Dil, insanı fark ettirmeden şekillendirir. Wittgenstein’ın dediği üzere, lisanımızın sonları dünyamızın hudutlarıdır. Tahminen de bu yüzden homo sapiens bize yıllarca biyolojiden çok, başımızı çarpmamak için eğildiğimiz tavanı alçak bir rahatlık alanı üzere geldi. Derken şuurumuz değişti. İçinde yaşadığımız dünya; vücudumuzun hudutlarını, hafıza kapasitemizi ve öğrenme süratimizi yine tartışmaya açtı.
Kim olduğumuzu yine tanımlamamız gerektiğinde, yürüdüğümüz yol bizi orijinal bir isme götürdü: homo promptus. Homo promptus, zihnin yükünü paylaşmayı bilen yeni insanın ismidir. Hafızasını taşıran detayları makinelerin omzuna bırakıp, kendi zihnini bir istemci, arayüz ve yönlendirici üzere kullanan insandır ve o artık ortamızda dolaşıyor. Birçoğumuz farkında olmadan ona dönüştük bile.
Artık hatırlamak, beyne yüklediğimiz bir geri çağırma hareketi değil; gerçek soruyu sorarak dijital bir hafızayı kazma mahareti. Eleştirenler bunun “tembellik” olduğunu söylese de hafızamız ölmüyor, biçim değiştiriyor. 2026’nın kapısındayken görüyoruz ki asıl tehdit Silikon Vadisi’nden gelen kodlar kadar bizim kendi ataletimizdir. Asıl tehlike teknolojinin kendisi değil, daima ekran kaydırmaktan (scrolling) yapmaktan hakikaten bir şeyler üretme (making) hareketine geçemememiz, yani apatiye düşmemizdir.
Kültürel demans
Eski internet… Göz yakan neon renkler, yanıp sönen GIF’ler sayesinde tam bir Yırtıcı Batı’ydı. Şimdiyse o özgürlükçü görünen kaos, yerini her köşesi yuvarlatılmış, inançlı lakin bir o kadar da ruhsuz bir bekleme salonuna bıraktı. Eleştirmen Alex Murrell bu birebirlik haline çok yerinde bir isim takıyor: Ortalamalar Çağı.
Yakın vadede bizi bekleyen, hatta çoktan kendimizi teslim ettiğimiz en sinsi tehlike daha fazla vasatlaşmak. Zira en uygun yapay zeka araçları bile dizaynları gereği istatistiksel olarak ortalamaya en yakın yanıtı vermek üzere kodlanmış durumda. Halbuki yaratıcılık ortalamadan sapmakla, yani biraz rastgele olmakla ilgilidir. Şimdiki modelleri, sistemi daima gerçek ve ortalama yanıtı vermeye zorlayan makûs bir eğitim sistemine sıkıştırılmış öğrenciler üzere görebiliriz; bu durum elbette özgünlüğü süratle törpülüyor.
Artık sonsuz bir fotokopi makinesinin içindeyiz ve yaşadığımız bu duruma dijital dünyanın kültürel demansı diyebiliriz. Makineler kendi ürettikleri o kusursuz lakin ruhsuz datalarla beslendikçe yavaş yavaş gerçeklikten kopuyorlar. İnsan yaratıcılığının şaşırtan, pürüzlü uçları yok oluyor ve geriye istatistiksel olarak en mümkün, yani en sıkıcı olan kalıyor.
Oxford ve Cambridge araştırmacıları buna Curse of Recursion (Özyinelemenin Laneti) diyor. Bu süreç, fotokopinin fotokopisini çekmek üzere. Birinci kopya uygundur lakin kopyanın kopyasını almaya başladığınızda ince detaylar, gerçekliğin o kendine has dokusu kaybolur. Rice Üniversitesi ise duruma Model Autophagy Disorder (Otofaji Bozukluğu Modeli), yani yeme bozukluğu teşhisini koyuyor. Bu süreçte yapay zeka yalnızca yeteneğini kaybetmiyor, tıpkı vakitte narsisistleşiyor; zerre kuşku duymadan, kendinden ziyadesiyle emin bir halde yanlış bilgi üretebiliyor.
Bu vasatlık denizi bilimsel olarak da kanıtlandı. Cornell Üniversitesi’nin araştırması, yapay zekadan fikir aldığımızda bizim bile giderek homojen niyetler ürettiğimizi gösteriyor. Exeter Üniversitesi’ne nazaran tasarımcıların yüzde 81’i yapay zekanın birbirinin kopyası işler çıkardığında hemfikir. Paradoksal bir formda, teknolojinin tepe yaptığı bu çağda “teknolojik olmayan”, taze, kaotik ve “insan kokan” data en kıymetli varlık oldu. Google’ın Reddit ile yaptığı devasa data lisans mutabakatı, eski kitaplar ve 2023 öncesi “temiz” internet kayıtları, dijital çağın yeni petrolüdür.
Birebirlik döngüsü
Yapay zeka bize pürüzsüz, yanılgısız ve steril bir dünya vaat ederken, farkında olmadan “fotokopinin fotokopisinin” çekildiği bir birebirlik döngüsüne hapsoluyoruz. Makineler kendi ürettikleri ruhsuz bilgilerle beslendikçe gerçeklikten kopuyor; insan yaratıcılığının o şaşırtan ve pürüzlü uçları törpülenerek yerini kusursuz fakat lezzetsiz bir vasatlığa bırakıyor. Meğer 2026’nın yazılı olmayan estetik kuralı açık: Yanılgı yoksa, gerçek de değildir. Nitekim yaşadığımızı hissetmek için makinelerin yapamadığı o insani dalgınlık anlarına ve kusurlu dokulara her zamankinden daha açız.
Teknoloji bize yıllarca “sürtünmesiz” (frictionless), her şeyin tek tıkla halloluverdiği bir hayatı sattı fakat anladık ki sürtünmesiz hayat aslında hafızasız bir hayattır. Bir şey için yorulmadığında, azıcık ter dökmediğinde yahut zihnin o algoritmik tembelliğe karşı bir direnç göstermediğinde, o anı kaydetmeye paha bulmuyor.
Yapay zeka bizim yerimize düşünürken insan zihni, algoritmaların yarattığı bilişsel tembelliğe (brain rot) karşı savunma sistemleri geliştiriyor. Bugün yükselişe geçen örgü, seramik yahut analog fotoğrafçılık üzere manuel hobiler yalnızca birer boş vakit aktivitesi değil, makinelerin uyuşturduğu beyin kaslarını “bunu ellerimle ben yaptım” hazzıyla yine uyandırma uğraşıdır.
Küratörlük çağı
Teknolojiyi reddetmek yerine onunla alakamızı değiştirmeliyiz. Pasif bir tüketici olmaktan çıkıp, “Ben bu türlü istiyorum” deme cüretini gösteren taraf olmalıyız. Prompt dediğimiz o metin kutusu, insanın neyi neden istediğiyle yüzleştiği bir niyet aynasıdır. Fakat kritik bir bariyer var: Bilmediğiniz şeyi isteyemezsiniz. Zihninizin kütüphanesinde bir kavram, tarz yahut his yoksa, vizyonunuzda olmayan bir şeyi tanım edemezsiniz.
Kod yazmanın yerini “vibe yönetmeye” bıraktığı, teknik pürüzlerin ortadan kalktığı bir küratörlük çağına giriyoruz. Yapay zeka bize sonsuz sayıda çalışkan ancak hiçbir zevki olmayan stajyerler verdi fakat o devasa data yığınının içinden elması ayıklayacak olan hâlâ senin vizyonun ve görme biçimin. Artık problem makineye kusursuz komutlar vermek değil; bağlamı inşa etmek, neyi neden istediğini bilmek ve o “70 puanlık” vasat işi kendi ruhunla “90 puana” çıkarma yüreğini göstermektir.
Yapay zeka önümüze binlerce yol serebilir, binlerce kusursuz karşılık üretebilir ama o yolların hangisinin bizi meskene götüreceğini bilen hâlâ bizim sezgilerimiz ve kırılganlığımız. Makineler karşılıkları ne kadar hızlandırırsa hızlandırsın, mana dediğimiz derinlik ve birinci soruyu sormanın inceliği bize emanet kalmaya devam ediyor. Gelecek, makinelerin insanlaştığı soğuk bir yer değil, bizim kendi kusurlarımızı, eksiklerimizi ve tarifsiz insanlık hallerimizi yine sevdiğimiz, makinelerle yol arkadaşlığı yaptığımız bir yer olacak.
Bizim hikayemiz
Ülkece GPT kullanımında doruğa oturmuş durumdayız. Lakin grafiklerin gösterdiği asıl çarpıcı gerçek şu ki biz bu teknolojiyi yalnızca iş bitirici bir asistan olarak değil, kaygılarımızı dinleyen bir dost, bazen de yargılamayan bir terapist üzere hayatımızın başköşesine yerleştirdik. En mahrem anlarımızı, çözemediğimiz kör düğümleri o yanıp sönen imlece emanet ettik. Bu kadar çok sevdiğimiz, hayatımıza entegre ettiğimiz ve yeri geldiğinde dertleştiğimiz yapay zekanın kıssası böyleydi…
Korktuğumuz şeyin makineler olmadığını, asıl telaşımızın kendi potansiyelimizin gerisinde kalmak olduğunu kabul ettiğimizde, her şey biraz daha netleşiyor. Homo promptus bize yeni bir icadı değil, hiç değişmeyen o eski gerçeği hatırlatıyor: İnsan olmak, her vakit en hoş öyküyü anlatabilmek demek. Teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin mana dediğimiz o derinlik hâlâ bize emanet. Bu yeni dünyada en büyük gücümüz süratimiz değil; sezgilerimiz, zevkimiz ve kırılganlığımız olsa gerek.
*Bu yazıda, Senfonico’nun hazırladığı Homo Glitchus: İnsanlık Hali başlıklı rapordan yararlanılmıştır.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, âlâ ki varsınız.
