6-30 Haziran tarihleri ortasında Meclis-i Mebusan Caddesi, numara 31’de yer alan Merdiven Arka Space, Ateş Alpar’ın Hasankeyf özelinde eko-yıkım pratiklerine yakından temas eden standına konut sahipliği yapıyor.
Fotoğrafçı ve akademisyen Ekmel Ertan’ın küratörlüğünde düzenlenen stant vesilesiyle, Alpar’la sanat pratiğinin oluşum sürecini, sanat ile toplumsal alan ortasındaki zigzaglı bağlantıyı konuştuk.
Öncelikle yıllara yayılan fotoğrafçılık pratiğini aktivizmle nasıl kesiştirdiğinden biraz kelam etmeni istesem?
2010’ların başında toplumsal hareketlerde evvel ses kayıtları aldım, sonrasında fotoğraf ve görüntü kayıtları almaya başladım. Bu kayıtları montaj ve kurgularla bozup yeni kayıtlar elde ettim. Bu süreç şimdiki sanat pratiğimi şekillendiren bir başlangıç oldu. Münasebetiyle fotoğrafçılık ile aktivizm benim için iç içe geçmiş süreçler. Fotoğrafçılığımı aktivizmden aktivizmimi de fotoğrafçılığımdan çıkaramam, ayıramam.
Senin problemde yer aldığı üzere iki alanı kesiştirmek için özel bir uğraş sarf etmiyorum. Fotoğraflarım tecrübelerimden süzülüyor ve birbirini besleyen süreçler haline geliyor. Hayat içinde sorunsallaştırdığım sorunları sanat aracılığıyla yeni bir söz biçimine dönüştürmekle ilgili tercihlerim var. Fotoğraf çekme motivasyonumda bu tercihler kıymetli oluyor. Neredeyse refleksif bir durum kelam konusu.
Taş Kabuk Sessiz tam da bu türlü bir çalışma pratiğinden doğdu. Ferdî tarihimde yeri olan bir coğrafyanın yok oluşu beni elbette sanatsal bağlamda da tetikleyecekti. Yıllara yayılan bu eko-yıkıcılığı hem kendi tarihim hem şahsî görüşlerim açısından (sen buna aktivistlik diyebilirsin, ben ise tam da bu noktadan bakarak sanat diyorum) hem de sanatsal açıdan kayıt altına almam gerekiyordu. Sonuçta bir eko-sanat pratiği ortaya çıkmış oldu.
Çektiğin fotoğraflar sözün en genel manasıyla yalın belgelemeden kaçan bir boyut taşıyor. Ranciere’in poiesis dediği şeyle aisthesis dediği estetik rejimi nasıl buluşturuyorsun? Kadraj poetik duyarlığı nasıl süzüyor?
Fotoğraflarımı birçok vakit bir fotoğraf serisi içinde konumlandırıyorum. Münasebetiyle uzun bir süreçte belgeleme yapıyorum ancak bu belgelemede estetik boyutu pas geçmemeye ihtimam gösteriyorum. Hangi alanda çalıştığım, neyi hangi konjonktürde fotoğrafladığım çok değerli. Ki burada ‘nasıl’ sorusu değer kazanıyor.
6 Şubat sarsıntısıyla kadim bir açmazı, “felaket kayıt altına alınabilir mi?” sorusunu yine tartışmaya başladık.[i] Benim de bir fotoğrafçı olarak zelzelesi fotoğraflarken belgeleme yapmam gerekiyordu fakat bu belgelemede temsil savım yoktu. Alana ve alandakilere hürmet duymayı, bir insanı istemeyeceği bir kareye hapsetmemeyi önemsiyorum. Gördüklerimi ve alandaki tecrübelerimi aktarırken ‘nasıl’ sorusu aklımın bir köşesinde duruyor. Taş Kabuk Sessiz‘e bahis olan yıkımı nasıl anlatmalıyım? Burada yaşayanları “kurban” olarak göstermeyi ya da eko-yıkıcılığa karşın barajın faydalı olduğunu vurgulamayı düşünemezdim.
Sonuç olarak ortaya çıkan tahribatı tüm boyutlarıyla ve bütüncül bir biçimde anlatmaya çalıştım. Fotoğrafta estetiği ve etkileyiciliği arıyorum elbette lakin bu işleyişte duyarlılıklarım da belirleyici rol oynuyor.
Bu serginde “tanık” olmanın getirdiği tartısı ve bundan kaçan, hafiflemek isteyen bir gövdeyi birebir anda taşıdığını hissediyoruz. Sence gibisi bir duyarlık seyirciye de yansır mı, beklentin nedir?
Çalıştığım hususların yüküne nazaran bir mühlet sonra bu tartısı paylaşmaya gereksinimim oluyor. Bu stant de bu muhtaçlığın bir sonucu. Hasankeyf’te neler olup bittiğini gösterme dileği. Bundan sonrası izleyiciye kalmış. Duyarlık geçer mi geçmez mi, ne cins bir duyarlık oluşur açıkçası bunu bilemiyorum. Ben sanatsal üretimimi kendi penceremden gerçekleştirirken izleyiciye “bilinç taşımayı” ya da izleyicide “duyarlık oluşturmayı” amaçlamıyorum. Yaşananları, tecrübelerimi de dahil ederek kendi gözümden aktarmaya çalışıyorum.
Bir de şu var, galeriye gelen izleyicinin o gün yaşadıkları, geçmişi, birikimi, galerinin genel atmosferi işlerin izleyici üzerindeki tesirini belirleyen ögeler. Bunlara müdahale etmem mümkün değil. Lakin standın ortaya çıkışını anlatmaya, sorunsalını tartışmaya her vakit hazırım. Bu tartışmalar tahminen de yalnızca Hasankeyf’e değil tüm eko-yıkım pratiklerine dikkat çekilmesine vesile olur.
Olursa mutlu olurum elbette.
Arşiv ve belgeyi yine işlemek çağdaş sanat pratiklerinin kıymetli bir modülü. Taş Kabuk Sessiz‘de bunun yetersiz kaldığı anlara dair de bir sezgi ve yeni yol arayışları kelam konusu sanıyorum. Bunu nasıl açarsın, sence “çağdaşlığı” üreten, onu sanat pratiklerini kat eden disiplinler ortası bir duyarlık olarak konumlandıran günümüz sanatının tıkandığı noktalar var mı?
Güncel sanat alanındaki üretimler sıklıkla arşive bakıyor, dokümanları yorumluyor. Burada bir tarihçi üzere titiz çalışmanın, bilgileri süzmenin, onları —bazen de— bozup yeni anlatılar kurmanın kıymetli olduğunu düşünüyorum. Arşive girenler kadar onun dışında bırakılanlara da bakmak gerekli. Ben çoğunlukla tarihin kıyısında, arşivin dışında kalanlara odaklanıyorum. Hasebiyle Taş Kabuk Sessiz üzere bir stant ortaya çıkıyor. Konumlandığım yerden gördüğüm şey, datalı bilgilerin kabulünden evvel o bilgilere arayla yaklaşmak gerektiği oluyor.
‘Tıkanma’ tartışmaları bence sanat üretimine içsel bir durum. Bununla birlikte yeni alanlar, mecralar bu tıkanmayı diğer yollara sokuyor. O yollarda da benzeri süreçler yaşanıyor. Bu, yaratıcı üretimin olduğu yerde olağan bir şey, bu nedenle günümüz sanatının tıkanma noktalarını nelerdir net bir yanıt veremiyorum.
Ama birinci olarak coğrafya —Doğu/Batı ya da Kuzey/Güney ülkelerinde yaşamak—, network, yaşanılan ülkedeki sanat siyasetleri, ekonomik-kültürel ve toplumsal sermaye vb. etmenlerin tıkanmayı tetiklediğini söyleyebilirim.
Hasankeyf’te olan bitenler yıllardır, kâh kamuoyunun kâh politik kümelerin gündemindeydi. Pek çok ses sanatkarı bu bahse dikkat çekmek için performanslar düzenledi. Taş Kabuk Sessiz sence neyi değiştirebilir?
Keşke bir stantla değişimi başlatabilsek. Hiçbir sanat eseri tek başına dünyayı kurtaramaz lakin bu yolda küçücük bir adım atılmasını, hususa dikkat çekilmesini sağlayabilir. Değişimi toplumsal güç bağlarından azade düşünemeyiz. Bu periyotta ibrenin iktidardan yana olduğu çok açık. Evvelki sorularda da konuştuğumuz üzere, bu stant küçük bir tartışmaya yer oluştursa dahi kıymetli. Birikimler, tartışmalar, inişler-çıkışlar bir anda öbür bir ritme dönüşebilir. O ritmi yakalamak için, değişim için iğneyle kuyu kazıyoruz aslında.
Ben de bunu sanat üretimimle yapıyorum.
Yıllar içerisinde, performanslarınla da birleştiğinde bir poetika, bir mana havuzu yarattığını, ya da olanı dalgalandırdığını düşünür müsün?
“Anlam havuzu” kolektif bir olgu aslında. Ben de bana yakın manaların olduğu havuzdaki birikime katkı sağlıyorum. Fakat her sanatkarın üretiminde nüans oluyor. Örneğin sokağa çıkma yasaklarının olduğu periyotlarda kamusal alanda iş yapmak benim için değerli bir tecrübeydi.
Kamusal alanın her manada yasaklarla örüldüğü süreçte sokakta varlık göstermeyi tercih ettim. Konjonktüre nazaran sanatsal telaffuzun kurulduğu nokta değişebilir. Kamusal alanın, meydanların, sokakların yasaklanması hayatımızı derinden etkileyen bir durum. O nedenle bir müddettir kamusal alanda olmayı “anlam havuzu”na bu noktadan katkı koymayı önemsiyorum.
Dalgalanma yarattım mı bunu bilemem, vakit gösterecek. Şu andan bir şey söylemek epey sıkıntı.
Bölgedeki eko-yıkımın mümkün sonuçları yavaş yavaş ortaya çıkıyor, çıkacak. Uğraş de sürüyor, o denli görünüyor ki. Bu hususta ne söylemek istersin? DSİ’nin baraj faaliyetiyle, yüzlerce yıllık bir yerleşim alanını insansızlaştırması gelecek günler için ne söylüyor? Kent alanındaki soylulaştırma ve mukimlerin marjinalize edilmesiyle, Hasankeyf’in başına gelenler ortasında nasıl bir bağ kurmak mümkün olurdu?
Eko-yıkım devrin ruhunu yansıtan bir kavram, ne Türkiye ne de Hasankeyf’le hudutlu. Latin Amerika’da, Afrika’da, Asya’da irili ufaklı çok sayıda uğraş sürüyor. Hasankeyf’i de bunun bir kesimi olarak görüyorum. Günümüz kapitalizmi müşterekleri kent ve kır ayrımı yapmadan yağmalıyor. Elbette bu sürecin insan ve insan olmayanlar üzerinde olumsuz tesirleri oluyor. Tarım ve besin siyasetlerinde, kent planlamasında bunları en can alıcı biçimde görüyor ve yaşıyoruz. Felaket kapitalizmini yaşadığımızı bir an bile aklımızdan çıkarmamamız gerekiyor.
Kentsel dönüşüm ya da güvenlik siyasetleri ismi altında soylulaştırma devam ediyor. Hevsel bahçeleri ile Brezilya Amazonu için verilen gayretler, çiftçi-köylü hareketleri ile kentsel inşaat faaliyetlerinin bir ortada düşünülüp tartışılması gerekiyor. Yoksa üç beş yıl evvel çok uzaktaki bir realite üzere görünen iklim krizini aşmak pek mümkün görünmüyor.
[i] Ateş Alpar’ın öncülüğünde 29 Mart’tan itibaren düzenlenen Performİstanbul’daki “Bakmanın Ağırlığı” seminer dizisi yazın, sosyoloji, aktivizm alanlarından şahıslar ile soruyu tekrardan tartışmaya açmayı hedefliyordu.
