şayan, dünyayı sevmeye devam etmek için bulduğu münasebetlerin ise ikna edici olduğunu söylemek mümkün. Tekrar de tüm bu fikirler hikâyeye döküldüğünde karakterler, “Normal People’ın yazarı” unvanından kurtulmaya çalışan muharririn gölgesinden kurtulamamış üzere görünüyor. Evvelki kitaplarındaki karakterlerinin başına ne getirirse getirsin, onlara duyduğu şefkati elden bırakmadığı her vakit belirliyken, Rooney’nin yeni romanında sevilebilir karakter bulmak güç. Bilhassa kendisinin izdüşümü sayılabilecek Alice’e[v] karşı acımasızlığı dikkat cazibeli. Natürel otobiyografik ögeler bu derece açıkken bu acımasızlık cesurlukla da bağdaştırılabilir, ayrıyeten müellifin okura sevilebilir karakter borcu filan da yok, lakin Rooney’nin en çok ilgisini çeken karakteri dindar, yani hayat duruşu bakımından kendisine en uzak üzere görünen Simon iken (nitekim ona karşı misal bir şefkatten kelam etmek mümkün) kitapta en az görünenin de o olması, muharrir kendi kimliğiyle hesaplaşırken hikâyeciliğin makaleciliğe dönüşmesine dair bir şeyler söylüyor.
Özetle Beautiful World, Where Are You?’nun bir roman olarak ne kadar güzel işlediğinden çok emin değilim, lakin mecrasını arayan bir makaleler bütünü olarak kuvvetli bir metin olduğu kesin. Rooney karakterlerine bir sefer daha en yüksek perdeden “Denize girmeyi düşünüyorum,” dedirtmiş, ancak bu sefer güya denizin olmadığı bir kentten konuşuyorlar. Hâlbuki biz hâlâ “normal insanlarız”, tıpkı deniz (dünya) sevgisini direkt müellifin ağzından duymak da bizim için ziyadesiyle kâfi.
[i] Kitap Türkçede Normal İnsanlar ismiyle yayımlandı (Çeviri: Emrah Serdan, 2019, Can Yayınları).
[ii] Senaryoda Rooney’ye, Lady Macbeth’i (William Oldroyd, 2016) yazan, Succession’ın hikâye editörlüğünü yapan ödüllü oyun müellifi Alice Birch eşlik etti.
[iii] Daha yeterli bir tercüman daha yeterli çevirene dek “Güzel Dünya, Neredesin Sen?”.
[iv] Ya da yüzleşemedi ve bunu Twitter’daki hezeyanları aracılığıyla bizimle paylaşıyor.
[v] Alice-Rooney kadar kolaylıkla kurulabilecek bir başka irtibat, karakterin ismiyle Normal People dizisinin ortak muharriri Birch’e gönderilen selam.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
