Erdoğan realitesi ya da Türk irrasyonalitesi

Mayıs seçimlerinin sonucunu kuşkuyla karşılayanlar, Tayyip Erdoğan’ın hile yaptığını, saltanatını eşitsiz rekabet şartlarında kurtardığını belirtiyorlar. Birtakım kesitler de Kılıçdaroğlu’nun uygun profilde bir aday olmadığını, hasebiyle öteki bir seçim stratejisiyle Erdoğan’ı alaşağı etme fırsatının heba edildiğini düşünüyorlar. Halbuki Erdoğan’ın seçim kazanma kapasitesini, seçilenin ya da seçilmeyenin propoganda ve manipülasyon yeteneklerinden fazla seçenin sosyokültürel özellikleriyle açıklamak gerekir. Nihayetinde Erdoğan, bu seçimleri birkaç puan farkla kaybetseydi bile, zelzelenin trajik tablosu ve üzücü durumdaki ekonomik göstergelere karşın Türk toplumu nezdinde beğenilen bir tercih olma özelliğini korumuş olacaktı.

Birçoğumuz yanardağın ağzından fışkıran lavlara dikkat kesiliyoruz, dağın kendisini unutmuş durumdayız. Seçim kampanyası üzere kısa vadeli propaganda süreçlerinin seçmen davranışında manalı bir değişiklik yaratacağını uman naif yaklaşımlar, Erdoğan’ın yaygın ve derin toplumsal temellerini göz gerisi etmenin hayal kırıklığını yaşıyor. Tayyip Erdoğan ve partisinin 21 yılın sonunda yıpranmış olacağı istikametindeki beklenti, Cumhuriyet’in hiçbir periyodunda rastgele bir partinin bu kadar uzun mühlet iktidarda kalmamış olması[1] nedeniyle anlaşılır bir beklentidir fakat görüldüğü üzere bir yanılsamadır. Gerçekte, 21 yıl, Cumhuriyet tarihinin şimdi başlayan döngüsel bir safhasıdır, yani AKP iktidarının doğal ömrünün yalnızca bir modülünü oluşturuyor. Erdoğan realitesini ya da Türk irrasyonalitesini anlamaya çalışırken, Tayyip Erdoğan’ı ömrünün sonuna kadar devlet başkanı olarak tutabilecek potansiyellerin varlığıyla yüzleşmeye hazır olmalıyız. Hatta bu potansiyeller, şimdiden, Erdoğan sonrasını da kurumsallaştırma eğilimleri sergilemektedir. Dramatik bir çöküş anına kadar, esasen güvenlik konseptiyle yüklü, imparatorluk mirasını çağrıştıran devlet otoritesinin toplum vasatı tarafından talep edilme mümkünlüğü yüksektir. Silahlanma ve istihbarat alanında yeni regülasyon modelleri geliştiren Selçuk Bayraktar, Hakan Fidan, İbrahim Kalın üzere takımların, bu açıdan, alternatiflerine ağır basacağını düşünüyorum.

Türkiye’nin sabitleri

Erdoğan’ın iktidar potansiyelleri, Türkiye’nin sabitleri ve döngüleriyle ilgili bir husustur. Sabitler, bütün seçim sonuçları üzerinden herkesin saptayabileceği seçmen davranışlarını yansıtıyor. Döngüler ise bu sabitlerin nedenlerini açıklayan sosyokültürel kodları söz ediyor.

Yaklaşık yüzde 45-50 civarında muhafazakar ve mukeddesatçı[2], yüzde 25-30 civarında laik ve cumhuriyetçi, yüzde 10-15 civarında çok Türk milliyetçisi, yüzde 8-10 civarında Kürt seçmeninde konsolide olmuş dört anaakım seçmen profili, Türkiye’nin siyasal sabitlerini meydana getirmektedir.

CHP’de sözünü bulan birinci sabit, Cumhuriyet’in kurucu doktrininin eseridir. Çok partili sisteme geçilen 1946’ya kadar iktidarda kalmış, 1970’lerin sonuna dek yüzde 35-40 civarında olan oy oranı kademeli halde düşerek son 40 yılda yüzde 25- 30 aralığına yerleşmiştir.[3] 1980’den sonra bir süre farklı partilere bölünse de fazla uzun sürmeden tekrar CHP’de temsiliyet bulan bu seçmen profili, Atatürkçü doğrultuda Batılı ömür şeklini benimsemekle karakterize olmuştur. İmparatorluk mirasının sembollerine ve kurumlarına duyduğu alerji, onu muhafazakar-mukedessatçı kesitten ayıran esas özelliktir. Aydınlanmacı ve seküler hassasiyetlerin yanı sıra Türk milliyetçiliğinin paha yargılarıyla yüklüdür. Toplumsal demokrat, liberal özgürlükçü, sosyalist sol fikirlerin tesirine değişik derecelerde açıktır lakin bu açıdan homojen bir yapıya sahip değildir. Karadeniz dışındaki kıyı şeritlerinde (Marmara, Ege, Akdeniz) özellikle ağır bir demografik dağılım stantlar ve esasen orta ile üst gelir seviyesindeki sınıfları kapsar.[4]

AKP’de sözünü bulan ikinci sabit, 1950’den itibaren CHP’nin iktidar ayrıcalığına kesin olarak son veren muhafazakar-mukeddesatçı bloktur. 1980’e kadar Demokrat Parti (DP) ve Adalet Partisi (AP) çizgisinde şekillenmiş, 1983’ten itibaren Anavatan Partisi (ANAP), Doğru Yol Partisi (DYP) ve Ulusal Görüş partilerinde (MSP- RP-FP) dağınık bir imaj sergilese de, Cumhuriyet tarihi boyunca, toplumsal tabanı en geniş siyasal sabit olma özelliğini korumuştur. Cumhuriyet’in kuruluş sürecine ve genel olarak ideolojisine aralı, imparatorluğun monarşik-teokratik bedelleriyle barışıktır. Şartlara ve bilhassa iktidar odaklarına ahenk sağlama yeteneği yüksektir, bu bakımdan esnek bir teolojik-ideolojik örgüsü (iktidar olduğunda daha kararlı kimlik sergileme teamülü) vardır, lakin sanılandan daha geniş bir toplumsal alana dağılmıştır. Orta Anadolu’da ve Karadeniz’de ağır, Kürt vilayetlerinde kısmi bir demografik yayılım stantlar. Temel olarak fakir sınıflardan, orta ile alt gelir kümesindeki kitlelerden oluşur. 1980 darbesinin bu akım için açtığı dağınıklık parantezi, Tayyip Erdoğan’ın siyaset sahnesini domine etmeye başladığı 2002 seçimleriyle birlikte kapanmıştır. Böylelikle muhafazakar-mukeddesatçı seçmen profili, ikinci kez (ama bu kere daha kararlı şekilde) tek çatı altında toplanmıştır. Bu nüans, Türk-İslam sentezine dayalı Türk sağının geç periyot “born-again” (yeniden doğuş ya da fabrika ayarlarına dönüş) niteliğini tespit etmek bakımından değerlidir.[5]

HDP’de tabirini bulan üçüncü sabit, 1990’ların ortasından itibaren açığa çıkmış, vakitle oy oranını yükseltmiş, birtakım elverişli şartlarda Türkiye solunu da yörüngesine alarak yüzde 10 düzeyini aşabilmiştir.

MHP’de sözünü bulan dördüncü sabit, başlangıçta CHP’nin içinde olması nedeniyle, Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana seçim sandıklarına yansıyan iki dinamikten biridir (bu durum, Türkçü-laik inşa doktriniyle uyumludur). Irkçı boyutlarda Türk milliyetçiliğine ve belli ölçüde İslami hassasiyetlere vurgu yaparak 1969’dan itibaren[6] bağımsız bir aks haline gelmiştir. Hem Cumhuriyet’in hem Osmanlı’nın bedel yargılarına açık bir manzara arz eder, münasebetiyle konjonktüre nazaran politik islamla olduğu üzere cumhuriyetçi-laik kısımla de ittifak yapabilmek üzere “jokervari” bir avantaja sahiptir. 1995 seçimleri, tıpkı Kürtler üzere, bu sabit için de bir dönüm noktasıdır: Çok Türk milliyetçiliği, Kürt ulusalcılığına bağımlı hale gelerek, refleksif eksende, bugünkü konsolidasyon yatağına yerleşmiştir. Bu süreç, esasen laik-cumhuriyetçi blok ile muhafazakar-mukeddesatçı blokun oylarını da revize etmiştir. Çünkü 1990’lara kadar yüzde 35-40 olan CHP çizgisinin oy oranı bu tarihten itibaren yüzde 25-30 civarına, yüzde 50-55 olan muhafazakar-mukaddesatçıların oy oranı ise yüzde 40-45 düzeyine çekilmiştir.

Tarihin ışığında baktığımız büyük fotoğraf, seçmen tercihlerinin 70 yılda manalı bir değişikliğe uğramadığını göstermektedir. Dört sabitten ikisi (aşırı Türk milliyetçisi ve muhafazakar-mukeddesatçı kesim) bir bütün olarak klasik Türk sağını teşkil etmekte ve toplam seçmenin sürekli yaklaşık yüzde 65’lik dilimini kaplamaktadır. Bununla birlikte CHP’deki laik- cumhuriyetçilerin bir kısmı da (milliyetçi hassasiyetleri paylaşmaları nedeniyle) Türk sağına dahil edilebilir.

Sonradan politik varlık hakkı elde eden iki sabiti (1950’den itibaren muhafazakar-mukeddesatçılar ve 1990’lardan itibaren Kürtler) “bastırılanın geri dönüşü” olarak tabir edebiliriz. Seçim sonuçlarına nazaran devamlılık arz eden toplumsal bir karşılıkları bulunmadığı için liberal ve sosyalist hareketleri siyasal sabitler ortasında saymak mümkün değildir.[7] Münasebetiyle Türkiye seçmen profilleri, çok kültürlü, çok kimlikli bir toplumun gerçek manada demokratik söz imkanından uzak ancak taban ölçüde çalışan parlamenter bir sistemin dar ve sıkışık görünümünü sunar.

Türkiye’nin siyasal sabitlerinin onyıllardır bariz ana akslar etrafında kendini tekrar etmesi, problemin yapısal ve kronik boyutunu öne çıkarmakta, Türk toplum vasatının siyasal tercihlerini belirleyen en değerli faktörün seçim kampanyaları (ve konjonktürel medya propagandası) olmadığını düşündürmektedir. Bu çarpıcı olgu, tam da çarpıcı olması nedeniyle romantik reddiyelere elverişlidir.

Agresif kimlikler ve rövanşist döngü

Türkiye, bağrında kırılgan fay sınırları barındıran, egemenlik çekişmesi veyahut varlık çabası içinde birbirini üretmeye devam eden “birden fazla toplum”un ülkesidir. Politik hassasiyetlerini çoklukla ekonomik sorunlar şekillendirmez. Sınıfsal çelişkiler, yaralı (ve hırçın) kimliklerin altında gömülü ve etkisizdir. Hasebiyle Türkiye’de siyasetin alametifarikası kimlik takıntılı olmasıdır.

Bugün laik cumhuriyetçiler ile muhafazakar mukaddesatçılar ortasında olduğu üzere, çok Türk milliyetçileri ile Kürt hareketi ortasında halihazırda bir uzlaşma köprüsü yoktur. Laik cumhuriyetçiler ile Kürt hareketi ortasındaki müspet etkileşimin alanı, Tayyip Erdoğan’a yönelik alerjiyle sonludur. Buna karşılık politik İslamcılar ile çok Türk milliyetçileri ortasında esaslı, kalıcı bağlar vardır. Keza laik cumhuriyetçiler ile çok Türk milliyetçilerinin Cumhuriyetin kurucu doktrininde mutabık olduğunu unutmamak gerekir.

Hacmi büyük çatışma, cumhuriyetçiler ile mukaddesatçılar ortasındadır. Mukaddesatçıların karşısında cumhuriyetçilerin dışındaki kimi blokların da konumlanmaya başlaması, çatışmanın ana eksenini değiştirmiyor. Odakta birkaç yüzyıllık Osmanlı mirası ile birinci yüzyılına şimdi girmiş Cumhuriyet mirası üzerinden yaşanan egemenlik çekişmesi bulunmaktadır. Cumhuriyetin kuruluş sürecinde jakoben tekniklerle tasfiye edilmiş mukaddesatçı anaakım, ikinci sefer fakat bu kez kurumlarını yaratmış olarak meydan okuyor. Bu, Türkiye Cumhuriyeti’nin rövanşist döngüsüdür.

Döngünün başlangıç noktası, hilafetin ve saltanatın tesir alanını sert ve seri sistemlerle kurutmaya şartlanan modernizasyon sürecidir. Temelleri 1900’lerin birinci evresinde İttihat ve Terakki takımları tarafından atılan bu toplum mühendisliği projesi, 1920’lerde Cumhuriyeti kuran Mustafa Kemal ve arkadaşları tarafından devrin yeni koşullarına uyarlanarak devlet ideolojisine dönüştürüldü.[8] Bu süreçte monarşik ve teokratik paha yargılarını terketmek istemeyen muhafazakar-mukaddesatçı kısma karşı “ fajik” (yutma), Türk olmayan ulusal topluluklara karşı ise “emik” (kusma) stratejilerinin karma biçimde uygulanması, ileride ortaya çıkacak olan “bastırılanın geri dönüşü” için travmatik bir sosyokültürel yer hazırladı.[9] Bu açıdan Türkiye’nin hâlâ kuruluş periyodu problemleriyle boğuştuğunu söyleyebiliriz.

Döngünün ikinci basamağı, 1950’lerde Adnan Menderes liderliğinde birinci geri dönüş denemesini yapan mukaddesatçı-muhafazakar blokun yeniden kanlı bir ritüelle bastırılmasıyla şekillendi. İmparatorluk mirasının kıymet yargılarını toplumsal belleğinde (ve günlük yaşamında) muhafazaya devam eden bu damar, Tayyip Erdoğan’a gelinceye kadar, siyasal gücünün bir kısmını Necmettin Erbakan’ın partilerinde açıkça, daha büyük kısmını ise risksiz gördüğü başka “merkez sağ” partilerde örtük üslupta yansıttı.

Erdoğan’la birlikte huzursuz sükunet sona ermiş, rövanşist döngünün mevcut safhası yürürlüğe girmiştir. Bu, daha sağlam ve uzun ömürlü özellikler sergilemektedir. Hilafet ve saltanat mirasının referanslarını her geçen gün çoğaltan (kültürel ve ideolojik açıdan pre-modern rüzgarlar estiren), iştahını her çeşit finansmanla açık tutan (üretim ve bölüşüm münasebetlerinde büsbütün kapitalist) Erdoğan’ın keskin dönüşlerden, gelenekçi bir mantıktan ve oynak bir ufuktan oluşan paradigması, püriten (saf) bir ideolojik doktrinden mahrumdur. Yeniden de, Erdoğan, monarşik ve teokratik zihin dünyasının kıymet yargılarını ve sembollerini adım adım canlandırmayı, hatta bunları kamusal alanda sirkülasyona sokmayı başarmış görünüyor.

Osmanlı ümmetçi, Cumhuriyet ulusalcı bir konseptti. Döngünün bu safhasında, hem ümmetçi hem milletçi bir konsept kelam mevzusudur. Kemalist iktidar, Cumhuriyet’in başlangıcında, dinciliği tasfiye ederken milliyetçiliği inşa ediyordu. Erdoğan iktidarı ise berhava edilmiş dinî kurumları kamusal hayata yine dahil ederken, milliyetçiliği tasfiye etmiyor, Ziya Gökalp’in şuurunu (Mehmet Akif’i ihmal etmemek koşuluyla) koruma ediyor, ancak her halükarda Cumhuriyet’in seküler karakterini kemire kemire yol alıyor. İdeolojik ve kültürel hassasiyetlerinin yük noktası farklı olmasına karşın politik usul ve usulleri prestijiyle İttihat ve Terakki’ye açıkça benzemektedir. Bilhassa pragmatik ittifak siyaseti ve muhaliflerini bastırma metotları bakımından AKP ile İttihatçılar ortasında doku uyuşması vardır. Ayrıyeten Erdoğan zihniyetinin (Pantürkist, Panislamist hissiyat nedeniyle) İttihat ve Terakki’de birtakım ideolojik referanslar bulması şaşırtan olmaz. Bu düşman kardeşlerden biri, hasta da olsa hâlâ bir imparatorluk yönetiyordu (imparatorluktan uzaklaşmama arzusu), oburu ise imparatorluk hasreti ve nosyonuyla (imparatorluğa yaklaşma arzusu) yönetmek istiyor.[10]

Şimdi, yaklaşık bir yüzyıl sonra, rövanşist döngünün uçları yer değiştirmiştir. Bu kere laik -cumhuriyetçiler kazanımlarını korumak, muhafazakar-mukaddesatçılar ise kurumsallaştırmak için siperlerin gerisindedir.

Kemalist iktidar aracı, özellikle köylülerden oluşan halk kitlelerinin sağladığı asker gücü ile şimdi palazlanmakta olan ulusal burjuvazinin sağladığı subaylardan oluşan orduda merkezileşiyordu; siyasal uzantısı ise tek partide (CHP) temsil ediliyordu. Egemenlik aygıtları, birkaç jenerasyon boyunca sivil ve askeri seçkinlerden müteşekkildi. Erdoğan otokrasisi, devletin militer iskeletini asker monopolünden çıkararak polis ve istihbarat gücüyle de donatmış, ayrıyeten iktidarın toplumsal temellerini daha geniş ağlarla örmüştür. Çok partili sistem lağvedilmemiştir, lakin AKP’nin fonksiyonları özgün bir stilde ve hayli geniş bir alana yayılmıştır. AKP, bu yeni şekillenmede, bir “paralel devletin” istasyonu üzeredir: Büyük çaplı finans hareketleri başta gelmek üzere pek çok örtülü operasyon, bir yandan da adeta bir milis örgütlenmesi yatağı durumunda bulunan, bu partinin denetimindedir.[11]

Dolayısıyla Erdoğan’ın dinî coşkularla milliyetçi mitosları birleştiren totaliter parıltısı, yalnızca Kemalist sabitte değil, bütün çağdaş hayat muhitlerinde bir dehşet imgesi yaratmaya yetmiştir. Onun otokrasisi, kalın surlarla çevrili kimlik duvarlarının arkasındaki “çoklu” Türkiye’nin basıncı (ve halihazırda elverişsiz jeopolitik) nedeniyle bütün ulusu kara gömlekli birliklere dönüştüremeyebilir fakat korporatist yapısı, Duche’yi çağrıştıran şeflik kodlaması, antisemitik özelliği, parlamenter sistemi küçümseyen yanlarıyla Mussolini faşizmini andıran tipte bir rejimin temellerini atmıştır. Ürkütücü olan, Erdoğan rejiminin aparatları değildir; faşist ve otokratik rejimleri üretmeye fevkalede elverişli Türk toplum vasatıdır. Erdoğan ile Türk toplum vasatı ortasındaki örtüşme, daha evvel görülmemiş derecede geniş bir tabana oturmakta, kültürel ve tarihi arketiplerden beslenen bir toplumsal psikolojiyi yansıtmaktadır.

Potentik toplum ve koruyucusu: Baba, Oğul, Hasta Ruh

Türk milliyetçiliğinin ve ümmetçiliğinin yaralı şuurunda yer alan travmatik ögeler, Tayyip Erdoğan’ın karizmatik kişiliğinde patolojik ve rövanşist bir diriliş hareketine bürünmüştür. Bu bakımdan Türk irrasyonalitesini ya da birebir manaya gelmek üzere Erdoğan realitesini “potentik toplum” kavramı ışığında açıklamayı deneyeceğim (erk manasına gelen “potency” ve acı duymak, hasta hissetmek manasına gelen “pathetic” sözlerinden türetilmiştir).

Potentik toplum, tarihten ve sosyolojiden gelen yaralarını şimdi iyileştirememiş toplumdur; bu nedenle, her şeyden evvel, güvenlik saplantılı ve yüzleşme engellidir. Esaslı bir tehlike hissine sahiptir. Ele geçirmeci, yayılmacıdır. Ele geçirme dürtüsü, kesinlikle bir toprak modülünün işgaliyle sonuçlanmak zorunda değildir; bir sembolün, bir kurumun, makro ya da mikro bir iktidar alanının sahiplenilmesi, hatta yağmalanması biçiminde de görülebilir. Keşfedemez, lakin fethedebilir. Yaratıcı olamaz, ancak sahip olabilir. Sahip olabildiği en kıymetli şey, kimliği ve ideolojisidir. Güç istencini sürekli karizmatik bir kişilikte cisimleştirir; narsisistik dileklerini kudretli bir koruyucunun kanatları altında tatmin eder. Geçmişinde bulunan çok sayıda gayrimeşru pratik, onu mahcup ancak saldırgan kılar. Yüzleşmekten kaçındığı mahcubiyetlerini kendi kutsal kıymetlerine daha fazla sarılarak, “ötekiye” daha çok hınç ve haset besleyerek kamufle eder. Muvaffakiyete öylesine açtır ki, iktidar hissini doyuma ulaştırması vakit alır. Muktedirken bile hâlâ mağdur olduğuna samimiyetle inanabilir. Genel çizgileriyle totalitarizmin ve faşizmin kitle tabanını oluşturur.

Potentik toplum, özellikle imparatorluklardan geriye kalan “egemen bir kimlikte” (çoğunlukla bir ulus ancak pekala öbür bir fanatik aidiyet de olabilir) kristalize olur. Bir vakitler büyülü olduğundan kuşku duymadığı geçmişini kaybetmiş olmanın trajedisi içinde kederli bir nostaljiyle yüklenmiştir ve o geçmişe tekrar kavuşmanın hastalıklı hasretiyle doludur. Bu arazını gerçek manada yaratıcı, üretken bir güçle (sanat, bilim, edebiyat, demokratik ve özgürlükçü hayat sahaları) iyileştirinceye ve gayrimeşru geçmişinden beslenen pürüzleriyle yüzleşinceye kadar agresif telafi sistemlerine başvurur; acısını erkle istikrarlar. Almanya, İspanya, İtalya, Osmanlı, Rusya üzere imparatorluklar dağıldıktan (ya da trajik bir mağlubiyet aldıktan) sonra bu duruma uygun görüntüler sunmuşlardır. Dağılan imparatorlukların Batı’daki tepkisi çoklukla aşırı milliyetçiliğin sürüklediği faşizmler biçiminde iki dünya savaşı ortası periyotta yaşandı: İtalya’da Mussolini Faşizmi, Ebedi Roma İmparatorluğu’nu tekrar diriltme motivasyonuyla 1930’larda toplumsal bir karşılık bulabilmiştir. Almanya’da Hitler, I. Dünya Savaşı’ndaki yenilgiyi Nazizimle “telafi eden” feci ideolojisini hayata geçirebilmiştir. Doğu’da, Rusya örneğinde, Avrupa’daki üzere faşizme dönüşmemiştir lakin nihayetinde o da diğer bir totalitarizme evrilecek tarihi ve sosyolojik kaynaklara ziyadesiyle sahipti.[12] Osmanlı’da, özellikle Balkan savaşlarından sonra, bu telafi düzeneği, Pantürkist ve İslamist yönelimlerde mana bulmuş, Ermeni Soykırımı’ndan başlayarak günümüze kadar süregelmiştir. Osmanlı bakiyesi Türkiye’nin bir koldan Türki cumhuriyetlerle, başka koldan İslam ülkeleriyle maddi ve manevi bağlar kurma gayretinin sosyokültürel kodları (difüzyon yoluyla alan kapatma), Kürt varoluşu karşısında özellikle Cumhuriyet’in birinci yıllarında geliştirdiği ırkçı arketipler (inkar ve asimilasyon yoluyla alan kapatma), bu tarihî art plana yaslanır. Bazen de potentik toplumun narsisistik dileği, dramatik bir çöküşe uğrar ve böylelikle kendi meşruiyetini kendisi yakar; ama bu noktaya büyük toplumsal bedellerin sonucunda gelinmiş olur (Almanya’nın Nazizmle yüzleşmesi gibi).

Tehdit ve risklerle dolu bir dünyada güvenlik muhtaçlığı kozmiktir; ama potentik toplumda bu tehdit algısı paranoyalarla desteklenmiş bir cemaat ideolojisi halinde yaşandığı için, güvenlik ve istikrar, ana haz unsurudur.

Türk muhafazakarlığının ve milliyetçiliğinin her vakit bir güvenlik sorunu olmuştur. Bu, daha derinlerde bir “yuva” meselesidir. Türk mitolojisinin yaratılış efsanesi Ergenekon, yuvadan ayrılma, yeni bir yuva bulma öyküsüdür. Osmanlı İmparatorluğu, üç kıtaya yayılmış bir hükümranlık olarak, en güçlü olduğu periyotlarda dahi, Ortadoğu ve Kuzey Afrika (İslami coğrafya) sonlarının ötesine geçemedi; “Viyana kapıları” epiği bu sebeple esasen bir fetih travmasıdır. Elindeki tek Avrupai (Müslüman olmayan) coğrafya olan Balkanları 20. yüzyılın başında kaybetmeyi narsisistik imgesine yönelik öylesine yıkıcı bir hakaret olarak algıladı ki, hıncını Ermenilerden çıkardı. Ancak çok geçmeden imparatorluk büsbütün çöktü, yuva olarak elinde kalan coğrafya küçük olduğu kadar, tekinsizdi de (Misak-ı Ulusal sonları Lozan’la korunabilmişti ancak bir gün Sevr’in hortlayacağı korkusu canlı kaldı). Hasebiyle Türk toplumunun bilinçdışı, tarihten gelen bir meşruiyet problemiyle (başkasının yuvasını yıkarak kendi yuvasını yapmış olmanın mahcubiyeti) düğümlenmiştir. Bu nedenle, Türk muhafazakarlığı ve milliyetçiliği, özgürlük ve demokrasi üzere pahalara kıymet vermez, hatta bunları güvenliklerini tehdit eden “Batı tuzağı” risk faktörleri ortasında algılar. (Üç tarafı denizlerle çevrili bir coğrafyanın insanlarının daha ölçülü olmaları beklenir. Ama Türkler dört taraflarının düşmanla çevrili olduğuna inanırlar. Bu açıdan tipik bir step toplumudur. Erdoğan’ın oylarını yansıtan demografik haritanın bozkırlardan oluşması üzere, Osmanlı İmparatorluğu da okyanuslara uzak düşen sonlara sahipti. Bu, ironik bir örtüşmedir.)

Bugün Türk toplum vasatı, tehlikeleri kendinden uzak tutacak -ya da daha gerçek bir ifadeyle- kendini tehlike odakları karşısında üstün tutacak ileri teknoloji aygıtlarıyla (İHA, SİHA) övünmektedir. Hatta bu aparatların onu yalnızca tehlikeler karşısında değil, tehlikenin yuvası olarak gördüğü Batı devletleri karşısında da üstün tuttuğunu sanmaktadır. Keza yerli araba, mega inşaat projeleri, milletlerarası kara sularında ve yeraltında maden arama teknolojileri, uzay yolu projeleri üzere kimileri düpedüz kaba propaganda eseri olan yatırım ve ütopyalar da tıpkı büyüklük isteğini (ya da kompleksini) tatmin etmektedir. Bunların palavra ya da hayal olması değerli değildir; zira potentik toplum, “dünyaya baş tutma, dünya tarafından kıskanılma” seviyesine eriştiğine inanmaya başlamıştır. Uğursuz doku yırtılmış, Osmanlı’nın ve genel olarak İslam dünyasının Batı karşısındaki müzmin geri kalmışlığı nihayet sona ermek üzeredir. Bu inanç, Türk toplumununun neredeyse yarısını etkilemekte ve Tayyip Erdoğan’a yönelik hayranlık hissini kamulaştırmaktadır.

Tarih boyunca çok sayıda devlet kurmuş hâkim bir ulus olarak Türkler, esasen bir emancipotary’e (özgürleştirici) değil, bir protectory’e (koruyucu) ihtiyaç duymuşlardır; kahramanlık arketipleri bu doğrultuda şekillenmiştir. Erdoğan’ı, Cumhuriyet tarihi boyunca görülmüş bütün siyasetçiler ortasında bu gereksinimi karşılayabilen tek figür olarak değerlendiriyorum.

Erdoğan, güvenliğe bağımlı, yüzleşme engelli, rövanşist döngü sarmalında zafer hissine aç, dinî ve ulusal coşkulara kapılmaya açık bu toplumun nüanslarına hakimdir. Engelli toplum, Erdoğan’ın muktedir kişiliğinde mahzurlarını aşmış bir suretini görmekte ve kuvvetli bir özdeşlik duygusu yaşamaktadır. Bu güç istenci düzeneği, Cumhuriyetin kuruluşunda Mustafa Kemal’de (Atatürk kodlaması) karşılık bulmuştu fakat o bir esirgeyici değildi, esasen bir özgürleştirici de değildi, tam olarak bir “kurtarıcı”ydı. Üstelik toplumsal tabanının geniş olduğu da söylenemez; siyasetlerinin birçoklarını gerisinde büyük kitleler olmadan (tepeden inmeci tarzda) hayata geçirmişti. Entelektüel muhakemeye yatkın, laik, modernist, pozitivist, uzgörülü özellikleri Türk toplumunun vasatını yansıtmaktan uzaktı. Sonraki onyıllar boyunca Türkiye Cumhuriyeti’nde başbakan ve cumhurbaşkanı olan siyasetçiler de, eğitim almış, yabancı lisan bilen, çağdaş hayat stiliyle genel olarak uyumlu, hatta birtakım örneklerde toplum karşısında elitist özellikler taşıyorlardı. Tayyip Erdoğan’la birlikte bu zincirin halkaları kopmuştur. Erdoğan, Demirel yahut Ecevit üzere yabancı lisan bilmez; Tansu Çiller veya Mesut Yılmaz üzere diplomalı ve aileden varlıklı değildir; Erbakan ya da Özal üzere teknokrat nitelikler taşımaz. Münasebetiyle Erdoğan’ı Türk siyaset tarihinde eşsiz kılan şey, zihin dünyasının ve davranış biçiminin sosyolojik ve kültürel bakımdan muazzam elverişli bir yörüngeye oturmasıdır. Bu, yalnızca, memleketler arası sistemin bir vakitler onun şahsında “ılımlı islam” projesine yatırım yapması nedeniyle bu türlü değildir. Asıl değerlisi, Erdoğan, bu toplumun üstüne doğmamış (içinden çıkmış), fakat bu toplumu aşmış, muktedir olabilmiş, aşkın bir kişilik olarak toplumun üstündedir ve artık -arzu objesinin de ötesinde- bir “doyum nesnesi”dir. Muhtar bile olamayacağını öne süren kibirli monşerlere -hem de payitahta yakışır sarayında- ülkenin bütün muhtarlarını ağırlayarak karşılık vermiş bir galibiyet fantezisidir. Güç istenci gereksinimine verdiği cevap öylesine somuttur ki, Erdoğan’ı dindar bir devlet liderine indirgemek, onu küçümsemek olur. Hem bir “sultan” hem de bir “halife” çağrışımı yapan aurası, imparatorluğun kendisini değilse bile konservesini kitlelere servis etmeye müsaittir. Çocuklarını parti ve devlet işlerine entegre etme şekli, hanedanlık kültüyle uyumludur. Devletin prestijini “iki sarhoşun” köşkünden (Çankaya) kurtarıp Külliye’de tamir etmiş, Ayasofya üzere kutsal yuvaları tekrar ele geçirmiş, Boğaziçi Üniversitesi üzere seçkin kaleleri düşürmüş bir akıncıdır. “Yabancı” ve “kirli” olanı yerli ve ulusal olanla değiştiren, ecnebinin ağaçlarını söküp yerine millet bahçesi diken, terörist yuvası belediyeleri çökme operasyonlarıyla temizleyen bir arınma gurusudur. İdeolojik ve kültürel semboller üzerinden süregelen bu kale düşürme oyunu, muhalefet cephesinde öfke ve alayla karşılanırken, Erdoğan’ın kudretini parlatan icraatlara dönüşmektedir. Zira potentik toplum, hınç ve haset objesi olarak kodladığı “öteki”nin imtiyazlarından yoksun bırakılmasını hazla karşılamaktadır. Tayyip Erdoğan, aşağılayanları aşağılama sırasını kapmış kalabalıkların reisidir. Mağdurken ahlaki bulmadığı ne varsa mağrur olduktan sonra misliyle tekrarlayan rövanşist ihtirasın tecellisidir. Tartışmak yerine polemiği, uzlaşmak yerine pazarlığı, tahsil yapmak yerine kat dikmeyi, bilmek yerine inanmayı seçen sıradan berbatlığın rol modelidir. Ahiret işlerine dalmış, ağzından dua eksik etmeyen, sıkıntıcı bir keşiş değildir. Öteki dünya da dahil, feleğin her türlü çemberini bilen, bu dünyanın köşelerini dönmüş, yırtık bir karakterdir. Potentik toplumun başına vurmuş bir piyango, birebir vakitte o toplumun barometresidir. Türk toplum vasatını anlamak isteyenler için sosyo-psikanalitik bir virtüel depodur. Otoriter bir baba ve merhametli bir anne ortasında geçen çocukluğu, bariz kimi travmalar taşımakla birlikte önder bir kişiliğin mimarisine elverişlidir. Otoriteyi uslandırmanın yolunu daha o vakitler bulmuş, babasının öfke ataklarını onun ayaklarını öpmek suretiyle zapt etmeyi başarmıştır.[13] Futbol oynadığı gençlik yıllarında baba korkusu nedeniyle kömürlüğe sakladığı kramponunu vakti geldiğinde meskeninin salonuna çıkarıp kumbaraya dönüştürmeyi bilmiştir (ayakkabı metaforunun bu dönüşümü, Freudyen çözümlemelere açıktır). Doktriner ve kolaylaştırıcı bir zekaya, işlek bir hafızaya, hükmedici bir muhakeme marifetine, etkileyici bir belagata sahiptir. Çalışkan, kurnaz, disiplinli, iş bitiricidir. Gurur duyduğu “ekonomist” sıfatını piyasadan bileğinin hakkıyla kazanmıştır; askerlik yıllarında ziyan eden ordu kantinlerini yararlı hale getirmiştir; akabinde sucuk ticaretiyle gemi koleksiyonculuğuna başlamış; derken nev-i şahsına münhasır bir inşaat kapitalizmiyle üst seviye bir arazi baronu olmuştur. Elinin altındaki imkanlardan yararlanma konusunda kusursuz bir fırsatçıdır. Ortalama Türk beşerinin zaaflarına hakimiyeti hayranlık verici derecede gelişkindir. Üstüne çay poşetleri attığı kalabalıkların yaşadığı coşku gerçektir (gerçi padişah huzurdakilere altın kese atardı, fakat rütüelin rızık dağıtan özü aynıdır). Erdoğan’ın nobran, zerafetten mahrum, bazen aşağılayıcı, otoriter bir şefkatle yüklü Reis kimliği, Türk toplum vasatı için biçilmiş kaftandır. Tencere yuvarlana yuvarlana sonunda kapağını bulmuştur.

Kutuplardan biri için istek objesi olan karakterin öteki kutupta nefret imgesi olarak algılanması kaçınılmazdır. Biri için kamulaştırılmış hayranlık, oburu için anonimleştirilmiş tiksintiye isabet eder. Nasıl ki politik islamcılar Atatürk’ün bütün Türklerin atası olarak sunulmasını ecdadına bir çeşit hakaret sayıyorsa, laik cumhuriyetçiler de Erdoğan’ın “dünya lideri” olarak takdim edilmesini gülünç ve pejmürde bulmaktadır. Bununla birlikte Erdoğan’ın cazibesi muhaliflerini de (bir negatif karizma halesiyle) kuşatmıştır. Erdoğan, ağır şahsî özellikleriyle, tıpkı anda hem “nefret imgesi”, hem “arzu nesnesi” olabilmeyi başarmış bir siyasetçidir (Örneğin bu seçimlerdeki rakibi Kılıçdaroğlu, laik cumhuriyetçiler için muteber olabilir lakin bir dilek objesi değildir. Aykırıları için nefret imgesi olduğu da söylenemez, çünkü ona yönelik tepkiler onun kişiliğinden çok CHP’nin tarihi çağrışımlarıyla ilgilidir).

Tayyip Erdoğan, elbette İmparatorluğu yine kurmanın imkanı değildir, esasen bu türlü bir imkan yoktur, fakat aşikâr başlı kıymetler ekseninde onu imparatorluğa dönüşün hikmeti olarak algılayan irrasyonaliteyi anlamak mümkündür. Abdülhamit’in ve Adnan Menderes’in trajik hezimetinin nihayet telafi edildiği bir rövanş olarak tatmin edicidir; onlardan farklı olarak, hasımlarını sindirmeyi ve nötralize etmeyi başarabilmiş bir muzaffer figürdür. Siyaset sahnesine birinci çıktığı vakitlerde politik ajitasyonunun ana referansı olan Adnan Menderes’in yerini bugün esasen Abdülhamit’e bırakmış olması, özdeşlik imgelerinin evrimleşme istikameti hakkında fikir verir. Hasebiyle onu yitik otorite nostaljisine cevap veren bir sembol-kişilik olarak tasavvur edebiliriz.

Erdoğan otokrasisinin genel çizgileri ve beklenen yönü

Erdoğan iktidarına gelinceye kadar, Türkiye’nin rol modeli, “Küçük Amerika” metaforunda cisimleşiyordu. Erdoğan iktidarının kurumsallaşmasıyla birlikte, Türkiye, “Küçük Rusya” yönelimine girmiştir. Güvenlik ve istihbarat bürokrasisine dayalı, klâsik medya araçlarının tek elde toplandığı, endüstriyel burjuvazinin ve subayların devlet idaresini rahatsız etme özelliğini kaybettiği, yasama meclisinin devlet liderinin gölgesinde kaldığı, mafya ve finans sermayesinin merkezileştirildiği, sivil toplum alanlarının parti komitelerince denetim ya da taciz edildiği, dış siyasetin çok kutuplu dünya nizamına nazaran mümkün mertebe az angajmanla şekillendirildiği otokratik bir rejimle karşı karşıyayız. Bu çerçeve, aslında, soğuk savaştan sonraki dünya oluşumunda Türkiye’nin girdiği yeni kalıptır. NATO odaklı kontrgerilla örgütlenmesi bozulmuş ve bir parti olmaktan daha fazla şey söz eden AKP’de (ve paralel paramiliter oluşumlarda) yine beden bulmuştur; ordunun yanısıra parlamentonun da siyasetteki rolü azalmıştır; ticaret burjuvazisinin tabanı genişlemiştir; Ortadoğu-Türkiye ilgilerinde ABD hegemonyası sarsılmıştır. “Birinci Cumhuriyet” kesin olarak bitmiş; post-kemalizm süreci başlamış; lakin “Yeni Türkiye”, liberal beklentilerin aksine, yüzünü Batı’dan çevirme eğilimine girmiştir. Lakin, derin mistik dokularla örülmüş Slav milliyetçiliği ile Türk milliyetçiliği ortasındaki benzerliğe karşın, Türk toplum vasatı (Rusya üzere imparatorluk geçmişini muhafazası yahut tekrar yaratması imkansız olduğundan), en fazla “Küçük Rusya”yla (o da bir otokrasi olması açısından) yetinmek zorundadır.

Naziliğin Hristiyanlık aksisi ve yeni pagan, Mussolini’nin materyalist ve ateist niteliğinden farklı olarak Erdoğan’ın dinî referanslardan beslendiği açıktır. Lakin Erdoğan otokrasisi başta antisemitist çizgiler olmak üzere muhakkak açılardan Mussolini iktidarını (1922’den 1945’e kadar) andırmaktadır. Öbür yandan siyasete İslamcı, milliyetçi, antisemitist motifleri nüfuz ettirmesiyle Mısır’daki Nasırcılık iktidarına (1950’lerin başından 1967’e kadar) benzemektedir. Lakin Erdoğan konseptinin antisemitizmi, pragmatik eksende ideolojik ve kültürel argümanlarla sonludur; politik, ekonomik ve askeri alanlarda ruhsatsızdır. Kaldı ki, Nasırcılık, Mısır’ı aşarak tüm Arap dünyasına seslenebilmiş, Irak ve Suriye’deki Baas rejimlerine (ve Libya’daki Kaddafi diktatörlüğüne) ilham veren bir Panarabizme yol açmıştı. Halbuki Erdoğan, bu çeşitten bölgesel bir Türkçülüğe yahut İslamcılığa esin olabilecek potansiyeller taşımıyor. Bu istikametiyle İttihat ve Terakki’nin kanatları kırılmış, düşük profilli bir versiyonu üzeredir.

Avrupa faşizmlerini hep çok milliyetçilik sürüklemiştir; zira din savaşlarının yol açtığı felaketler, daha az ürkütücü olmamakla birlikte, ulus-devlet öncesi tarihî evrede kalmıştı. Meğer Ortadoğu’da din faktörünün siyasal hayattaki belirleyici rolü, Avrupa’ya nazaran anakronik özellik sergilemektedir; yani İslam coğrafyasında totaliter rejimleri esasen dincilik (yer yer milliyetçilikle iç içe geçmiş olarak) sürüklemektedir. Kuruluş evresinde çok Türk milliyetçiliği ekseninde ve dinin kurumlarıyla birlikte manevi kıymetlerini de karşısına alarak gelişen Türkiye Cumhuriyeti, artık milliyetçiliği ve dinciliği üst bir potada sentezleyen yeni tipte bir totalitarizmin sahnesidir ve bu yanıyla özgündür. Türkiye, Avrupa ile Ortadoğu ortasındaki hilkat garibesi pozisyonunu bu haliyle de müdafaaya devam etmektedir.

Dünya kaideleri ve Türkiye’nin birden çok toplumda sabitlenmiş -mevcut- dinamikleri, Erdoğan’ın, önüne çıkan her şeyi ezip geçmeye muktedir, durdurulamaz bir juggernaut olmasına manidir. Ayrıyeten Erdoğan otokrasisi, Nazizmde ve Mussolini faşizminde gördüğümüz tipte emperyalist bir yayılmacılığa yönelecek jeopolitik imkanlardan mahrumdur. Tekrar de Mussolini’nin Habeşistan işgalinde olduğu üzere, hayati derecede kritik bir anda, “ulusal birliği” kendi etrafında sağlamasına hizmet edecek fırsatları kollamaktan geri durmayacaktır. Bu bakımdan Yunanistan’ın birtakım pozisyonları, hem tarihi art plandan gelen Balkan travması ve Rum düşmanlığı nedeniyle, hem de güncel-konjonktürel çatışma ögelerinin diriliği nedeniyle teşebbüslere amaç olmaya nispeten açıktır. Benzeri bir mümkünlük, Kürt varlığı bağlamında, Ortadoğu’nun birkaç noktası için de geçerlidir.

Genel olarak sanıldığının tersine, Erdoğan, güç zehirlenmesine karşı temkinlidir. Sonları zorlama konusunda cüretkar lakin çılgınlık hududunda dikkatlidir. Özellikle iktidar alanına yönelik tehlikeler konusunda sezgileri kuvvetlidir ve bunları şahsileştirmeye müsaittir. Lakin kendini yok etmekle sonuçlanacak Hitlervari bir ideolojik doktrinin tutarlılık ruhuna sahip değildir. Tekrar, genel olarak sanıldığının aksine, meşru seçimleri ziyadesiyle önemser; otoritesini toplumsal bir tabana oturtmamayı göze alamaz. Bu, demokrasiyi içselleştirmiş olmasından ileri gelmez, kendini inançta hissetmenin şartlarından biridir ve ayrıyeten çok ihtiyaç duyduğu üstünlük kurma psikolojisinin ana teçhizatıdır.

İdeolojik hegemonyasını sağlayabilecek kültürel-entelektüel enstrümanlardan (başta sanat olmak üzere) mahrumdur. Bu durum, onun kasvetli otoritesinin “yumuşak güç” olmasına manidir ve medya operasyonları, savunma teknolojileri, milliyetçi mitoslar üzere daha direkt ve vulger formüllere başvurma yönelimini pekiştirmektedir.

Yakın gelecekte Erdoğan’ın iktidarını kaybetme ihtimali, izah etmeye çalıştığım toplumsal sabitler ile bunların beslendiği sosyokültürel döngüler nedeniyle, epeyce zayıftır. Tersine, potentik toplum, protectory’isini şimdi bulmuştur; dramatik bir çöküş anına kadar ona tutunmaktan vazgeçmeyecektir. Erdoğan’ın karşısındaki en güçlü sabit (laik-cumhuriyetçiler), CHP’de hapsolmuş; Atatürk tarafından kurulması ve Cumhuriyet’in yadigarı olması nedeniyle bu partinin varlığını müdafaayı gaye haline getirmişlerdir. CHP’nin, yalnızca ismi ve sembolleriyle bile, geniş kitleler üzerinde travmatik boyutlarda tarihî, kültürel çağrışımlar yarattığını kabul etmeye açık değillerdir. Bu, klasik Türk sağına oranla daha tutucu ve irrasyonel bir kavrayıştır; CHP’yi tarihteki yerine terk edip başka bir parti etrafında yapılacak bir örgütlenmenin, yalnızca bunun bile, ortaya çıkaracağı kimi olası imkanları tahayyül etmekten uzaktır.

AKP iktidarının karşısında yer alan başka toplumsal dinamikler, Erdoğan Otokrasisini kısa ve orta vadede zorlayabilecek durumda değildir. Kürt Hareketi, rejimi rahatsız etmenin ve bu ortada demokratik toplumsal muhalefete alan açmanın üst marjına çoktan dayanmıştır ve daha fazla rezerve sahip değildir. Sosyalist sol, soğuk savaş devrinin kalıplarını aşamayan zihniyeti ve yapılanmasıyla dropout (toplum dışı), “tarih öncesi” ve donanımsızdır.

Toplumların faşist şeflerden (Führer, Duce ve diğerleri) kurtulma süreçleri, bu toplumların potentik yoğunluğuna ve doğal olarak ilgili tarihi bağlama nazaran hal almaktadır. Almanya’da Hitler, ari ırk kuramına dayandırdığı übermench (üst insan) doktrinini 12 sene dizginsizce sürdürdükten sonra dramatik bir çöküşle bitirdi. İtiraz edilemez katılıktaki tükenişi, Alman toplumundaki güç istenci dileğinin iflasıyla sonuçlanmıştı. Bu, öylesine karşı konulamaz bir iflastı ki, bütün mağduriyet kodlamalarını geçersiz kılmış, rövanşist hissin tohumlarını kurutmuştu. Mussolini’nin 21 yıllık iktidarının çöküş noktası, II. Dünya Savaşı’nda halk takviyesini besbelli formda kaybetmesine yol açan politik tercihleri oldu; özellikle savaşa girmesi ve Almanya’ya şartsız angajmanı, İtalyan milliyetçiliğinin rüzgarını bilakis çevirdi. Lakin onun sonu, İtalya faşizminin Almanya’daki üzere marjinalize olmasına yetmedi. Nihayetinde ayaklarından asıldığında “Ebedi Roma İmparatorluğu” imgesi sönmüştü lakin çok sağ fanatizmi sonraki onyıllarda Berlusconi kılığında tekrar uç verecekti.

Bazen de diktatörler, dramatik bir çöküş noktasına uğramadan ancak toplumun narsisistik dileklerini uzunca bir müddet doyurma (ve faşizmin toplumsal bedellerini daha geniş bir vakit dilimine yayma) fırsatı bularak ömürlerinin sonuna kadar (yahut elden ayaktan kanıya kadar) iktidarda kalabildiler. Portekiz’de Salazar’ın yaklaşık 50, İspanya’da Franco’nun yaklaşık 30 sene süren rejimleri bu duruma örnektir.

Bu tarihi çağrışımların perspektifinden baktığımızda, Erdoğan Otokrasi’sinin dayanıklılık potansiyellerinin hem toplumsal iç dinamikler bakımından, hem de memleketler arası sistemin genel durumu açısından zayıf olmadığını görüyoruz. Almanya’nın güçlü entelektüel mirası, İtalya’nın rönesans geçmişi, Yunanistan’ın Hellenistik mazisi, bu toplumların demokratik -özgürlükçü hayat alanları oluşturmasına elverişliydi; ayrıyeten Avrupa’daki faşizmler, (İtalya’da emekçi grevleri ve partizan savaşı, Portekiz’de halk takviyesindeki subaylar hareketi-Karanfil İhtilali, Yunanistan’da kitlesel gençlik hareketlerinde somutlaşan) Sovyetler Birliği’nin de varolduğu bir dünya koşullarında, toplumsal muhalefet tarafından rahatsız edilebiliyordu. Buna karşılık Erdoğan Otokrasisinin karşısında güçlü bir toplumsal muhalefet olmadığı üzere, Türk toplumunun sosyokültürel kaynakları, yüzleşme pürüzünün prangasını kıracak faziletlere halihazırda sahip değildir. Almanya, İspanya, Osmanlı, İtalya, Rusya üzere dağılan imparatorluklar ortasında elindeki bakiyesi ile “muhteşem geçmişi” ortasındaki makas farkı en fazla olan milletin Türkler olması, onun potentik toplum özelliğini hala sürdürmesinin objektif sebeplerinden biridir. Hasebiyle döngünün ileriki etaplarında, rövanşizme dayalı fasit dairenin yerini (herhangi tipte) çoğulcu bir toplumsal mutabakata bırakması, uzun ve sancılı bir süreç olacaktır. Bu süreç, her halükarda iki biçimde olabilir: Ya dramatik bir çöküş noktasında Erdoğan faşizmi kendi kendini berhava etmekle sonuçlanan, itiraz edilemez katılıkta bir iflasa yol açar ve potentik toplumun narsisistik isteği o denli bir tükeniş anı bulur ki yüzleşmeyi kaçınılmazlaştıran yepisyeni bir “tabula rasa” imkanı doğuverir. Ya da tek sekmeden ibaret bir “moment de voir” (aydınlanma anı) olmadan, birkaç kuşak sürebilecek uzunluktaki bir toplumsal dünüşümle el ele demokratik ve özgürlükçü kıymetler birikirler; dinî ve ulusal kimliklerin fanatizmi çözülmeye uğrar; hasebiyle totalitarizmin ve faşizmin toplumsal tabanı daralır. Her iki ihtimalde de, Erdoğan iktidarını “önümüzdeki birinci seçimlerde” yenmeye kurallanmış romantik beklentileri dışladığımın farkındayım. Bana nazaran, bahsin karamsar yahut optimist olmakla ilgisi yoktur; elverişsiz şartlar altında, gerçekçi bir bakış açısına ve güçlü bir kondisyona sahip olup olmamakla ilgisi vardır.

---

[1] CHP’nin 1923-1950 ortasındaki 27 yıllık iktidarı bu durumun istisnası değildir, zira 1946’ya kadar zati tek partili seçim sistemi yürürlükteydi. Gerçekten 1950’den itibaren gerçekleşen 21 genel seçimin yalnızca 3’ünde (1961’de yüzde 36.7, 1973’te yüzde 33.3, 1977’de yüzde 41.4) CHP birinci parti olabilmiştir. Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu.
[2] “Muhafazakar-mukeddesatçılar” sözünü tereddütle kullandığımı belirtmek isterim. Genelleme yapabilmek için başvurmak zorunda olduğumuz kavramların”politik islamcılık”, “mukeddestaçılık”, “muhafazakarlık” üzere sözlerle sonlu olması (ama bunların da yanılgı hissesi taşıması) retorik açıdan zaafiyete yol açmaktadır. Bu nedenle “Türk toplum vasatı” sözüne de olabildiğince yer verme ihtiyacı duyuyorum.
[3] Oy oranlarıyla ilgili bütün istatistikler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Yüksek Seçim Kurulu (YSK) datalarına dayanmaktadır.
[4] Partilerin toplumsal sınıflara nazaran oy dağılımını görmek için bkz. Konda Araştırma Şirketi, Seçmen Kümeleri-Ekonomik Pozisyonuna Nazaran Seçmenler.
[5] Muhafazakar-mukeddesatçı blokun birden fazla partiye bölünmesi durumunda Erdoğan’ın zayıflayacağını ileri süren (aynı formda AKP’nin “kemik oy”unun % 25’in üstünde olmadığına inanan) tez aldatıcıdır. Bu yanılgının temelinde merkez sağda birden fazla partiyi temel sabit, Erdoğan’ı süreksiz sabit kabul eden varsayım yer almaktadır. Halbuki tarihî evrime baktığımızda, “merkez sağ” olarak tabir edilen kesimli temsiliyetin nispeten uzun sürmüş fakat nihayetinde askeri darbeler tarafından tetiklenmiş konjonktürel bir olgu olduğunu görebiliriz.
[6] MHP’nin başka ve sıradışı bir parti olarak zuhur etmesi, soğuk savaş konseptinin muhtaçlık duyduğu NATO güdümlü kontrgerilla modeliyle direkt ilgilidir.
[7] 10 Ekim 1965 genel seçimlerinde Türkiye İşçi Partisi (TİP), yüzde 3 oy oranıyla 15 vekil çıkarmış, sosyalist solun Türkiye tarihindeki tek ünlü seçim muvaffakiyetini kaydetmiştir. Sosyalist sol, Soğuk Savaş’tan sonra da yasaklara ve devlet baskısına maruz kalmaya devam etti; lakin bu durumdan bağımsız olarak da toplumsal bağları cılızdır. Amerikan ya da Avrupa tarzı burjuva liberal parti denemeleri ise iki argümanlı teşebbüse karşın hüsranla sonuçlanmıştır.
[8] İttihat ve Terakki takımlarının Cumhuriyetin kuruluş ve gelişim sürecindeki tesirini detaylarıyla inceleyen bir kaynak için bkz. Talat Paşa, Hans Lukas-Kieser, Bağlantı Yayınları
[9] Çağdaş antropolog Claude Levi- Strauss “öteki”yle yüzleşme sürecinde toplumların çoklukla iki temel stratejiye başvurduğunu ampirik bilgilerle saptamıştır. Birincisi, antropoemik (kusma, dışlama) eğilim stantlar; sürgün, toplama kampı ve soykırım üzere tecrit etme, ortadan kaldırma ögelerini içerir. İkincisi, antropofajik (yutma, sindirme) eğilim stantlar; asimilasyon, dejenerasyon üzere ehlileştirme ögelerini içerir. Birincisinde öteki yok edilir ve yabancıdan kurtulunur! İkincisinde ötekilik durumu yok edilir ve yabancı ‘yabancılığından’ kurtarılır! Bkz. Hüzünlü Dönenceler, Claude Levi Strauss, Yapı Kredi Yayınları.
[10] İttihat ve Terakki, İmparatorluğun Balkanlarda kaybedilmiş topraklarını Kafkasya’da telafi etme ihtirasına kapılmıştı. Kemalist Cumhuriyet, İslam coğrafyasından mümkün mertebe soyutlanmış ve yüzünü Batı’ya dönmüş bir ulus-devlet projesi için Ulusal Misak hudutlarıyla yetinmeyi tercih etmiş, Pantürkist – Panislamist düşleri gündeminden çıkarmıştı. AKP iktidarı ise, Türki Cumhuriyetlerle ve özellikle Azerbaycan’la (bir nebze de Kazakistan, Türkmenistan) geliştirmek istediği bağlantıları adeta Pantürkist bir hissiyatla tesis etmektedir. Mevcut milletlerarası jeopolitik, kuşku yok ki, bu hevesin bir realiteye dönüşmesine imkan tanımaz. Ayrıyeten Türki cumhuriyetlerle bağlar AKP’den evvel de vardı. Burada kıymetli olan, bir histir, İmparatorluk hissine yakın ve Cumhuriyet hissine uzak hissetme isteğinde cisimleşen “siyasal bilinçaltı”dır. Örneğin Türkiye ile Azerbaycan ortasındaki bağ, ikisi de “hanedanlık” belirtileri içeren idare modelleri nedeniyle de nostaljik bir prototipe denk düşer.
[11] Erdoğan’ın “partili cumhurbaşkanı” modelinde ısrar etmesini ve AKP başkanlığını bırakmamayı ziyadesiyle önemsemesini, partisinin (benzerini 2000’lerde Berlusconi İtalyası’nda gördüğümüz) bu işlevleriyle açıklayabiliriz. 10 milyondan fazla üyesi ve epey örgütlü yapısıyla AKP, “sivil” bir güvenlik sübabı olmanın ötesinde, “sosyal devlet”in sorumluluklarını gayrimeşru biçimde üstlenmiş bir aygıt durumundadır. Devletin bütçesinden kanunsuz formda aktarılan ve ayrıyeten ihaleler, borsa spekülasyonları, arazi paylaşımları, uyuşturucu ticareti, mafya sermayesi üzere yollarla biriktirilen varlıklar, AKP’de “paralel kasa”ya dönüşmektedir. Bu kasa, kuşkusuz doğal afetler ve ekonomik rahatsızlıklar esnasında geniş kitlelere açık tutulmaktadır. Genel olarak hükümetlerin düşmesine yol açan ekonomik krizlerin AKP iktidarını tersine ayakta tutmasının kayda bedel bir nedeni budur.
[12] Rusya birtakım açılardan özgün bir örnektir. Öncelikle Sovyetler Birliği, Çarlık Rusya devrinin sonları biraz küçülmüş olsa da, dünyanın en büyük topraklarına sahip olmaya devam etmiştir; öteki dağılan imparatorluklar kadar yaralayıcı bir trajedi duygusu yaşamamıştır. Ayrıca Sovyetler Birliği, ulusal kimlikler konusunda, kalıcı olamasa da, düzgünleştirici siyasetler deneyebilmiştir.
[13] Daha fazla bilgi için bkz. Recep Tayyip Erdoğan/ Bir Dönüşüm Öyküsü, Ruşen Çakır-Fehmi Çalmuk, Metis Yayınları.