Erdoğan nereye koşuyor?

İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı ve cumhurbaşkanı adayı Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanması, Türkiye’de geniş ölçekli protestolara yol açtı. Bu kitle şovları, esasen, çok kutuplu ve çok kimlikli Türkiye toplumunun seküler, cumhuriyetçi ve milliyetçi profilini yansıtıyor. Türkiye, Erdoğan’ın yaklaşık 25 yıllık iktidarında bu içerikte üç kitle dalgasına sahne oldu. Birincisi, 2007 Cumhuriyet Mitingleri, ikincisi 2013 Seyahat Direnişi, üçüncüsü de içinde bulunduğumuz süreç. Bunlar, cumhuriyetin kurucu doktriniyle uyumlu, imparatorluk mirasının sembol ve kurumlarına aralıklı, Batılı hayat biçimini benimsemiş, özellikle Erdoğan alerjisiyle karakterize olmuş kitle hareketleridir.

2007’de Cumhuriyet Mitingleri’yle başlayan birinci kitlesel dalga, iktidara şimdi yerleşememiş Erdoğan cephesine karşı Kemalist bloğun erken periyot ideolojik bir tepkisiydi. Cumhuriyetin kurucu doktrini (ve onun askeri seçkinde tabirini bulan egemenlik aygıtları) hâlâ yürürlükteydi. Hasebiyle Erdoğan bu tepkiye karşı uysal olmak, savunmada kalmak, öncelikle memleketler arası münasebetlerde meşruiyet elde etmek zorundaydı. Cumhuriyet Mitingleri, 1923’ten bu yana kendini devletin ve sistemin sahibi olarak görmüş Kemalist-Laik kimliğin İslamcı-Osmanlıcı olarak algıladığı Erdoğan kimliğine karşı açık bir hoşgörüsüzlüğü olmaktan ileri gidemedi ve kısa müddette sönümlendi.

2013’e geldiğimizde Türkiye’de çok şey değişmişti. Erdoğan’ın yaygın ve derin toplumsal temelleri açığa çıkmış, bu ortada iktidarını sürdürebilme potansiyeli görülmüştü. Erdoğan, paralel devlet biçiminde örgütlenmiş olan Gülen Cemaati’yle yaptığı işbirliği sayesinde Kemalist Ordu’nun iradesini kırmış, iç siyasette monarşik ve teokratik mirasın kıymet yargılarını canlandırmayı başarmıştı. Bununla birlikte NATO ve AB ile bağlarda karşılıklı hoşnutsuzluklar ve belirsizlikler kelam konusuydu. Üstelik Gülen Cemaati’yle ittifak dağılmak üzereydi. Bu şartlarda ortaya çıkan Seyahat Direnişi, Erdoğan cephesi tarafından milletlerarası irtibatlara sahip radikal bir tehdit olarak algılandı ve sert bir formda bastırıldı. Seyahat Direnişi, Tayyip Erdoğan’ın totaliter ve muhafazakar dayatmalarına karşı gençliğin sürüklediği fakat burjuvazinin de desteklediği orta sınıf-seküler bir toplumsal hareketti. Birden çok toplumdan oluşan Türkiye’nin çağdaş yüzünü yansıtmaktaydı. Erdoğan iktidarı, bu toplumsal muhalefeti otokratik bir rejime yanlışsız yol almanın mazereti olarak kullandı ve kendi kitle tabanını konsolide etmek gayesiyle kriminal bir heyulaya dönüştürdü. Sonraki birkaç yıl içinde Gülen Cemaati’ni de tasfiye ederek Putinleşme yolunda elini güçlendirdi.

Bugün yaşamakta olduğumuz üçüncü protesto dalgası, pek çok bakımdan bir dönüm noktasına denk düşüyor. Bu kere, kitle hareketi, ana muhalefet partisi CHP’yi sokaklarda faal savunmaya sürükleyecek kadar tesirli görünüyor. Sokak hareketi, CHP’yi klâsik sonlarını aşmaya, farklı muhalif kimlikleri kapsamaya zorluyor. İmamoğlu, bu toplumsal muhalefetin karizmasını parlattığı, adeta partiler-üstü bir ulusal figüre dönüşmüş durumda. Tayyip Erdoğan da emsal süreçlerden geçmişti: Önce İstanbul Belediye Başkanı olmuş, sonra tutuklanmış, seçimlere girmesi yasaklanmış, derken siyaset sahnesinin ana aktörü haline gelmişti.

Halihazırda devam eden protestolar, Seyahat Direnişi’yle benzeri motivasyonlara sahip olmakla birlikte Erdoğan’ın İmamoğlu’na karşı kaybedebileceği umudundan besleniyor ve daha kalıcı dinamikler sergiliyor. Muhalefet, son seçimlerde kazanmış olduğu mahallî idarelerin rüzgarını da gerisine alarak geniş paydalı bir kitle hareketiyle buluşma bahtı yakalamış durumda. Lakin Cumhuriyet’in kurucu doktrini ve devletin resmi ideolojisiyle şekillenmiş CHP’nin bu imkanı değerlendirip değerlendiremeyeceği şimdi belirli değil. Bir yandan vaktin ruhu ve sokakta yükselen kitle hareketi, Türkiye toplumunun katı kimliklerini çözülmeye ve daha çoğulcu, daha demokratik bir politik-kültürel eksende yapılanmaya zorluyor. Öbür yandan CHP’nin hizip uğraşlarıyla yoğrulmuş bürokratik ve statükocu mirası, onu AKP-Erdoğan cephesinin manipülasyonları karşısında zayıf bırakıyor.

Erdoğan’ın toplumsal tabanı daralıyor, meşruiyeti de sarsılmış durumda. Esasen muhalefete yönelik “darbe” niteliğindeki operasyonların nedenlerinden biri bu. Öte yandan Arap sermayesiyle şeffaf olmayan bağlar başta olmak üzere çeşitli finansal ve lojistik sebeplerle İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne muhtaçlık duyduğunu, İstanbul’un mahallî idaresini ivedilikle (o ya da bu şekilde) ele geçirmek istediğini de unutmamak gerekir.

Siyasal gözlemciler, Erdoğan’ın tam da Öcalan’la görüşmelerin yine başladığı ve Kürt meselesiyle ilgili olumlu beklentilerin oluştuğu bir konjonktürde muhalefete saldırmasına (bir çelişki olarak) gereğince dikkat çektiler. Gözden kaçan olgu, birebir süreçte, Seyahat Dosyası’nın tekrar açılmış olmasıdır. Bu dava, Erdoğan iktidarının elinde, tıpkı 1930’ların Sovyet Rusyası’nda yahut 1940’ların McCarthyci Amerikası’nda olduğu üzere, muhalefeti yargı terörüyle ezen sihirli bir sopa fonksiyonu görüyor. Kemalist askeri ve sivil seçkin, Ergenekon ve Balyoz operasyonlarıyla tasfiye edildikten sonra, bu sopa Gülen’in elinden Erdoğan’ın eline geçti. Erdoğan cephesi, finali 15 Temmuz Darbesi olan birkaç perdelik kanlı bir ritüelle kelam konusu yargı sopasını bu sefer Fethullah Gülen örgütüne karşı kullandı. Seyahat Direnişi’nden itibaren her türlü muhalif sese karşı, hatta tanımlanamayan “risk faktörlerine karşı” bu enstrüman devrede tutuluyor. Osman Kavala, AİHM ve Anayasa Mahkemesi kararlarına karşın, skandal bir formda, hala Seyahat Davası’ndan tutuklu bulunuyor.

Dosyanın tekrar güncellenmesi, Erdoğan iktidarının geniş çaplı bir kriminalizasyon ve tutuklama furyasına, İmamoğlu operasyonundan da evvel karar verdiği manasına geliyor. Öcalan’la görüşmelerin de tıpkı vakit dilimine isabet etmesi bir çelişki değil. Zira bu diyalog teşebbüsü (başarılı olması halinde objektif olarak yaratacağı her türlü kayda paha sonuçtan bağımsız olarak), Kürt sıkıntısında Türk devletinin yaşadığı zihinsel bir dönüşüme yaslanmıyor. Erdoğan iktidarı, (aralarında Ermeni Soykırımı ve Alevi Meselesi’nin de bulunduğu) bu cinsten yapısal problemleri birkaç sefer sömürüp dejenere etmesine karşın Türk devletinin tarihi bakış açısını ilkesel olarak terk edebilecek kapasiteye ulaşamadı.

Nitekim bu kere Ortadoğu’da (bilhassa Suriye nedeniyle) ortaya çıkan yeni fırsatlara konsantre olmuş durumda. Ortadoğu’da tesirli bir NATO gücü olarak öncelikle hudut güvenliğini teminata alacak biçimde PKK ile münasebetlerini yine yapılandırmak, bu ortada bölgede İsrail’le birlikte kalıcı bir nüfuz alanı oluşturmak istiyor. Erdoğan cephesi, memleketler arası değişimlerin Türk devleti lehine yeni imkanlar sunduğunu görüyor ve devletin jeopolitik avantajlarını kendi hanedanlığını güçlendirme fırsatına çevirmeye çalışıyor. Ortadoğu’da adeta Soğuk Savaş dönemindekine misal bir pozisyonlanma içindedir ve İran’a yönelik olası operasyonlarda ABD ve İsrail’in çıkarlarını muhafazaya gönüllüdür. Bununla birlikte muhtemel bir Rusya-Ukrayna ateşkesi sonrasında bölgede birtakım konut ödevleri almaya da hazırdır. Birebir biçimde Avrupa’yla bağlar, göçmen siyasetleri nedeniyle bir süre daha sürdürülebilir bir pazarlığa müsaittir. Kaldı ki, Avrupa’nın mümkün askeri konsorsiyumlar için tarih boyunca Batının ucuz insan gücü gereksinimini tatmin etmiş Türk ordusundan beklentileri vardır.

Erdoğan, iç siyasette yeni bir sindirme ve tasfiye operasyonuna girişirken rol modeli Putin’dir fakat asıl olarak ABD’nin ve Avrupa’nın ona açtığına inandığı bu kredilere güveniyor. İçeride beklenmedik bir kitle muhalefetiyle müsabakası, onu otokratik yöneliminden saptırmayacaktır, ta ki toplumsal muhalefet onu büsbütün durdurmaya muktedir oluncaya dek yahut çılgınca bir atakla kendisi trajik bir çöküş yoluna girinceye dek. Bu protesto dalgasını atlattıktan sonra patolojik bir hırsla siyasal operasyonlarını devasa boyutlarda finansal operasyonlarla (döviz ve borsa oyunları, kamulaştırmalar dahil) birleştirecektir.

Muhalif partilerin kazandığı belediyelere el koymak, birtakım bankaların ve büyük holdinglerin varlıklarını bloke etmek, CHP yöneticilerini ve üyelerini tutuklamak, protesto şovlarına katılan bireylere yönelik cadı avı başlatmak, zati cılız durumdaki muhalif medya organlarını tasfiye etmek, Erdoğan iktidarının ajandasında mevcuttur. Bu süreçte gerekirse sıkıyönetim ilan etmekten kaçınmayacaktır ve sokak inisiyatifini dengelemek gayesiyle kendi kitle gücünü seferber etme kozunu yedekte tutacaktır. Lakin eşzamanlı olarak örneğin Selahattin Demirtaş davası üzere bahislerde baş karıştırıcı, ezber bozucu, yeni ittifaklara kapı aralayan yahut karşısındaki cephenin ittifakını bozan atılımlar yapması da şaşırtan olmaz. Bu cinsten çapraz hareketlerle sürdürülebilir bir kriz sirkülasyonu imal etmek, onun tarz-ı siyasetidir ve bu açıdan İttihat ve Terakki zihniyetine hayli yakındır.

2007’deki birinci dalgada Erdoğan taze, mağdur ve yıpranmamış bir politik aktördü, etraftan merkeze hakikat yürüyordu ve şimdi bir “bilinmeyen” idi. Kemalist sistemin doruktan inmeci, kibirli, bürokratik, silahlı kurumlarına karşı yalnızca kitle tabanı ve Cumhuriyet’in baskıcı tarihinden getirdiği siyasi meşruiyeti vardı. 2013’teki ikinci dalgada kitle tabanının yanı sıra artık politik kurumsallaşması da mevcuttu, karşı kutbun mevzilerini ele geçirmişti ve merkezdeydi. Artık 2025’teki üçüncü dalgada, seyahatin başındakinin tam zıddı yerde bulunuyor: Bütün devlet sistemini ele geçirmiş fakat kitle dayanağını kıymetli ölçüde yitirmiş durumda. Üstelik devlet düzeneğini hasımlarına karşı daha sert ve ilkesizce kullanıyor. Olağan şartlar altında seçim kazanma ihtimalini ilk sefer açıkça riskli görüyor. İktidarını seçimle (aynı manaya gelmek üzere halk desteğiyle) koruyacağı kaideleri tekrar oluşturamazsa lakin ve yalnızca devlet zoruyla ayakta kalabilir. Pekala, mevcut dünya ve Türkiye şartlarında bunu ne kadar sürdürebilir?

Geride bıraktığımız yıllarda kendisine Saddam yahut Kaddafi hatırlatması yapanlara Erdoğan ateş püskürüyor, bu çağrışımları haklı olarak yakışıksız buluyordu. Şayet daha şık olacaksa Ortadoğu dışında da -örneğin Latin Amerika’da yahut İtalya, İspanya üzere Avrupa ülkelerinde- çıplak diktatörlük deneyimlerinin sonu hatırlatılabilir. Tayyip Erdoğan’a gelinceye kadar Türk devletinin siyaset sınıfı, güçler ayrımını esasen benimseyen, devlet gücünü paylaşmaya açık, generallerle ve burjuvalarla ahengi önemseyen siyaset geleneğine sadıktı. Tayyip Erdoğan’la birlikte bu zincirin halkaları kopmuştur. Erdoğan burjuvaları gözü kara bir formda sindirmeyi ve kendisiyle birlikte yakınlarını birer burjuvaya değilse de Karun kadar varlıklı tiplere dönüştürmeyi başardı. Kemalist generalleri tasfiye etti. Devletin ideolojik aygıtlarını ve üretim araçlarının mülkiyetini kademeli olarak tekrar düzenledi. Parlamentonun ve siyasal partilerin tesirini zayıflattı. Bu ortada devlet sisteminin ve siyaset sınıfının seviyesini hayli gerilere çekti.

Türkiye Cumhuriyeti, Erdoğan şahsında, birinci sefer makul bir ideolojik kıymet yargısı yahut besbelli politik unsurları olmayan, rastgele bir rejim yahut sistem tercihi bulunmayan, bilgili imkanları pragmatik formda kullanan, kurnaz, oynak ufuklu, tehditleri şahsileştirmeye ziyadesiyle yatkın, bu açıdan Türk toplum vasatını temsil etme kabiliyeti yüksek bir devlet başkanı gördü. Uluslararası ilişkilerde son derecede temkinli ve makro açıdan uyumlu olabilen bu karakter, çocukluğundan itibaren içselleştirdiği dinî coşkuları ve milliyetçi mitosları iç siyasette patolojik bir ihtirasla servis etmeye devam ediyor. Buraya gelinceye kadar uzlaşma köprülerini yaka yaka yol aldı. Kendisinin ve ailesinin güvenliğini lakin iktidar vasıtasıyla sağlayabileceği devlet operasyonları gerçekleştirdi. Bütün stratejisini ömür uzunluğu iktidarda kalacak halde kurdu ve kendine bir “kaçış koridoru” bırakmadı. Bu nedenle iç siyasette, dramatik bir çöküşe yanlışsız gitme ihtimaline aldırmadan, daha da sertleşmesi kaçınılmazdır. Açık diktatörlüğe yanlışsız yaptığı bu seyahat, onu güç zehirlenmesinin son durağına sürükleyebilir.