“Toplumdaki her şey hegemonik fikirlere bağlanabilir; bu şartlarda, hâkim kültürün kendi karşı-kültür biçimlerini şahsen ürettiği ve tıpkı vakitte sonlandırdığı söylenebilir. İhtilal ve toplumsal değişim kavramlarının da bu şartlar altında bir manası kalmaz.” —Raymond Williams[i]
Eskiden, yani çok gençken, şenliklerin ödül merasimlerinde yapılan politik konuşmalara fazla paye veren biriydim, lakin artık üzerimde en ufak bir tesir bırakmadığını görüyorum. Politik olarak hiçbir itirazımın olmadığı, büsbütün katıldığım bir konuşma olsa bile. Emin Alper’in 76. Berlin Sinema Festivali’nin (Berlinale) ödül merasiminde yaptığı konuşma üzere. Zira bu konuşmaların birden fazla gerçek muhatabına değmeden evvel konuşmayı mümkün kılan kurumun üzerine konup orada parlıyor.
Emin Alper’in Kurtuluş sinemasıyla Berlinale’de Gümüş Ayı Büyük Heyet Mükafatı alması ve ödül konuşmasında Gazze’deki Filistinlilerden, İran’daki baskı altında yaşayan insanlardan, Rojava’da direnen Kürtlerden ve Türkiye’deki siyasi tutsaklardan kelam ederek dayanışma iletisi vermesi, içerik bakımından itirazsız bir yerde duruyor. Lakin burada sıkıntı, konuşmanın içeriğinin doğruluğunu değil, bağlamın siyasetini tartışmaya açmak olmalı.
Tartışmasız bir halde boykot edilmesi gereken bir yerde ödül alıp bu konuşmayı yapınca, selam yolladığınız siyasi tutsakların ya da ezilen halkların hayatında bir şey değişmiyor. Buna karşılık, Berlinale üzere tescilli bir soykırım destekçisi şenlik “farklı görüşlerin de yer bulabildiği” bir yere dönüşüyor. Üstelik bunu tam da bu çok beğenilen, alkışlanan konuşmalar sayesinde yapıyor.
Ödül merasimleri, bir kurumun kendini parlatması için en uygun vitrin. Vitrinin büyüsü de şurada: Tenkit, hakikat yerde değilse, eleştirilen şeyi zayıflatmak yerine güçlendirebiliyor. Zira kurumlar “Bakın, burada her kelam söylenebiliyor,” deyip eleştiriyi kendine dönük bir “açıklık kanıtına” çevirebiliyor. Dahası, bu cümleler merasimin dramatik anlatısına ekleniyor, merasim de sadece sinema ödüllerinin dağıtıldığı bir gece olmaktan çıkıp “cesaretin de sahnelendiği” bir şölene dönüşüyor. O şölende alkış, birden fazla vakit itirazı büyüten bir ses olmuyor; tam aksine, tansiyonu emip dağıtan bir sünger üzere çalışıyor.
Berlinale 2026’nın Gazze etrafında büyüyen tartışmalarla kuşatıldığı, şenliğin sessizliği, sansür uygulamaları, jüri başkanı Wim Wenders’ın Filistin kelam konusu olduğunda politikaya mesafeli sözleri ve buna gelen yansılar üzerinden ağır bir tansiyon yaşandığı aslında günlerdir konuşuldu. Böylesi bir tabloda, ödül merasiminde yapılan her güçlü konuşma, iki farklı sonuç üretmeye yatkın: Konuşmacının niyeti dayanışma olabilir lakin kurumun yararı meşruiyet oluyor. Zira şenliğin “çoğulculuk” anlatısını büyütüyor.
Madem orada bulunmak ve konuşmak, Berlin’e hiç gitmemekten daha uygun bir fikir olarak görülüyor, o halde verilen mükafatı reddetmek de bir seçenek. Zira ödül almak ile ödül almadan konuşmak ortasında önemli bir fark var: Mükafatı kabul ettiğiniz anda, şenlik sizin sözünüzü kendi hanesine yazma imkanı buluyor. Mükafatı reddettiğiniz andaysa, o alaka çizgisi kopuyor, konuşma da kurumun vitrininden taşmaya başlıyor.
Hind Rajab’ın Sesi filminin Tunuslu yönetmeni Kaouther Ben Hania, bu manada kusursuz bir örnek verdi. Ben Hania’nın Berlin’de, Berlinale haftasında yapılan “Barış İçin Sinema” etkinliğinde verilen “En Kıymetli Film” mükafatını almayı reddetmesi ve bunu Gazze’de hesap verebilirlik talebiyle ilişkilendirmesi değerliydi. Şöyle söyledi Ben Hania, kendisine verilen mükafatı almayı reddederken:
“Barış, şiddetin üzerine püskürtülen ve böylelikle iktidarın rafine ve rahat hissedebildiği bir parfüm değildir. Hind’e olanlar bir istisna değil. Bu, soykırımın bir modülü. Ve bu gece, Berlin’de, kitlesel sivil katliamı legal müdafaa olarak yine çerçeveleyerek, karmaşık şartlar olarak, protesto edenleri karalayarak bu soykırıma siyasi muhafaza sağlayan beşerler var. Sinema, imaj aklamak değildir. Barıştan bahsediyorsak, adaletten de bahsetmeliyiz. Onların ölümlerinin barış hakkında nazik bir konuşmanın art planı olmasına müsaade vermeyeceğim. Onların vefatına neden olan yapılar dokunulmadan kalırken olmaz. Bu yüzden bu gece bu mükafatı konuta götürmeyeceğim. Bir andaç olarak burada bırakacağım. Barış, soykırımdan sorumlu tutulma unsuruna dayanan yasal ve ahlaki bir yükümlülük olarak kabul edildiğinde geri gelip bu mükafatı sevinçle kabul edeceğim.”
Yani böylesi de mümkün. Elbette bu reddediş direkt Berlinale ana ödül merasiminde değildi fakat birebir kentte, tıpkı hafta, tıpkı kültürel iklimin içinde gerçekleşen bir aktiflikten geldi. Tekrar de iletinin tesiri değişmiyor zira reddetme, kurumların en sevdiği şeyi bozar: Sıkıntısız akışı.
Aksi takdirde kepaze bir şenliğin kürsüsünü, o şenliğin mükafatını almak, onların müsaadesi ve müsamahasıyla “cesur konuşmanızı” yapmak ve kendi saygınlığınızı korumak için kullanmış oluyorsunuz. Saygınlık, evet. Zira ödül merasimleri, “saygınlık alışverişi” üzerine heyeti. Şenlik, seçtiği sinemacı üzerinden saygınlaşır; sanatçı da şenliğin sahnesi üzerinden milletlerarası görünürlük ve itibar kazanır. Herkes kendi isteğiyle bu alışverişin içine girer. O yüzden, orada yapılan konuşma, ne kadar hakikat olursa olsun, birçok vakit bu alışverişin kuralını değiştirmez. Alışveriş sürer, sırf vitrine “cesaret” etiketi eklenir.
Bu tabloya karşı çoklukla şu itiraz gelebiliyor: “Ama içeriden konuşmak da kıymetlidir.” Evet, değerlidir; bilhassa Türkiye üzere baskı sistemlerinin ağır işlediği, kelamın ve görünürlüğün içeride süratle boğulduğu yerlerde, dışarıdaki bir sahneden kurulan dayanışma cümleleri natürel ki değerli olabilir. Ayrıyeten konuşmanın kayda geçmesi, basında yer alması, diğer bir yerde tekrar edilmesi de bir tesir yaratır. Bunu bütünüyle yok saymak da yanlışsız değil. Lakin sorun, yalnızca konuşmanın bir tesiri var mı sorusu değil, tesirin nereye aktığı sorusu. Kurumun meşruiyet çıkarı, birçok vakit daha süratli ve daha görünür biçimde çalışır. Dayanışma tesiri ise birden fazla vakit meçhul, dolaylı ve vakit içinde eriyen bir şeye dönüşür.
Bu yüzden tartışmayı niyet üzerinden değil, maliyet üzerinden kurmak daha dürüstçe olur. Şayet sahiden içeride durup kelam söylemek istiyorsanız, o kelamın kurum tarafından basitçe ehlileştirilememesi gerekir. Bunun yolu da ekseriyetle konuşmayı bir bedelle bağlamak. Mükafatı reddetmek bu bedelin en görünür biçimi. Bir diğer yol, merasimin modülü olmamak: Kırmızı halı nizamına girmemek, fotoğraf akışını “normalleştiren” karelerin içinde yer almamak, konuşmayı şenliğin ihtimamla kurduğu duygusal ritimle uyumlu bir “süs” haline getirmemek. Burada gaye “ahlaken daha temiz” görünmek değil, tersine şenlik kurumunun “bakın, biz ne kadar açığız” savunusunu zorlaştırmak.
Yine de tüm bunlar, Emin Alper’in konuşmasını büsbütün kıymetsizleştirmek zorunda değil. Hem konuşmanın içeriğiyle politik olarak tıpkı yerde durup hem de konuşmanın bağlamının ürettiği sonuca itiraz etmek mümkün. Zira hakikat cümleler, yanlış bir düzenek içinde süratle “temsile” dönüşebilir. Temsil ise bir noktadan sonra gerçekliğe temas etmeyen bir şova benzeri. Şov bittiğinde salon boşalır, tutsaklar hâlâ tutsaktır, kuşatma hâlâ kuşatmadır. Şenlik ise sonraki yıl “ne kadar canlı tartışmalar yaşandı” diye kendini anlatmaya devam eder.
Sonuçta sıkıntı kürsüde yapılan konuşmaların ne kadar gerçek olduğu değil, o konuşmaların hangi işe koşulduğudur. Alkışla parlayan, salonu bir anlığına “rahatlatan” bir dayanışma mı bu? Yoksa bedeli olan, şenlik kurumunun olağan akışını bozan, yasallaştırma düzeneklerini kilitleyen bir müdahale mi? Zira bir bedel yoksa, yapılan “cesur konuşmaların” birden fazla sefer geriye kalan tek fonksiyonu rezil bir yapının vitrinini tekrar parlatmak oluyor.
[i] Raymond Williams, Marksizm ve Edebiyat, Adam Yayınları, 1990, 1. Baskı, s. 91.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
