Sıradışı olmak zorunda mıyız?

“İçinde yaşadığımız atmosfer her birimizin sırtına 40 bin okkalık bir güçle bastırıyor, lakin hissediyor musunuz onu?” —Karl Marx (Berman, 2005)

Marx, bu soruyu 1848 ihtilallerinden evvel, Avrupa halklarının üzerindeki ezici havayı ve ihtilali yaratan şartları tanımlamak üzere sormuştu. Lakin Marx’ın anlatım kabiliyeti ve diyalektik yorumu, öteki birçok tarifinde olduğu üzere, daha geniş bir çerçevede günümüz dünyasını yorumlama fırsatı da sunuyor. “Modern” diye tanımlanan insan günümüzde bu 40 bin okkalık atmosfer basıncıyla yaşamayı sürdürüyor, bu basıncın yeni biçimlerini deneyimliyor. 1848 ihtilallerini yaratan atmosfer, ekonomik ve siyasal alanda kendini vakit zaman daha ezici biçimde hissettiriyor. Son 50 yılda tepeye ulaşan, toplumsal medyanın hayatımıza girmesiyle yeterlice barizleşen bu ezicilik güzelden düzgüne varlığını dayatıyor. Soğuk Savaş’ın akabinde oluşan hezimet havası nedeniyle kapitalist kıymetlerin kültürel alandaki mızrağı olan bireycilik son yıllarda en öğütücü halini test ediyor.

Kapitalizmin tümel olarak sahip olduğu bir paha olması nedeniyle, birey merkezli ideolojinin yarattığı tahribatı birçok alanda takip etmek mümkün. Ferdî gelişim zırvalıklarının yanı sıra her gün çok dozda maruz kaldığımız reklamlarda “sürüden ayrılmak, farklı olmak, özel olmak, sıradışı olmak” üzere telaffuzlar her gün üstümüze arsızca boca ediliyor. Bu telaffuzlar, kuşkusuz satış ve tüketim konusundaki fonksiyonelliği nedeniyle tercih ediliyor. Lakin kapitalizm ve bireyin zati birbirlerinden neredeyse koparılamayacak seviyede bağlı biçimde çalıştığını görmek sıkıntı değil. John Locke, Adam Smith ve John Stuart Mill’den bu yana kapitalizmin genetik kodlarında bulunan rasyonel tercih teorisi, her vakit bireyin kendi yararını maksimize etmesini öğütlüyor.

Bu soyut yaklaşım artık bütünüyle kapitalist sistemin denetiminde, gündelik hayata entegrasyonunu da toplumsal medya aracılığıyla maksimize etmesi nedeniyle kamuoyunda yarattığı ruhsal tahribatı en üst seviyeye çıkarıyor. Eric Hobsbawm, 20. yüzyılın dramasını “aşırılıklar çağı” diye tanımlamıştı. Lakin bu yerinde tanımlamaya bireyin günümüzdeki psikolojisini anlamak üzere başvurulabilir. Artık gündelik hayatta birer aşırılıklar tasavvuru haline gelmiş bireylerden kelam edebiliriz. Her alanda bir aşırılığı denemek, dikkat çekmeye uğraşmak sürüden ayrılmanın yegane kuralına dönüştü. Görülme, duyulma, dikkat çekme, beğenilme dileklerinin TikTok, Instagram yahut Twitter üzere mecralarda aşırılıklar yoluyla tatmin edilmesi gündelik hayatımızın sıradan görünümlerinden biri oldu. Ekonomik ve siyasal sistemin dayattığı bireycilik kültürünün dışında kalmaya çalışanlar için bile bu aşırılıklar artık fark edilemez biçimde içimize yerleşti. Hatta aşırılıklar sıradanlığı tanımlar hale geldi. Haddinden fazla sinema izlemek yahut hiç izlememek, çok fazla kişi tarafından takip edilmek, sırf bir kişiyi takip etmek yahut kimseyi takip etmemek üzere dışavurulan aşırılıklar artık lokomotifin motorunu besleyen yakıta dönüştü.

Psikoloji disiplininde yapılan birçok araştırma, toplumsal medya kullanımının artmasıyla düzgün hissetme halinde gerileme yaşandığını ve anksiyete, depresyon, gerilim üzere negatif duygusal parametrelerin yükseldiğini gösteriyor. Gerilim ve anksiyeteyi tetikleyenlerin toplumsal medya aracılığıyla pazarlanan kusursuz yapay anların kullanıcılarda yarattığı kıskançlık ve öfke üzere hisler olduğu yadsınamaz. Kendimizi acayipleştirmek ve farklılaştırmak görülmek yahut duyulmak için geçer akçe haline geldiğinden olağan karakterlerimizi isteyerek yahut istemeyerek yırtmaya çalışıyoruz. Bireyci kültürün bu yoğunlukta dayatılması toplumun sıradan bir ferdi olma fikrini bayağılaştırdı, dayanışma hissini baltaladı. Sıradan ve gerçekçi bir hayat sürmeyi de bir tıp tatminsizliğe dönüştürdü.

Bu acayipleştirilmiş, sıradışı, kimseye benzemeyen aşırılık halleri sinema alanındaki üretimlerde de gözlemleniyor. Örneğin Sick of Myself (Kristoffer Borgli, 2022) isimli sinemada üzerimizdeki bu baskının bariz izlerini görmek mümkün. Sinemanın ana karakteri Signe farklılaşma yahut ilginin merkezinde olma isteğini bastıramaz, sıradan lakin bütünlüklü bir hayatta varolamaz, yoksun kaldığını düşündüğü ilgiyi elde edebilmek için akla ve mantığa, hatta taban ahlak bedellerine uymayacak birtakım kararlar alıp uygular. En az onun kadar benmerkezci sevgilisinin de hissesiyle, bu sıradışı olma serüveni Signe’yi mahvedecektir.

Bu çeşitten bir farklılaşma dileğini zıddından görselleştiren bir örnek de The Man Who Sleeps (Bernard Queysanne, 1974) sineması olabilir. Fransız kültüründen aşina olduğumuz ana karakter aslında bir flaneur örneğidir. Dış dünyayla bağlantısını kesmeye, temas etmemeye ve kendine kapalı bir alan oluşturmaya çalışır. Bu gayret, gündelik hayatın sıradanlığının ötesinde bir karşılık aramanın sonucu olarak vuku bulur. Karakterin yalnızlığı, kendine ve dünyaya yabancılaşması bireyci kültürün ve bu kültürün doğurduğu radikal farklılaşma gayretinin 1970’lerdeki tezahürü olarak görülebilir. Gramsci’nin “Kimse toplumun dışında sırf insan olarak var olamaz,” kelamıyla kayıtsız insanlara yönelttiği eleştiriyi doğrulayan karakter, sinema biterken gayretinin beyhudeliğini şöyle söz eder: “Kendini kandırmayı, kendini uyuşturmayı, kendi oyununa gelmeyi sürdürebilirdin tahminen. Ancak oyun bitti. Büyük şenlik, ertelenmiş hayatın yalancı sarhoşluğu bitti. Dünya yerinden kıpırdamadı, sen değişmedin. Kayıtsızlık seni farklı kılmadı. Ölmedin. Delirmedin.”

Sıradanlığın kıymetini unutmuş, bireyin lakin bütünle (başkalarıyla) birlikte yüksek manalara ulaşabilme potansiyelini neredeyse yitirmiş durumdayız. Bireyci tüketim kültürünü değiştireceksek, kolektif ve dayanışmacı bir kültürü örgütlemek zorundayız. Günümüzdeki bireyci tahakkümünü kırabilmek için sıradanlığın pahasını kendimize hatırlatmakla başlayabiliriz. Sıradan insanları, sıradan kıssaları, sıradan memnunlukları sahiplenebiliriz; bu sıradanlığı çekinmeden kültürün merkezine yerleştirebiliriz.