Bütün ülkenin haletiruhiyesinin birebir yere demirlendiği günden beri tahminen de en sık lisanımızdan dökülen tabir olarak “acı” gerçek bir değerlendirmeyi hak ediyor. Manası kendinden menkul, içine sızan duygulanımların haddini ve hesabını tutmanın epeyce sıkıntı olduğu bir bağlamda acıyı tabir etmenin yeni yollarını arıyoruz. “Ne acı” dediğimiz birçok şeyden geriye, günbegün manasından feragat eden yeni bağlamlar kalıyor. Acının ve öfkenin tabir yerindeyse yorulduğu bu ülkede, gelip geçen birden fazla şey sıklıkla düzleşme eğiliminde.
Turgut Uyar, “Sulfata’ya” isimli şiirinde acısını “sessiz bir güneş batmasına” benzetirken, günbatımını da “eksik ve berbat bir güneş batması” olarak nitelendiriyor. Bir öteki deyişle, acı hem sessiz hem de berbat bir güneş batması olarak tanımlanıyor. Güneş batmasının “eksik”, eksiğin de “kötü” diye betimlenmesi ziyadesiyle analitik bir muhtevadan kelam edebilmeyi sağlıyor.
Acının içine sızan “eksikliğe” göndermelerle bezeli bu şiirde, eksiğin sulfatayla (kinin sülfatı, tuzu) giderilmek istenmesi mevcut şartlarımıza dair pek çok deseni bulmayı mümkün hale getiriyor. Bu dizelerin açtığı kavramsal izlekte yol almak, ülkenin son çeyrek yüzyılına baktığımızda gördüğüm, hayatlarımızın merkezinde bulunan, tahminen de içi doldurulamayan bir yapı olarak eksiğin güçlendirici bir varsayım olarak nasıl yorumlanabileceğinden kelam edeceğim.
Kavramsal bir izlek olarak “eksik”
Freud sonrası psikanalistlerin de araştırmalarında “psişik bir yapı” olarak tanımladığı “eksik”, özellike Lacan’ın üzerinde çokça durduğu bir kavram. İnsanın en küçük yapı ünitesi olarak bebeğin bir tıp eksik’le dünyaya geldiği kabul ediliyor. Bebeğin birinci ötekisi olan annesinin gözlerinde doldurmaya çabaladığı bir düzlem alanı olarak tanımlanan bu eksik, gelişimsel içeriği de yansıtması bakımından güçlü temeller üzerinde yükseliyor.
Eksiğin bakımvereninin varoluşunda tamamlanamayacağının anlaşıldığı birinci evre olarak ergenlik, pek çok psikolog tarafından bu karşılaşma münasebetiyle “kriz” olarak tanımlanıyor. Genç beşerler eksiğin doldurulamayacağını, daha doğrusu bu eksiği bakımvereninin dolduramayacağını, yalnız ve sadece bu eksikle var olabileceklerini bu periyotta anlıyorlar. Genç insanı, yaşama yeni bir boyut kazandırmanın (anlam inşasının) yolu olarak boşluğu/eksiği doldurma fantezilerini seçmesiyle dalgalanmaya başlayan bu süreç, insanlaşma sürecinin ziyadesiyle etkileyici bir devri bana kalırsa.
Eksik, epistemolojik olarak öteki’ne yaslanmayı gerektiren bir şartta inşa edilir. Ötekinin mevcudiyeti, gereksinimin ve dileğin varlığına dair eksiğin de ortadan kaldırılabileceği ümidini beraberinde taşır. Ne var ki, ötekinin -bir öbür deyişle- muhatabın olmadığı bir diyalogda, eksik kendi kendini tamamlama eğiliminde olacağından (karşılıksızlık gereği) monoloğa dönüşecektir. Muhatabı olmayan bu monologda eksiğin doldurulamaması nihayetinde ızdırabı getirecek, hayal kırıklığı da dayanılmaz olacaktır.
Tıpkı genç insanın eksiğinin tamamlanamayacağını anladığı ergenlik evresinde olduğu üzere, uzun vakittir eksiklerimizin bir türlü dolmadığı bir ülke gerçekliğinde yaşıyoruz. Eksiğin doldurlamayacağını anladıktan sonraki birinci itiraz bayrağı olarak muştulanan Gezi’nin üzerinden 12 sene geçti. Bu mühlet zarfında acılarımıza su katılan bu coğrafyada hissemize “eksik ve kötü” günbatımları düştü. Ülkenin türlü eksikler ve boşluklar ülkesi olduğunu düşündüğümüzde, temelde acının öteki’den mahrum halde yaşandığını hatırlamak da yerinde olacaktır.
Devlet evvelden beri yokluğuyla ünlü değil mi?
Son çeyrek asrını soluduğumuz ülkenin yaşattığı ızdırabın ve dayanılmaz seviyedeki hayal kırıklıklarının, koca bir boşluk halinden ve boşluğun tamamlanamayışından beslendiği aşikar. Mevcut iktidar, kitlelerdeki eksik ve doyurulmamış dileklerin (refah, garantili hayat, ekonomik istikrar, toplumsal dayanışma vb.) sorumluluğunu muhatap (yani öteki) olmaktan kaçınarak besliyor. Ötekisi olmayan kitleler de yüzleşme ve hesap sorma pratiğini deneyimleyemedikleri için kişisel varoluşlarına (kendilerine) dönerek, içinde oldukları yapısal krizin faturasını genelde kendilerine kesme eğiliminde oluyor. Acı ve öfke gerçek muhatabını yitiriyor, varoluşsal bir sancı olarak tecrübeleniyor (bunu yukarda kelamını ettiğim monoloğa benzetmek mümkün).
Muhatabı olmayan öznenin içe dönme ve acıdan beslenme dinamiği, insanın gelişim evresindeki diyaloğa da aşina görünüyor. Yaşama şimdi gözlerini açmış bebeğin, birinci ötekisi olan bakımvereniyle müsabakasının yarattığı eksikliğin hayat uzunluğu doldurulamaması bireyin ömürle kurduğu bağlantının bahtını belirleyici bir tesire sahip. Kendisini annesinin bakışında gören bebeğin, annesinin de bir varoluşu olduğunu deneyimlemesinin yarattığı hayal kırıklığı hayat uzunluğu bir “tamamlanma” arayışıyla perçinleniyor. Yani eksik yoksa arayış da yok, arayışın olmadığı bir ömür deseninde varoluşun destek bulduğu tabanın bir kesim statik olması kaçınılmaz bu yüzden. Eksik varsa, dilek var; eksik yoksa, talep de yok.
Peki, yurttaşların taleplerini karşılamayan bir iktidar kitlelere ne anlatır? Dahası karşılanmamış beklentiler ve gereksinimler nasıl bir güç üretir? Bu gücün yarattığı atmosferde kitlelerin ruhsallığı kimler tarafından karşılanır? Peşi sıra gömlek değiştirir üzere gündem değiştiren ülkemizde, devletin evvelden beri yokluğuyla belirmesi tesadüf müdür?
“Nerede bu devlet?” sorusuna vereceğimiz yanıtın “işte burada” olduğu noktada, itirazın yer değiştirmesi kaçınılmaz. Faili meçhullerde, kadın-çocuk-işçi kayıplarında, yangınlarda, zelzelelerde, yani devletin müdahil olması gerektiğini düşündüğümüz hallerde, devlet bu yok haliyle vatandaşlarına asıllı bir öykü anlatıyor: Eksiğin kim tarafından doldurulduğu, talebin kimler tarafından yükseltildiği yahut bizatihi bastırıldığı devlet sistemi tarafından belirlendiği üzere, kitlelere de örgütlenme yerinin bu eksik üzerinde yükselerek olabileceğini muştuluyor.
Eksik bize ne anlatıyor?
Kapitalist paradigmanın Avrupa menşeli sacayaklarında kendini “eksiksiz” var etme tecrübesi, yurttaşlarının ruhsallığında benmerkezci bir yapılanma yaratıyor. Her şeyin kusursuz olduğu, sorumluların hesap verdiği, sistemin ve istikrarın hükümran olduğu, velhasıl eksiğin olmadığı bu yer gereğince parlak görünse de talep yükseltme imkanını bertaraf edici bir muhtemellikte varlık gösteriyor. Bu kusursuz üzere görünen günbatımlarının gerisinde, pasifize edilmiş bir acı ve öfke örgütlenmesi hakim.
Türkiye ve benzeri sosyoekonomik şartlara sahip ülkelerin kaostan beslenmesi ve eksiğin bir türlü doldurulamaması, devrimci dinamizmi de içerisinde taşıma ümidi bakımından özgün bana kalırsa. Bu sebeplerden dolayı ülkenin bir eksiklikler kanyonunda yüzmesi, diyalektik manada olumsuz bir sonuç üzere görünse de müspet bir mümkünlüğü umut verici bir biçimde yansıtıyor (talebin eksiğin varlığında yol alabildiğinden bahsetmiştik). Yani ülke atmosferinin tamamına sirayet eden eksiğin özünde yaratıcı ihtimaller bâtın. Faşizmin, eksiğin bağrında yükseldiğini ve tıpkı eksiğin varlığında karşılık bularak bertaraf edilebileceğini söylemek de mümkün. Özcesi eksik, itiraz potansiyelini içinde barındırdığı için devingen bir öze sahip. Eksik varsa, itiraz kaçınılmaz.
Eksiğin yarattığı acının ve travmaların sıklıkla vurgulanması, “normalleşmeme” davetlerinin el yükseltmesi ve “unutma” özgürlüğünün yüceltilmesi bu belirlemeyi geri dönülmez biçimde koşulluyor. Meğer acı toplumsal kurgudan besleniyorsa elbette politiktir. Eksiğin eksik yokmuş üzere gösterilmesi itirazın da paketlenmesi manasına geliyor. Toplumsal kurgunun değişmediği bir güçte, ilaç bölümünün acıyı susturma teşebbüsleri giderek daha fazla gerçekçi görünmeye başlıyor.
Acının ve öfkenin her cinsten sulfatayla paketlenmesi politiktir. Öfke, toplumsal tahribatla örgütlendiği bir tabanda, lakin kolektif bir ayağa kalkışla gerçek biçimde düzenlenebilir. Eksiğin yarattığı öfke politiktir. Muhataplarla yüzleşmenin engellenmesi politiktir. Politik tahribat lakin ve lakin eksiğin kolektif inşasının yüreklendirilmesi yoluyla bertaraf edilebilir. Eksiğinin peşine düşen bir toplum gerçeği, yitirdiğimiz renkleri yine görmemizi sağlayabilir.
“Eksik ve makus gemilerin süreksiz olarak gitmesini” sağlayan tüm sulfatalardan özgürleşmelere, eksiğinin peşinden uyuşmadan gidebilenlere…
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan kuvvetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
