Okuyacağınız söyleşideki sorularımı yanıtlama ve yorumlarıma katlanma inceliğini gösteren kıymetli dostum Savaş Kılıç’tan kısaca bahsetmem gerek: Savaş bir kitap mütercimi ve editörü. İngilizce ve Fransızcadan çeviriler yapıyor. Hayli vakittir Metis’in editörlerinden; Saussure, Foucault, Ranciere, Badiou ve Lacan üzere pek çok düşünürün yapıtlarını Türkçeye kazandırdı; yayına hazırladığı kitapların yekununu hesaplayacak sabırdan yoksunuz ne yazık ki –ya da neyse ki. Tercümanlar Meslek Birliği’nin (ÇEVBİR) üye ve örgütçülerinden biri; akademiye bulaşıp tövbe etmişliği de var, lisan üzerine kalem oynatmışlığı da. Son aylarda da Artı Gerçek sitesine Türkçe üzerine yazılarıyla katkıda bulunuyor. Türkçeye ve birtakım öteki sıkıntılara dair (bazen keyif bazen kederle) söyleşmek üzere kolları sıvamış bulunduk.
Eski metinlerden bahsederken, “Hayat bizi Yahya Kemal’e çevirdi,” demiştin latifeyle (belki de cidden). Seninle her sohbetimiz –kâh çay içerken kâh işret meclisinde– 500-600 yıl önce yazılmış Türkçe metinlere hürmet duruşuna dönüşüyor. Bir yandan anlaşılır bir şey bu, yazılı Türkçenin birinci sistemli adımlarını seyretmeye ve sevmeye kıymet buluyoruz. Öte yandan şimdiki vakitten kaçmaya çalışıyor üzereyiz, ihtiyarın yaptığı üzere. Bana enteresan geliyor. Bu müşterek Türkçe aşkımız şimdiye dair bir ümitsizlikle lekelenmiş üzere mi, ne dersin?
Bizzat Yahya Kemal ismi bizi nostaljiye gönderiyor: Şimdi’den mutlu olmamak ve geçmişte, en azından lisanında hoş bir şeyler bulmak. Hiç nostalji yok desem herhalde hakikat olmaz. Şimdi’ye dair ümitsizlik ya da memnuniyetsizliğin de bunda hissesi vardır kesinlikle. Lakin geçmişin (dilinin) kendi içinde, kendi başına da bir pahası olabilir. Sen de ben de geçmişe ilişkin her türlü metni sevmiyoruz, yanılmıyorsam. Aşikâr bir tat aldığımız metinleri Yahya Kemal üzere okuyoruz. O tahminen içeriğine daha çok değer veriyordu, okuduğu metinler (Naima, Peçevi) de bizimkilerden daha yakın tarihliydi. Pekala, biz nasıl bir tat buluyoruz okuduğumuz o eski metinlerde? Ben kendi sevdiğim şeylerden kelam edeyim biraz: Bilhassa 14 ve 15. yüzyıllarda yazılmış, sonra yazılmışsa bile daha “sade” lisanlı metinleri seviyorum ben. Orada, divan edebiyatında ya da “yüksek” nesirde, bulunmayan Türkçe sözler, tabirler, söyleyiş biçimleri görünce memnun oluyorum. Bir bakıma kayıp bir geçmişi ya da en azından eski edebiyat anlayışında hor görüldüğü için el üstünde tutulmamış bir geçmişi bulduğumu hissediyorum. Çok özel bir manada, lisan açısından, “yenilen”lerin tarihini görüyorum orada. Lafı çok büyütmemek kaidesiyle, “geçmişteki umuda” emsal bir şeyler: Bu lisan öteki türlü yazılabilirdi, bugün de yazılabilir.
Bir başka istikametini şöyle anlatmaya çalışabilirim: O metinlerde ses seviyesinde olsun ek yahut çekim seviyesinde olsun farklı olan biçimlerde öbür bir estetik buluyorum, hani biraz arkeologların ya da tahminen fosillerle uğraşanların aldığı çeşitten bir haz alıyorum. Buna misal bir estetik duyguyu mahallî ağızlar da verebiliyor. Ben bilhassa kendi büyüdüğüm ortamın ağız özellikleriyle ya da ona benzeyenlerle karşılaştığım vakit farklı bir lezzetle dinliyor, o sesleri çıkarmaya, özgüllüklerini belirlemeye, manasını bilmediğim sözleri araştırmaya çalışıyorum. Bu ikincisinde de kayıp bir geçmişin izini aradığımı kabul ederim: kendi çocukluğumun lisanını. Burada da bir nostaljiden kelam edilebilir, hatta psikanalitik bir yorum yapılabilir. Öte yandan bunu benim şahsî özelliklerime bağlamak da kâfi bir açıklama değil, zira buna benzeri bir şeyi Ataç’ta da gördüğümü hatırlıyorum: Aşık Veysel’in “karnın yardım kazmayınan belinen” dörtlüğünde sondaki mahallî söyleyişin ne kadar güzeline gittiğini, onu o denli söylemekten başka bir keyif aldığını yazmıştı bir yerde. Ataç ki doğma büyüme İstanbullu bir seçkinzadedir ve halk edebiyatından pek hazzetmez, burada öbür bir tat bulmuş, nedenini çok düzgün tahlil edemiyorum lakin manalı geliyor bana.
Şimdi’den memnuniyetsizliği düşününce aklıma ortak dostumuz Dehri Efendi geldi, o da sever lisan cambazlıklarını, mevcut standart lisandan hiç keyif almadığını söyler durur. Tahminen de standart lisanın sorunu tam da ziyadesiyle standartlaşmış, ziyadesiyle öngörülebilir hale gelmiş olmasıdır. Bir arkadaşımın hoş tabiriyle, “betonlaşmış” bir lisan. Kaçağı, sızıntısı, çatlağı az. Hal böyleyken toplumsal kıymetlerle başı güzel olmayanlara pek bir şey vaat etmiyordur bu lisan. İçine sığmak imkânsız olduğundan değil, sığmak istemediklerinden. Farklı stilistik araçlarla “Colourless green ideas sleep furiously” demek istiyoruz. Dede Korkut’un ya da Arapçadan çevrilmiş metinlerin, halk edebiyatının pastişini yapmak istiyoruz ki bu da hem farklı bir estetiğe gereksinim duyduğumuzu gösteriyor hem de “Biz sizden değiliz” demeye yarıyor olabilir.
Değindiğin problem üzerinde biraz duralım istiyorum. Dar bir seçkin zümre için yazılmış klasik “yüksek” nesirdeki zanaatkârlığa [dâru’n-nedve-i herze-i zarîfan ve mecma‘-i tiryâkiyân-ı cerb-i zebân olan kârgâh-ı kahve-fürûşânda yâve-gûyân-ı zebân-âlây-ı hezeyân olup örneğindeki gibi] ve divan edebiyatındaki bıktırıcı biçim ve metafor tekrarına denk geldikçe, “Türkçe –en azından yazılı olanı– bundan öbür bir yataktan da akabilirdi” hissine kapılmamak mümkün değil. Tekrar de seçkin edebiyatı (Osmanlıca mı diyelim?) cüretkârlık ve hoşluktan büsbütün yoksun değil, haksızlık etmeyeyim.
Değil, haklısın. Gerek şiirinde gerekse nesrinde daima bir zarafet var. Bunu inkâr etmiyorum ben de. Cüretkârlık, isyan, alay, cümbüş de var yazıp çizdiklerinde. Fakat sonuçta öteki bir estetik o. Bugün benimsediğimiz pahalara daha uzak: bile isteye dışlayıcı, yapay, zorlama; büyük ölçüde tekrara dayalı –tıpkı çizgi sanatında olduğu üzere. Yenilik diye bir kıymet yok, yeniliğin kendiyse epeyce hudutlu çerçeveler içinde. 17. yüzyılın şiiri 15. yüzyılın nesrinden daha uzak bize. Bu da halkın intikamı bir bakıma.
Yine de beğenilen söyleyişler var mı? Var. Daha az da olsa, beşere dair içgörüleri yakaladıkları olmuş mu? Olmuş.
Kesinlikle… Buradan ilhamla: Türkçeye gramerci mantıkçılığın mutlaklığıyla değil retoriğin yardımıyla bakmayı önemsiyorsun, son periyotta yazdıklarından da anlaşılıyor. Merhum Niçe’nin lisanda birinci öğrenilmesi gereken şeyin retorik ve üslup olduğu istikametindeki tespitini de akılda tutarak soralım: Retorik ve üslup bize ne kazandırır?
Niçe’nin o kademede beklentisi lisanın yeterli kullanılmasıdır: Retorik ve stilistiği bilirseniz daha güzel yazarsınız, gibisinden. Ki kendisinin ne kadar güzel bir müellif olduğu, bunun da ideolojisinin bilinmesinde tesirli olduğu malum. Lakin Niçe’nin retorik sıkıntısına dair öteki metinleri de var, bunlardan birinde lisanı bir “sönmüş metaforlar” yığını olarak görüyor ve lisanın bu niteliğinin insanın “hakikat”i bilmesine pürüz olacağı istikametinde fikir yürütüyor. İşte bu noktada temkinli yaklaşmak gerekiyor. Zira bunu bir yandan insanın kibrine darbe indirmek için kullanıyor –insanı sineğe benzetiyordu: yanlış anlamadıysam ve yanlış hatırlamıyorsam, uçunca dünyanın merkezinin de kendisiyle hareket ettiğini zanneden bir sineğe. Öte yandan metaforları hakikati bilmeye pürüz olarak görmek için, tahminen hiç farkında bile değildi, pozitivist bir hakikat tasavvuruna sahip olmak lazım. Objenin kendisinin bilinemeyeceğine dair bir varsayım da bulunuyor olabilir altında. Bu durumda “çok sevdiği” Alman ideolojisinden pek uzakta konumlanmış olmuyor tahminen de. Natürel sonradan Niçe’den ilhamla tepetaklak ve tersyüz edilen derinlik metaforları da geliyor insanın aklına. Lisandan hareket ederek bilinemeyen bir öz varsayımını korumuş olsa bile (ki buna daha düzgün bakmak lazım) öz ile biçim üzere ikiliklerin yerinden edilmesinin, –kabaca söyleyecek olursam– biçimden öteki bilme objesinin kalmamasının yolunu açan da yeniden Birçok olmuştur herhalde.
Üsluptan devam edeyim. Barthes’ın “Yazı” kavramından yola çıkıp Sol Kemalist Yazı’yı değerlendirirken (Birikim, 384), 1930’larda düzyazıda devrik dizime, yazı lisanında öztürkçe sözvarlığına yaslanma sürecini tahlil etmiştin; Sağ Yazı’nın aksisi olan bir Yazı. Üslup lakin öbür bir üslupla aykırılık içinde mi varolabilir?
Güzel bir soru bu. Benim de başımı meşgul ediyor. Bir yandan Saussure’cü olduğum için lisanda her öğenin aksilik içinde ele alınması gerektiğini kabul ediyorum, bu ilkeyi üslup ve Yazı’ya uyarlayabildiğim için mutluyum. Öte yandan bu unsurun gerisinde, bizde “Her şey zıddıyla kaimdir” formülüyle tabir edilene misal, Batı’da Hegel’den kaynaklandığı düşünebilecek bir ontoloji olduğunun farkındayım. Lakin bu ontolojiyi de aslında, benim izlediğim güzergâhta, bir bilme biçiminin, –lafı büyütmek pahasına– bir epistemolojinin, bir formül fikrinin yarattığının da farkındayım. Bir öbür deyişle, aykırılıklar halinde ele almak gerektiği için x üslup ya da Yazı’nın aykırısını keşfedebildiğimin. Elhasıl üslup lakin öteki bir üslupla terslik içinde mi var olabilir bilemiyorum lakin bu halde ele almanın benim tümdengelimle kurduğum ve uyguladığım usul açısından bir gereklilik olduğunu söyleyebilirim.
Bu ortada senin “Sağ Yazı” dediğine ben “Yeni-Klasik Osmanlı Yazısı” ya da “Son Osmanlı Yazısı” diyorum, tahminen ikisi ortasında da bir periyot ayrımı yapılabilir. Bunun üstünde çalışıyorum lakin şimdi yazımı ya da kısmı bitiremedim. Tahminen bu yıl biter.
Osmanlı Yazısı demişken… “Dedelerimizin mezar taşları”, harf inkılabı, lisan ihtilali üzere bitmeyen tartışmalarımız var. Senin üzere ben de “dedelerimizin mezar taşlarını” okuyabiliyorum, hatta mezar taşlarından daha fazlasını okuyabiliyoruz Arap-Fars harfleriyle yazılan Türkçeyi –hasbelkader– bildiğimiz için. Lakin, harf ihtilalinin (ve tüm arızalarına karşın Lisan Devriminin) geniş halk kitlelerinin sonsuzca faydasına olduğunu düşünüyorum. Ne dersin?
Tek tek gidelim. Alfabe değişikliği tahminen zarurî ya da kaçınılmaz değildi fakat Türkçenin faydasına olduğunu kabul ederim. Eski yazı, senin de bildiğin üzere, bir Sami lisanının alfabesiydi, ünlüsü az ve ünsüzü boldu. Türkçede rastgele bir formda bulunmayan oldukça bir ünsüz harf bilhassa Arapça sözleri gerçek yazmak için kullanılıyordu. Temel prensibi mümkün olduğunca ünlü kullanmadan yazmaktı. Türkçede 8 ünlü varken Arap yazısında fakat uzun a, uzun i, uzun u ve kısa a/e’den ibaret 4 ünlü gösterilebiliyordu, Türkçedeki ünlü sesleri göstermek için çok uğraşmak gerekiyordu. Ünsüzlerle ilgili bedel meçhullüğü üzere problemler da vardı. Türkçenin bu alfabeyle imlası ise Anadolu’da temel itibariyle 14. yüzyılda oluştuğu için o periyodun ses özelliklerini yansıtıyordu, münasebetiyle 20. yüzyılın başı için arkaik sayılacak oldukça özellik vardı. Bunların hiçbiri illaki alfabeyi değiştirmeyi gerekmiyordu tahminen, lakin önemli bir ıslahata muhtaçlık olduğu aşikârdı. Neden mi? Zira okuma yazmanın eskisi üzere bir avuç seçkinin inhisarında olduğu bir toplum olamazdı çağdaş toplum. Kentlerde yaşayan bir toplumun öbür türlü örgütlenmesi, bireylerin çabucak her bahiste kendi başının devasına bakması gerekiyordu, bunun için de okuma yazma bilenlerin sayısının artması kuraldı. Yanılmıyorsam 1890’lardan itibaren gündeme gelen tekliflerden biriydi Latin alfabesinin benimsenmesi. Ortada “Enverî yazı” denen başarısız bir ıslahat denemesi de olmuştu. Mustafa Kemal, Halaskâr Gazi unvanından gelen meşruiyetle toplumu bir çırpıda çağdaşlaştırmak istiyordu, alfabe değişikliği de bu hususta atılmış radikal adımlardan biriydi. Yolu yordamı ve sonuçları tartışılabilir. Kemalizme yönelik esas eleştirim faaliyet alanını öncelikle kültür olarak kabul etmiş olması. Olağan bunun da maddi ve ideolojik sebepleri vardı.
Ben lisana meraklı birinin gözüyle bugünkü alfabemizin Türkçeye çok uygun olduğunu düşünüyorum. Tahminen bir iki kusur bulunur ancak onların da o kadar kıymeti yok. Kusursuz bir yazımız var, değerini bilelim. Bugün de’yi/da’yı gerçek dürüst yazmayı öğretemeyenlerin (Türk lisanı ve edebiyatı kısımlarının büyük kısmı o “dedelerimizin mezar taşını okuyamıyoruz” diye sızlanan koronun elinde) imkân olsaydı bile okunması o kadar sıkıntılı Osmanlı yazısını bugün temel alfabe olarak öğretebileceklerini de pek sanmıyorum doğrusu. Hakikaten Türk lisanı ve edebiyatı ya da tarih kısımlarında bu alfabe öğretiliyor, o kısımlarda hazırlanan yüksek lisans ya da doktora tezlerinin kahir ekseriyetinin konusu eski metinlerin okunmasından oluşuyor, birçoklarının tel tel döküldüğünü biliyoruz. Bu da alfabe değişikliğinden değil sağcıların asıl kederinin bilgi, eğitim vb. olmamasından, üniversite sıralarında bile doldur-boşalt yapmalarından kaynaklanıyor. Asıl sıkıntıları dedelerinin mezar taşları da değil. O taşları daima sağcılar tahrip etti 50’lerden beri. Solcular tarihi yaşatmak peşinde koşmazlar lakin tarihe kültür olarak bedel vermeyi bilenler vardır içlerinde, sağcılarsa yaşatmak argümanında oldukları o tarihi siyasi çıkarları uğruna zirve tepe kullandıktan sonra gördükleri her yerde üç kuruş için tahrip ya da talan etmeye utanmazlar. Acı fakat bu türlü. Yaptıkları sözümona onarımlar, “turizme kazandırmalar” falan ortada.
Dile gelince, bu çok daha uzun ve şiddetli bir mevzu. Lakin Türkçenin 16. yüzyıldan itibaren aldığı biçim bir imparatorluk merkezinin yüksek kültürünü temsil ediyordu. Hem alfabe yüzünden hem de saray etrafında örgütlenmiş bir yüksek kültür olduğu için giderek Türkçeden uzaklaşıp büyük kısmı gereksiz bir Arapça-Farsça sözvarlığı yığınına döndü. O lisanla kendi ortalarında eğleniyorlardı. Lakin işte matbaa kurup kitap, gazete, mecmua yayınlamaya başladıkları anda gördüler ki o lisanla kimseye ulaşmaları mümkün değildi. Namık Kemal ve Ziya Paşa’nın yazılarında çok açıktır bu şikâyet. Saray etrafında goygoy yapan müteşair ve mütenasirlerin secili, müteselsil cümleli, bol tekrarlı nesrini artık yaşatamazlardı. “Dil devrimi” denen şey bu “sadeleştirme” sürecinin bir kesimi büyük ölçüde. O nispeten uzun tarihin içinde ırkçı kanadın baskın çıktığı bir sapma, ne yazık ki. Tanzimat’ta ve II. Meşrutiyet’te yazı lisanı enikonu “sadeleşmiş”ti. 1932’deki ıslahat bunu daha ileri taşımak istiyordu. Alfabe kurulu azalarından Yakup Kadri’nin yazılarında ipuçlarını gördüğümüz üzere, yeni biçim (alfabe) eski içeriği (dil) taşımaya müsait olmadığı için, yani Arapça-Farsça sözleri yeni alfabeyle eskisi üzere yazmak mümkün olmadığı için, lisanın de değişmesi gerekiyordu. Ataç’ın geç katıldığı lisan “hareketi”ni gerekçelendirirken söylediği değerli bir nokta var: O eski lisanla çağdaşlığı var etmek zordu, çağdaş kültürün çağdaş bir lisana de muhtaçlığı vardı. Sorun burada değişimin nasılında oldu: M. Kemal’in niyetinde ve kararlarında ırkçı Türkçülerin bu kadar tesiri olmasaydı daha makul bir gelişim olabilirdi. Hülasa radikal tasfiyecilik hayli problemliydi fakat Türkçeyi saray etrafında kullanılan günü geçmiş estetik teamüllerden kurulu yazı lisanından kurtarmak da kuraldı.
Bugüne gelirsek: Osmanlıcayı diriltmenin imkânı yok, Öztürkçecilik de öldü. Öyleyse elimizde kalanı düzgün bilip yeterli kullanmaya bakmanın tam vakti.
‘Elimizde kalanı yeterli bilip kullanmaktan’ dilsel pürizme aralı olmak kadar neolojizme pek o kadar da müstehzi yaklaşmamayı anlıyorum. O denli mi sence?
Evet, motamot o denli. Bu hususta yazmak da istiyorum, şimdi beceremedim. Kısaca anlatmaya çalışacak olursam: Lisanın yapısına uygun olduktan sonra neolojizmlerin öteki sözlerden bir farkı yok. Her söz bir kademede neolojizm olmuştur tahminen de. Daha da kıymetlisi lisanın kendisini yenilemesinin öteki yolu yok: Her konuşan mevcut birtakım sözleri örnek alarak (“analoji”, “örnekseme”) yeni sözler üretir, bu ferdî “öneriler” tutup yaygınlaştıkça neolojizm olmaktan çıkar. Çeviri yoluyla oldukça bir neolojizm ortaya çıkmıştır: laptop için “dizüstü bilgisayar” karşılığını birinci kullananlar sevaba girdiler mesela.
Burada sorun şu: Eski TDK’nın neolojizmleri devrin okumuşlarının teklifleriydi, o okumuşlar da lisanın yapısından öteki faktörleri göz önünde tutarak söz türetebiliyordu. Ya da lisanın yapısını yeterli bilmedikleri için yanlış tekliflerde bulunabiliyordu. Bunların bir kısmı hiç yaşamadı esasen, lakin yapısı problemli olduğu halde yaşayanlar da var: “ilginç” üzere. Türkçede “-ginç” biçiminde bir fiilden isim/sıfat yapma eki yoktu. Hâlâ da yok. Ne gam! Yaygın biçimde kullanılıyorsa artık Türkçede bu türlü bir söz vardır. TDK neolojizmlerine öbür tenkitler de getirilebilir. Fakat artık manası yok bunun, kazanımları kabul edip yolumuza devam edebiliriz.
Osmanlıcanın Türkçe gramer üzerinde tahrip edici bir tesiri oldu. Bu nedenle belirli çeşitten çok az eki kaldı Türkçenin. İsimden isim, isimden sıfat yapmakta zorlanıyoruz örneğin. Çok sağcıların eline geçen TDK’nın kimi yayınlarında “dilsel” (ki çok yeterli bir neolojizm olmayabilir lakin nispeten yerleşik ve manası açık) yerine “dillik” dendiğini görürsünüz, bu kadar maharetsiz, zevksiz ve gülünç olmak için Türkolog olmak gerekiyor.
Neolojizmlerle ilgili bir öbür sorun şu: Evvelden çevirilerde daha sık karşılaşırdım, herkesin söz uydurmaya hakkı varmış üzere, Türkçede yerleşik bir karşılığı olup olmadığına bakmaksızın neolojizm kullananlar olurdu. Neolojizm lakin hiç karşılığımız olmadığından emin olduğumuz takdirde başvurabileceğimiz bir tahlil meğer.
Neolojizme tam karşıt bir örnek fakat toplumsal medyada iki-üç ayda bir hortlayan “Foucault valla der mi?” tartışmasını aklıma getirdi söylediklerin. Son sekiz yıldır, Büyük Yabancı çevirisinde senin Foucault’ya “valla” dedirtmenin şaşkınlığıyla lisana getirilen kınayıcı iletileri okuyorum. (Bundan biraz keyif almıyor da değilim.) Okuduklarımdan anladığım kadarıyla, halkımızın Foucault okuyan kısımlarının kıymetli bir kısmına nazaran Foucault -zinhar- “valla” demez.
Bu çok değerli bir sıkıntı değil lakin madem seni eğlendiriyor, kısaca üstünde durmaya çalışayım. Neden Foucault valla demezmiş? Zira “valla” fiilî kullanımıyla olmasa bile kökeni itibariyle dine gönderme yapıyor, Foucault da dindar, hele ki Müslüman hiç olmadığına nazaran ağzına yakışmaz –herhalde karşı çıkanların şuurlu olarak lisana getiremedikleri ancak onların yerine bizim kelama döktüğümüz açıklama bu. Burada iki tane kolay karşı-açıklama getirebiliriz: Birincisi, “valla” din (İslam) alanından kopmuş, dinli dinsiz herkesin kullanabildiği bir kelamlık ünitesi. İkincisi, Foucault’yu Türkiye’de doğmuş büyümüş bir sekülarizm (ya da laiklik) yanlısı/militanı üzere konuşturmak zorunda değiliz, din konusundaki halinin bu kadar düzayak olduğunu da düşünmüyorum.
Bu karşı-tezlerin ikincisi çeviri anlayışıyla ilgili bir meseleye açılıyor: Çoğunluk çevirinin harfi harfine yapılması gerektiği zehabında. Ayrıyeten Hıristiyan Batı’nın kavramlarının İslam’la hiçbir alışverişi de olamaz (sanki bin yıl boyunca bu iki din bu topraklarda yan yana, hatta iç içe yaşamamış gibi). Kültürel öğeler çok çok dipnotla açıklanabilir onlara nazaran. Sözgelimi, God ya da Dieu’yü görünce Tanrı’yı yabıştıracan, yoksa hem laikliğe hem İslam’a nazaran günaha girmiş olursun.
Tabii bu anlayış gökten zembille inmiş bir şey de değil. Muhatapların yıllar yılı sinema ve kitap alanında uygulandığını gördüğü, münasebetiyle alıştığı “poetika” bu. Dışına çıkılınca yadırgamaları da okulda öğrendiklerinden farklı bir uygulamayla karşılaşınca reaksiyon veren öğrencilerin haline benziyor. Ben de diğer birtakım şahıslar üzere metinleri, teorik olanları da dahil, olabildiğince Türkçe konuşturmaya çalışıyorum, sonuçta anlaşılabilmeleri için belirli ölçüde “yerelleştirmenin” (bu pratik de ölçü ünitelerini uyarlamaktan ibaret değil elbette) kaçınılmaz olduğunu kabul ediyorum. Dahası, çeviriyi makine çevirisinin tersine, az da olsa yaratıcı bir faaliyet olarak görüyorsanız mekanik poetikadan bu çeşit kopuşlara açık olmanız gerekiyor. Genel okurun lisan “bilinci” cümle seviyesindeki uygulamaları, –konumuz bu olduğuna göre– yerelleştirmeleri algılamaya yetmiyor, anca söz seviyesinde bir şeyi fark edince reaksiyon veriyor: Bu “Foucault ‘valla’ der mi?” sorunu bunun bir örneği. Misal bir durum bilmediği neolojizmlerle karşılaşınca da oluyor. Mesela bir sebeple “bunaltı” sözünü kullanmışsındır, ona muhtaçlık vardır, her şey üzere çeviriyi de tercümanlardan âlâ bilenler celallenir: “‘Bunaltı’ ne ya?!” diye atıp meblağlar. Metnin iktisadı içinde başka bir yeri olması gerektiği için o denli söylenmiş olabileceği akıllarına gelmez. Bu da olağan sayılır. Her metin birden fazla etrafça okunur. Yolu düşüp okuyanın vakitle metin tasavvurunun gelişmesi beklenebilir. Biraz gevşeyip metnin tadını çıkarmak lazım.
Senin bahsettiğin tıp kapalılıklar (ya da tepkiler) lisanı de tıpkı ideoloji üzere dışsal görmekle ilgili sanırım biraz… Bizde olan, bizim de ürettiğimiz bir şey değil de daima sunulan bir şey.
Evet, adamın birinin yaptığı o hoş benzetmede olduğu üzere, makus kokan nefes üzere daima diğerinde olduğu sanılıyor ideolojinin. Burada temel külfet bütün önkabullerden sıyrılarak bir objeye yaklaşmanın çok güç, hatta imkânsız olması. Objenin kendisiyle baş başa kalmak diye bir şey yok herhalde. Ancak önkabullerimizin hiç olmazsa farkında olduğumuz kısmını askıya alarak düşünmeye çalışabiliriz ve o anlarda baş dönmesiyle başa çıkabilirsek haşmetli bir görüntünün önümüzde uzandığını hissedebiliriz. Bu önkabuller sonuçta kültür dediğimiz şey, objeyle ilgimizi dolayımladığı için kültürün eleştirilmesinin özel bir kıymeti de var. Lakin kültürü eleştirdik diye de çok şey değişmiyor. Mevzumuz lisan olduğuna nazaran, ideolojinin tezahür ettiği mecralardan biri olarak lisan kullanımlarını eleştirmenin, bu kullanımlardaki sapmanın kültür eleştirisiyle kesişmesi kaçınılmaz.
Şu örnekten bahsetmek için sordum aslında sana bunu: Bir orta çağdaş yapay lisan yaratma örneklerine merak salmıştım. Amerikalı dilbilimci David J. Peterson’ın bir söyleşisine denk gelmiştim bu vesileyle. Peterson’dan (bir dizi için) yapay göçebe “barbar dili” yaratmasını istemişler, o da yaratmış. Linguistik manada “barbar dili” diye bir şey olmaz. Her lisanın konuşucuları barbarlık yapabilir. Lakin barbarla fonolojik (ve ideolojik) olarak kastedileni çabucak anlıyoruz: Arapçaya, Aramiceye, Kuzey Afrika lisanlarına ya da Kürtçeye benzeyen, bol bol (teknik terimle) gırtlaksıl patlamalı, ötümsüz artdamaksıl sürtünmeli ünsüzün olduğu bir lisan. Hassasiyet sergilemek için söylemiyorum, ancak sipariş verenin de lisanı yaratanın da tahminen de çok da farkında olmadığı dehşetli bir ideolojik örüntü yok mu burada?
Aynen o denli. Üzerinden oldukça geçti, artık hatırlamıyorum neredeydi: 20. yüzyıl başlarında Avrupalı bir dilbilimci Arapçadaki ayn sesini ilkel bir ses olarak tanımlıyordu. Ses tellerinin sadece açılıp kapanmasıyla çıkan bir ses yanılmıyorsam bu. Öbür bir-iki lisanda de varmış düşmüş. Demek ki ilerlemeyle birlikte yok olmuş. Buna misal bir akıl yürütme. Natürel ki ilkel ya da barbar rastgele bir ses yok. Lisanda kavimmerkezcilik daha kapalı ancak daha güçlü. Bir nevi “doğal” geliyor birinci dillerimizin sesleri. Öbür lisanların sesleri ise hele ki konuşanlar barbar sayılanlardansa “garip”, “komik”, vb sayılabiliyor. Buna karşılık hayranlık duyulan uluslar kelam hususuysa orada da seslere bile bedel yükleniyor.
Biliyorsun, Türkçede evvelce “hı” diye bir ses ve harfi vardı, hani bugünkü transliterasyon alfabesinde kh diye gösterilen ses: artdamaksıl sürtünmeli. Bu sesin bugünkü Türkçede yalnızca ağızlarda yaşaması da muhtemelen İstanbul ya da saray ağzında kaba ya da köylü sayılmasından. Nasıl bir kabalıksa, Osmanlıların yüzyıllar uzunluğu iç içe yaşadığı kadim Yunanın vârislerinin, tekrar çok eski bir uygarlığı olan Ermenilerin, hayranlık duydukları dindaşları Araplar ile Farsların lisanlarında hâlâ yaşıyor. Bu çeşit durumlarda tutumluluk ya da en az gayret yasasının halk lisanındaki ismi “güzellik” olabiliyor. “Hı” türemiş bir sesti ve Osmanlıcada mana ayırt etme özelliği kalmamıştı, atılması sesletim kadar mana bakımından da tasarruf demekti. (Bugünkü Türkçede yumuşak g harfiyle gösterilen ses de düştü, diğer birtakım ses özelliklerine dönüştü. Yazıda etimolojik/geleneksel sebeplerle koruyoruz.) Senin betimlediğin “barbar” seslerin bir dezavantajı bu olabilir: Efor istiyorlar 🙂 Tahminen sadece bu durum üzerinden bir barbarlık tasavvuru okuyabiliriz: Barbar fizikî olarak daha çok uğraş harcayandır. Bu bakımdan hayvana yakındır. Uygar sayılansa o kadar uğraş harcamak zorunda olmayan, bu nedenle kendini şık hissedendir.
Öyleyse son soru geliyor: Ülkemizin ve dünyanın hali karşısında kapıldığımız (bazen benim de hevesle iştirak ettiğim) derin karamsarlık hakkında ne söylemek istersin? Enseler kararmamalı mı? Umut var mı?
Umut yok. İnat var, sabır var, kin ve hınç var. Uygun hislerle makûs edebiyat yapıldığı üzere, dünyada da lakin makûs siyaset yapılır. “Güzel Ruh”ların, woke‘ların dünyasıdır umudun, hayalin, tatlışlıkların dünyası. Düşmanlık her vakit kazanır. Düşman tarafların ise sadece biri. Düşmanlığın olmadığı bir dünya hayali siyasetin sonu hayali olsa gerek. Şu anda da kazanan belirli. Kaybeden de. “Sınıf bilinci” düşük olan kaybetti. Muazzam bir direnişle karşılaştı yaklaşık 150 yıl. Aleyhine kullanıldı her şey. Bindiği kolu kendi kestiği de oldu. Nihayetinde kaybetti. Bugün “geri dönme” ihtimali pek yüksek görünmüyor. Fakat karanlık periyotlarda meşaleyi söndürmeden bir sonraki jenerasyona aktarmak lazım. Bizim şu anda yapabileceğimiz bu üzere geliyor bana. Umut yok lakin yeis de haram.
