Reels formatını Instagram’da birinci gördüğümde sevinmiştim. Zira bu paylaşım kategorisi kolay üretilen ve tüketilen kişisel süreçlere dayanıyordu, yani TikTok kozmosunun Instagram’a taşınmasını sağlayacaktı. TikTok’un “avamlığı” Instagram’ın “kusursuz” şov dünyasını altüst edecek, bu metafizik Instagram gezegeni de TikTok’un realizmiyle dünyevileşecekti. İnşaat şantiyelerindeki paydos cümbüşlerinin, fabrika molalarındaki mekân seyahatlerinin, hayata en aşağıdan katılanların günlük hayat pratiklerinin “katıksız” TikTok kozmosu şımarık Instagram çocuklarının filtreli estetik dünyasını sallayacaktı. Elbette öngördüğüm üzere olmadı. Reels âlemi, Instagram’ın şov dünyasını öteki bir boyuta taşıdı. TikTok’laşmanın tersine AVM seyahatleri, motivasyon konuşmaları, spor salonu merkezli ömür kurguları, yurtdışına kaçış ipuçları, fiyakalı mekân teklifleri, sansasyonel plaza ömürleri, özcesi kişisel kurtuluşun şov dünyası reels akışında kısa müddette hegemonik bir pozisyona erişti. Güçlü Instagram influencer’ları TikTok’un avam fenomenlerine sofralarını açmamış üzereydi.
Öngörüm boşa düşmüştü, lakin reels kategorisini diğer bir uğraş için kullanabilirdim. İzlediğim dikey görüntülerin detaylarına (profil gezintisi, yorum okuma vb.) girdikçe akışımda farklı bir yoğunluk oluştu. Ferdî gelişim, motivasyon, mekân tanıtımı, yaz tatili, yurtdışı seyahatleri ve “ofiste bir günüm” temalı plaza hayatı görüntülerini algoritmik açıdan akışımda ağırlaştırmayı başardım. Keşfetmekte olduğum beyaz yaka toplumunun kuşbakışı bir fotoğrafına artık erişebiliyordum. Beyaz yakalıların Instagram dünyası, reels sekmemi bir hoş ele geçirmişti, her gün misal kurgulu tematik görüntüleri izleyerek uyumayı alışkanlık edindim.
Geçen hafta, benden birkaç yaş büyük olan ve tahsilini aldığım mesleği yapsaydım muhtemelen benzeri bir çalışma ortamında meslektaş olacağım Efe Demir’in intihar etmeden evvel kurum yetkililerine yazdığı e-posta düştü önüme. Bildiğim her şey çöp olmuştu. Sıfır noktasına geri dönmüştüm.
Efe Demir’in yazdıkları ile beyaz yakalı görüntülerinin ortasında oldukça çelişki vardı. “Ofiste bir günüm” görüntülerinin altında “Bu işi nereden bulabilirim?”, “Siz günün hangi vaktinde çalışıyorsunuz?” soruları dolaşıyordu. Efe Demir ise yazdığı e-postada ağır bir mobbing sürecinden bahsediyordu. Tatil ve keşif görüntülerinde bir beyaz yakalının hafta sonu kaçamağında keşfettiği bungalov köyünün sunduğu “benzersiz” tecrübeleri izliyorduk. Efe Demir’in e-postasında ise haftada 80 saati bulan çalışma müddetleri anlatılıyordu. Motivasyon görüntülerinde her türlü imkânsızlığa karşın “kendine inanmanın”, “pes etmemenin”, “hedefe odaklanmanın” yüksek getirilerini izliyorduk. Efe Demir’in yazdıklarında ise sunduğu imtiyazlara karşın iş dünyasının yarattığı bir sıkışmanın acı sonuçları, yaşamsal bir yabancılaşmanın sözleri vardı. Reels dünyasında “ikinci aile” yerine geçen şirketlerin “happy hour”larını izliyorduk. E-postada ise kurumsal bir yabancılaşmanın ifşaatı, finans dünyasının üretkenlik fetişizminde çarçabuk gözden çıkarılan isimler vardı. Hangisi doğruydu?
Elbette okuyan her beşerde tertemiz cümlelerin, benzersiz bir farkındalığın, gerçekçi bir ifşaatın sert tesirlerini bırakan bir mektubun sonuçları üzerine konuşuyoruz. Efe Demir’in samimi bir tabir kapasitesiyle yazdığı notların haklılığına dair bir kuşku yok içimizde. Onu kaybetmeden evvel de yoktu. Lakin olan oldu, Efe Demir’in ifşaatı büyük bir tesir yarattı. Beyaz yakalı işçilerin ve iş dünyasının problemleri, LinkedIn’den Twitter’a genişleyen bir tartışma alanı açtı.
Efe Demir’in mektubunda sayısız haklılık bulabiliriz. Lakin bu haklılığın ismini hakikat koymak, Efe’nin açtığı eli yükseltmek zorundayız. Üretim ve tekrar üretim şemasına dahil ettiği her işçiyi bir yandan kendi isteklerinin peşinde koşan “işini seven emekçiler”, bir yandan da karşılıklı bağımlılık münasebetlerinin kıskacında “ücretli köleler” haline getiren bir piyasa nizamı var karşımızda. Efe Demir’in canını alan, Yapı Kredi’nin baskıcı birkaç yöneticisi değil bu şirketin iş disiplininde berrak bir temsilini bulan global kapitalist mantıktır. Efe Demir’in depremzedelerin kredilerini ertelemeyi önerdiği için iş baskısına maruz kalması kadar Yapı Kredi’nin modülü olduğu global finans sisteminde rastgele bir “insani” refleks bulma eforu anlamsızdır.
Finans, bilişim, halkla ilgiler vb. plaza dallarında çalışan beyaz yakalı işçilerin uzun çalışma saatleri, düşük fiyat ve mesai dayatması, ferdî ömrün ihlali üzere 19. yüzyıl kapitalistlerini kıskandıracak sistemlerle nasıl “proleterleştirildiklerine” şahit oluyoruz. Kolaycı bir tabirle “orta direk” ilan edilen bu meslek kümeleri (hizmet, finans, bilişim, e-ticaret vb. plaza işçileri, avukatlık ofisleri ve bağlı avukatlık ile işçileştirilen avukatlar, hekiminden hemşiresine sıhhat işçileri, mühendislik ofislerinin taşeron çalışanları haline gelen mühendisler vs.) istikrarlı bir güvencesizleştirme ve mülksüzleştirme hareketinin, ülke tarihinin gördüğü en büyük bölüşüm şokunun amacındadır. Tıpkı global mantığın farklı yerelliklerde inşa ettiği iş hayatındaki “bireysel” gayretler ise hızlandırılmış bir yabancılaşmanın, kolektif bir depresyonun ataklarıyla karşı karşıyadır. Efe Demir’in belirttiği üzere, şirketlerin kimi bilişimcilere, mühendislere, beyaz yakalılara “iyi para” vermesi durumu değiştirmez. Zira hayatlarımız ve çalışma hayatımız hiç olmadığı kadar toplumsallaşmıştır. Pek çok gencin “arzu ettiği” yaşamsal imkânlar Efe Demir’in hayatının gerçekleriydi. Lakin çaresizlik, umut yitimi ve hayal kırıklığı da Efe Demir’in gerçekleriydi. Üstelik Efe Demir’in imtiyazı ve maddi-ekonomik gerçekliği kapitalist toplumun bir istisnası, çalışma ömrü ise kuralıydı. Bu “iş dünyası” diye makyajlanan rekabet dünyasının kozmik gerçekleriydi.
Yabancılaşmanın, dışsallaşmanın, ferdî yalıtılmışlığın nizamı, Marx’ın sözüyle “kişilerin şeyleştiği, şeylerin kişileştiği” kapitalist toplumun çalışma sistemi yok edilmelidir. Zira yabancılaşma, çalışan bireylerin karşısına onların birbirleriyle olan bağlantısı olarak değil, onlardan bağımsız bir biçimde varolan “kayıtsız bireyler” ortasındaki çatışmalardan doğan “tabiiyet” alakası olarak çıkar. Efe Demir, tam olarak bu tabiiyet rejiminin kurbanıdır. Birebir tabiiyet rejimi Instagram’ın şov dünyasında, kendi gerçekliğini apaçık bir gerçekdışılıkla kuran bu vitrin cihanında imaj tazeliyor. “Ofiste bir günüm” görüntülerinde Efe Demir’in çarpıcı ve sarsıcı bir ifşa metniyle pazara çıkardığı iplik yoktur. Yabancılaşmanın, imajın, müsamerenin kodları vardır. Bu ferdî kurtuluşçu reçetelerin akladığı çalışma nizamı ortamızdan Efe Demir gibilerini almaya devam etmeden durdurulmalıdır. Maaşı, reklamı, görüntüsü ve nümayişiyle birlikte mezara gönderilmelidir.
Efe’nin vefatından sorumlu olan global kapitalizmdir, burası tartışmaya kapalıdır. Lakin bizim de çıkaracağımız dersler vardır. Efe’nin “kurum” diye özetlediği piyasa mantığının mümkün olan tek gerçeklikmiş üzere sarsılmaz bir imparatorluk kurabilmesi, ona rakip olan dünya alternatifinin imkânlarını ve savını büyütememesinin, gereğince agresif olamamasının da sonucudur. Efe’nin cinayetinin faillerini konuştuğumuz kadar Efe’yi saflarına katamayan alternatif toplum tezini da konuşmalıyız. Rekabetin değil dayanışmanın, çatışmanın değil karşılıklı yardımlaşmanın, birbirinin mezarını kazmanın değil ortak üretim ve paylaşım kültürünün argümanı (adına ne derseniz deyin, ben “sosyalizm” diyorum) artık “yaşamsal” ehemmiyettedir. Artık bu sorumluluğun yükü de omuzlarımızdadır.
Efe’nin yattığı yerde incinmemesinin yolu, onu çaresizliğe iten, ona mezar olan dev kulelerin iş mantığının elbirliğiyle altüst edilmesinden geçiyor. Yoksa Efe’nin cümleleriyle “kral çıplak” demenin, “bir şeyleri yoluna koymanın” aciliyeti, her gün sayısız iş cinayetinde peşimizden gelen hayalet olmaya devam edecek.
