Erdoğan, Filistin’in dostu değil

Gazze’deki kıyım sürerken Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, İsrail’i “terör devleti” olarak isimlendirmekten tutun Netanyahu’nun savaş hatalısı olarak yargılanmasını talep etmeye dek keskin kelamlarıyla öteki dünya önderlerinden ayrılıyor. Ortadoğu’nun en büyük ülkelerinden Türkiye’nin İsrail’den uzaklaşması Filistinliler için değerli olabilirdi. Üstelik Erdoğan birinci defa bu kadar sert konuşmuyordu.

2010’da Gazze’ye yardım götüren bir gemide sekiz Türk vatandaşının öldürülmesini Erdoğan devlet terörü olarak nitelendirmiş, İsrail’le diplomatik münasebetleri kesmiş, İsrail’in Memleketler arası Ceza Divanı tarafından yargılanması davetinde bulunmuştu. Bu sert çıkışlara karşın iki ülke ortasındaki ticaret sürat kazandı. Birkaç yıl içinde her şey güllük gülistanlık oldu, İsrail ve Türkiye el ele Doğu Akdeniz’de petrol ve doğalgaz arayışına çıktı.

Erdoğan tipik bir demagog. Müesses nizama meydan okurmuş üzere görünen kelamlar sarf ederken kendi statükosunu muhafazanın peşinde. Onun İsrail’e yönelik tenkitleri şiddetin arttığı devirlere denk geliyor. Halkın yansısı diner dinmez de bağlantılarına kaldığı yerden devam ediyor.

Gergin bir dostluk

Türkiye ile İsrail ortasındaki gerginlik, İsrail’in bağımsızlığını ilan ettiği 1948’e dayanıyor. Ülkedeki Filistin destekçiliğinin yaygınlığı ve siyonizme karşı duran devletler ve kümelerle alakaları geliştirme isteği Türkiye’nin sıklıkla İsrail aleyhinde açıklamalar yapmasıyla sonuçlanıyordu. Bu telaffuzlara karşın, Batı ülkelerinin bölgedeki tesiri İsrail ile Türkiye ortasında yakın bir iştirakin gelişmesini sağlamıştı.

Birleşmiş Milletler’in 1947’de kararlaştırdığı Filistin Paylaşım Planı’nı başlangıçta reddeden Türkiye, 1949’da, nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan ülkeler ortasında İsrail’in bağımsızlığını tanıyan birinci devlet oldu. Soğuk Savaş yıllarında Batı’nın yanında saf tutan Türkiye, NATO’ya katıldı. 1967’deki Altı Gün Savaşı boyunca İsrail’i kınasa da nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan ülkeler ortasında İsrail’le diplomatik bağlarını kesmeyen tek devlet yeniden Türkiye’ydi. Ortadoğu’daki pek çok devlet münasebetlerini kesip İsraillilerin ülkeye girişini yasaklasa da Türkiye-İsrail ortasındaki ticaret ve turizm gelişmeyi sürdürdü. Alışılmış bölgesel ve ulusal tenkitlerin önünü kesmek için Türkiye bu bağları çoğunlukla gizli tuttu.

Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra Ortadoğu’daki Batı tesiri arttı, Türkiye ile İsrail ortasındaki bilinmeyen kapaklı alakalar ayyuka çıktı. Ortalarındaki silah ticareti genişleyen iki devlet, 1990’larda ortak askeri tatbikatlar düzenledi.

Erdoğan’ın liderliğindeki Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) 2002’deki seçimleri kazandığında ve Erdoğan sonraki yıl başbakan olduğunda işler değişecek üzere görünüyordu. AKP, Türkiye’nin yerleşik seküler yapısına meydan okurken İslami siyasetlere yönelmenin İsrail’e karşı daha büyük itirazlarla sonuçlanacağına inananlar vardı.

Oysa Amerika’daki muhafazakarların savunduklarını iddia ettikleri Hıristiyanlığın temel prensiplerine ihanet etmeleri üzere, Erdoğan’ın İslam’ı siyasete taşıma savı da bu açıdan pek bir şey değiştirmedi. Kendisi başlangıçta İsrail Başbakanı Ariel Şaron’la görüşmeyi reddetti. İsrail’in İkinci İntifada’ya verdiği karşılığı “devlet terörü” olarak isimlendirdi, Filistinlilerin durumunu İspanyol Engizisyonu sırasındaki Musevilere benzetti. Ancak bu telaffuzlara karşın İsrail’le askeri mühimmat alışverişi ve ortak askeri tatbikatlar durmadı. Beş yıl süren İkinci İntifada boyunca Türkiye’nin İsrail’e ihracatı iki kattan fazla arttı. İkinci İntifada biter bitmez de Erdoğan, bir küme işadamıyla birlikte Başbakan Şaron’u ziyaret etti.

İkiyüzlü diplomasi

Erdoğan İsrail’le bağları geliştirirken Suriye’yle kopan bağlarını da onarıyordu. Bir vakitler düşman geçinen Türkiye ve Suriye, 2004’te bir hür ticaret muahedesi imzaladı. Erdoğan’ın umudu İsrail’le yakınlaşmasının, birbirine rakip olan İsrail ile Suriye ortasında Türkiye’yi arabulucu pozisyonuna getirmesi, Ortadoğu’da önder olarak konumlandırmasıydı.

İsrail 2006’da Lübnan’ı işgal edip 2008 ve 2009’da Gazze’yi kuşatma altına aldığında bu umutlar da sona erdi. İsrail’le kurulan sıkı fıkı bağlantılar bir sefer daha sert telaffuzlar eşliğinde rafa kaldırıldı. Erdoğan’ı en çok rahatsız eden ise mevt ve yıkım değil Türkiye’nin sarsılan diplomatik imajıydı. Olayın akabinde, bu atağın Türkiye’ye ve Suriye ile İsrail ortasındaki barış teşebbüslerine yönelik bir saygısızlık olduğunu belirtmişti. Buna karşın Türkiye ve İsrail ortasındaki ticari ilgiler, hiçbir şey olmamışçasına gelişti.

Değişim ihtimali taşıyan bir yıl vardıysa, o da 2010’du. Mayıs ayında insani yardım taşıyan altı sivil gemiden oluşan Gazze Özgürlük Filosu, İsrail’in Gazze’ye uyguladığı ablukayı kırmaya çalıştı. Amaçlarına ulaşamadan İsrail donanması gemilere saldırdı, on kişiyi öldürdü. Ölenlerden sekizi Türk vatandaşı, biri Türk asıllı Amerikalıydı.

Erdoğan çok öfkelenmiş, Gazze’ye insani yardım götüren gemilerde katliam yapan İsrail’in her türlü lanetlenmeyi hak ettiğini söylemişti. İsrail’in cezasız kalmaması gerektiği konusunda ısrarcıydı. Türkiye tarihte birinci kere İsrail büyükelçilerini sınırdışı etti, İsrail’i karşılık vermeye mecbur bıraktı.

Türkiye öteki Ortadoğu ülkeleriyle el ele vererek İsrail’i yalnız bırakabilirmiş üzere görünüyordu. Fakat filoya yapılan saldırıyı takip eden yılda İsrail’in Türkiye’ye ihracatı yüzde 50 oranında arttı. Erdoğan’ın söylemi sertleştikçe, iki ülke ortasındaki ticari bağlar de güçlendi. Erdoğan 2013’te siyonizmi insanlığa karşı işlenmiş bir hata olarak nitelendirdi. O yıl, o vakte kadarki ikili ticaret tepe noktasındaydı. Bu açıklamadan bir ay sonra İsrail ve Türkiye bağlarını olağanlaştırma sürecini başlattı. Başbakan Binyamin Netanyahu, filodaki Türk vatandaşlarının vefatından ötürü özür diledi. Akabinde diplomatik bağlar de gelişmeyi sürdürdü.

2016’da etkilenen ailelerin ziyanını tazmin etmek ve bağlantıları onarmak için bir muahedeye varıldı. Filistin için zafer sayılabilecek bu muahede, tıpkı vakitte Türkiye’nin Gazze ve Batı Şeria’ya insani yardım ve altyapı yatırımı yapmasına da imkan sağladı. Lakin bu, Türkiye ve İsrail ortasındaki milyarlarca dolarlık ticaretin yanında solda sıfır kalıyordu. 2016’da Türkiye, İsrail’in en çok ihracat yaptığı dokuzuncu ülkeydi.

Anlaşmazlıklar devam etti. 2018’de Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu İsrail’in Memleketler arası Ceza Divanı’nda yargılanması gerektiğini savundu, Erdoğan ise İstanbul’da Filistin’e takviye mitingleri düzenledi. Lakin bu mitinglerin hiçbir şeyi değiştirmediğini Muharrem İnce bile fark ediyordu: “İsrail mallarını boykot edecek misin? Hayır. Mutabakatları iptal edecek misin? Hayır.”

İlerleyen yıllarda Türkiye ABD’yi büyükelçiliğini Kudüs’e aldığı için kınadı, İsrail de Türkiye’yi Suriye’nin kuzeyini işgal etmekle suçladı. Bu iki ülke, bir türlü ayrılamayan çiftler üzere daima didişirken karşılıklı bağımlılıklarını da artırdı. Türkiye, İsrail’in ithalatının üçte birini oluşturan çelik üzere hammaddeler için kaynak haline geldi. Erdoğan siyonizmi kınarken, İsrail’in silahları ve yerleşim yerleri için kritik malzemeyi Türkiye sağlıyordu.

Askeri paydaşlık 2008’de resmen sonlandırıldıysa da Türkiye İsrail’in askeri ihracatından faydalanmayı sürdürdü. 2020’de Türkiye’nin müttefiki Azerbaycan, Ermenilerin çoğunlukta olduğu Dağlık Karabağ’ın etnik paklığı için askeri operasyonlara başladı. Erdoğan İsrail’i Ortadoğu’daki istikrarı bozmakla suçluyor, bir yandan da İsrail’in Ermenilerin katledilmesinde kullanılacak silahların sevkiyatını yapmak üzere Türk hava alanını kullanmasına müsaade ediyordu.

2022’de adeta hafıza kaybı baş gösterdi. Erdoğan, siyonizmi insanlığa karşı işlenmiş bir hata olarak damgalayan, İsrail’in Memleketler arası Ceza Divanı’nda yargılanmasını savunan geçmiş açıklamalarını unutmuş görünüyordu. Eylül 2022’de İsrailli ve Türk önderler on dört yılın akabinde birinci kere bir ortaya gelerek istihbarat paylaşımı da dahil olmak üzere savunma işbirliklerini tekrar canlandırdılar. Bu yakınlaşmanın nedenleri tartışmaya açıksa da mümkün tetikleyici ögelerden biri Doğu Akdeniz’deki petrol ve doğalgazdan faydalanmaya duyulan ortak ilgiydi. Belirli ki Erdoğan için mali çıkarlar, prensiplerden önde geliyordu.

İşler ne kadar değişirse değişsin…

Erdoğan’ın İsrail siyaseti değişmedi. Hamas’ın 7 Ekim’deki saldırısının akabinde Erdoğan’ın birinci yansısı İsrail’i orantılı davranması konusunda uyarmak değil Hamas başkanlarını Türkiye’den kovmaya çalışmak oldu. İsrail’in Gazze’yi kuşatmasına karşı reaksiyonlar yükseldiğinde Erdoğan bir defa daha İsrail’i kınayarak terörist bir devlet olarak damgaladı, savaş cürümlerinin soruşturulması davetinde bulundu. Bu durum hem İsrail hem de Türkiye’nin büyükelçilerini geri çağırmasıyla sonuçlandı.

Gazze’deki kriz İsrail’le uzlaşmayı durdurmuşsa da ekonomik ilgiler sona ermedi. Ticaret devam ediyor, üstelik bu sefer Erdoğan bundan ferdî olarak da faydalanıyor üzere görünüyor. [Gazeteci Metin Cihan tarafından] yakın vakitte yayımlanan bir araştırmaya nazaran İsrail’e sevkiyat yapan gemilerin sahibi Erdoğan’ın oğlu Burak Erdoğan. Eski başbakan Binali Yıldırım’ın oğlu üzere AKP’ye yakın öbür isimlerin de bu ticaretten faydalandığı ortaya çıktı.

Medyaya yansıyanların tersine, Türkiye-İsrail münasebetleri tam olarak bitmiş değil. France 24‘ün bir manşetinde durum şöyle söz ediliyordu: “Erdoğan’ın konuşması nedeniyle Türkiye-İsrail bağlantıları paramparça”. Al Jazeera‘nın manşeti ise şöyleydi: “Gazze’deki savaş, çalkantılı İsrail-Türkiye münasebetlerini ‘derin dondurucuya’ itti”.

Tarih bize gösteriyor ki Erdoğan’ın statükoyu değiştirmeye niyeti yok. Resmi diplomatik bağlantılar inişli çıkışlı olsa da iki ülke ortasındaki ticaret artmaya devam ediyor. Erdoğan Filistin’in sadık bir savunucusu olmak yerine, siyonist işgalin devamı için gerekli gereçleri sağlayarak İsrail’in refahına katkıda bulunuyor. Bu yüzden de tıpkı daha evvel olduğu üzere, İsrail’in Gazze’ye yönelik bombardımanı sona erdiğinde, Türkiye’nin bağlantıları düzeltme uğraşlarına yine başlaması kimseyi şaşırtmasın.

*Bu yazı, Can Koçak tarafından Aidan Simardone’nin Jacobin’de yayımlanan yazısından çevrilmiştir.