Yüzyılın kaybı: Aşk

En son ne vakit bir şiiri alay ederek ya da utanarak değil de hakikaten içinizde bir yerlerde kimi modülleri tamamladığını hissederek okudunuz? Ne vakit bir sevgi sözcüğünü gerçek manasıyla hitabınıza kattınız? Ne vakit birinin görünüşünden evvel size nasıl hissettirdiğiyle ilgilendiniz? Verdiğiniz karşılıklardan hoşnut değilseniz tahminen de gaddarlaşmadınız, yalnızca topluca sürüklendiğimiz bir duygusal krizin ortasında (hepimiz gibi) rotasız kaldınız.

Psikoloji bilimini art bahçeleri yapmış “well-being influencerları” bize her şeyin kendi benliğimizle ilgili olduğunu anlatıp dururken, kaygımız her neyse çözümlemek konusunda yol kat etmeden geçirdiğimiz günleri hiçe sayar olduk. “Kendimizin daha yeterli bir versiyonu olmaya” kafayı takmış durumdayız. Görünüşümüzle yatıyor, kişiliğimizle kalkıyor, hislerimizle cebelleşip duruyoruz. “Ben” çağının başarılı üyeleri olarak devayı yogadan tarota, psikolojiden astrolojiye mümkün olan her yerde birebir anda arıyoruz. Mutsuzluğumuzu, öfkemizi, bıkkınlığımızı süslü raflara kaldırıyor, yerine uydurma bir güzelleşmeyi yerleştiriyoruz. Birden fazla vakit hissizleşmeyi, duyarsızlaşmayı, donuklaşmayı düzgünleşme zannediyoruz. Üstelik ne hikmetse fakat kişiselleştikçe iyileşebiliyoruz.

Oysa insan toplumla birlikte mana kazanır. Münasebetlerle büyür, tartışmalarla şekillenir, paylaşımlarla çoğalır. Kapitalizm, tabiatı gereği “durup ince şeyleri anlamamızı” istemez. Yavaşlamamızı, derin bağlar kurmamızı, anlamaya çalışmamızı tehlikeli bulur. Tüketimi kısıtlayabilecek hiçbir açığa fırsat vermez. Birinci bakışta zincir mağazalardan alışveriş yapmaktan ibaret sanılan bu gerçek, daha yakından bakıldığında, en özelimize, yani aşkımıza bile sirayet eder. Zira kapitalizm aşıkları değil, çiftleri sever.

Her şeyi yatırım olarak gördüğümüz bu dünyada artık hislerimiz de birer yatırımdır, hasebiyle karşılığını gereğince verimli bir halde alamayacağımızı öngördüğümüz her ilişkilenme de kayıptır. Hal bu türlü olunca, karşımızdaki kişiyi de bir meta olarak seçmemiz gerekir. Görsel olarak yakışacağımız, statü atlamamıza yardımcı olabilecek, ekonomik olarak bizi rahatlatacak ya da standartlara uygun bir gelecek sağlayabilecek her münasebet güzel bir yatırım olarak görülebilecekken; birebir şeylere gülmek, birlikte yeterli hissetmek ya da bazen sırf kalbinizin daha süratli atması büsbütün kıymetsiz kriterlerdir. Aşk modası geçmiş bir tariftir, duygusal yatırım sisteminde yeri yoktur.

İyi bir yatırım tavsiyesi olmaması yetmezmiş üzere aşk bir de emek gerektirir. Her şeyin kısa yolunun olduğu ve övüldüğü bir sistemin içinde büyük emekler harcamak enayilikten öteki bir şey değildir. Kısa bir fırsat maliyeti hesabıyla, sonucunda muhtemelen hüzün ve vakit kaybı olacak bu sürecin ziyanı, yararından çok daha fazla olacaktır. Gelinen noktada aşk artık hayalperest, bunak, saf romantiklerin peşinden koştuğu bir ideadan ibarettir. Geriye kalan akıllılar içinse iki yol vardır: Kendinize odaklanıp her vakit olmak istediğiniz o “kusursuz” beşere bir adım daha yaklaşmak için çabalarken oburuyla vakit kaybetmeyebilirsiniz ya da geleceğiniz için makul bir yatırım olarak görünen öteki yarınızı epeyce somut bir motivasyonla ararken sizin için yaratılan araçları kullanabilirsiniz.

Zamanınız her şeyden pahalı, birini tanımak ve anlamak için vakit harcamak yerine sağa sola kaydırmalı süratli uygulamaları deneyebilirsiniz mesela. Ya da birkaç minik estetik ameliyatla hedefinizdeki ülkü eşin dikkatini daha süratli çekebilirsiniz. Nereye gittiğinizle, ne yediğinizle, ne giydiğinizle herkesten çok ilgilenen toplumsal medyayı daha etkin kullanarak biriyle tanışma olasılığınızı artırabilirsiniz. Karşı cinsi daha güzel anlamak için yazılmış düpedüz cinsiyetçi çok satan kitaplardan biriyle bağlantıların tüm sırlarını çözebilirsiniz… Duygusal yatırımını en çok kâr edecek yerden yapmak isteyene araç çok. Pekala, ya öbürleri? Bir şiirden keyif almayı hâlâ umutsuzca özleyenler?

bell hooks, Hep Aşka Dair kitabında “Sevmekten vazgeçen ruhun yürümeyi göze aldığı çöller o denli engin ki meskene dönüş yolunu bir daha asla bulamayabiliriz,” diyor. Bizi her geçen gün sevmekten vazgeçirmeye çalışan, aşkın yerine hazzı koymayı salık veren bir dünyada aşka ulaşmak kolay değil elbette. Tüketmek yerine paylaşmayı seçmek, bir bağlantısı sıkılmadan sürdürebilmek, fırsatlar dünyasının içinde sadık kalabilmek adeta çevresel şartlara karşı direnmek demek manasına da geliyor. Bilhassa yeni jenerasyonda görülen sevmekten, daha doğrusu kendi benliğini rastgele bir dış faktörle böylesine iç içe algılamaktan kaygı hali, özünde kapitalizm tarafından pompalanan bireyciliğin ve tüketimin bir uzantısı. Tek bir beşere ağırlaşabilecek bir odağa sahip değiliz artık. Üstelik durup sevgiyi dinlediğimizde akıp gidecek vakti kaybetmekten, olumsuz hisler deneyimlemekten, emek göstermekten ya da bazen yalnızca sıkılmaktan korkuyoruz. Lakin bu endişeyi kabullenmek bir yana dursun, alaycılıkla maskelemekte ustalaşmış haldeyiz.

Olumsuz her şeyi halının altına süpürüp yalnızca uygun şeylerden bahsetmek üzerine kurulu zehirli optimistlik, tıpkı öfkeyi acizlikle ilişkilendirdiği üzere hüznü ya da sıkılmayı da uzak durulması gereken hisler kategorisine gönderiyor. Meğer sırf olumlu hislerden oluşan bir hayat tahayyülünün gündelik hayatta en ufak bir karşılığı yok. Kapitalizm, asıl şifalanmanın olumsuz hisleri bastırıp hissizleşince değil, tersine onları doğallaştırınca ve gerekli ölçüde yaşamaktan korkmayınca yararlı olacağını söylemiyor zira hem şifa satmaya devam etmek istiyor hem de öfkeli ya da üzgün insanların hesap sormasından çekiniyor. Kolektifleşmeye giden yolun çıkacağı meydanlardan o kadar korkuyor ki iki kişi olmayı bile samimiyetle onaylamıyor.

Bu şifa takıntısının bir örneği olarak kendimizi sevmeyi öğrenmeden kimseyi sevmeyi öğrenemeyeceğimiz fikri başta hayli manalı gelse de denklem bu kadar kolay değil aslında. Kendimizi sevmeyi hiçbir vakit tam manasıyla öğrenemeyecek olmamız yüksek bir olasılıkken (ve oldukça doğalken), bazen kendimizi sevmeye birilerini severken daha da yaklaşabileceğimiz ise pek de bahsedilmeyen bir seçenek. Aşkın bizi ne kadar fecî depresyonlara, yalnızlıklara ve aldatmalara sürükleyeceğini lisanımızdan eksik etmezken güzelleştirebileceğini, öğretebileceğini, tahminen de uzun vakittir hissetmediğimiz ölçüde keyifli edeceğini ise konuşmamayı seçiyoruz. Kendi ortamızda konuşmamak bir yana, bunları ne izlediğimiz sinemalarda ne dinlediğimiz müziklerde ne de okuduğumuz kitaplarda da kolay kolay göremiyoruz.

Sürekli tüketmeye, harcamaya, bitirmeye ve tekrar satın almaya odaklanmış bir toplumda çarkların dönmesi için durmaya vaktimiz yok. Sinemalardaki karikatürize edilmiş âşık olma sahnelerini hayal edin. Etraflarında yavaşlayan dünya, sabahın köründe gülümseyerek sokaklarda dans eden bir bayan ya da gördüğü her esnafa selam veren bir adam… Hele ki bir metropolde yaşıyorsanız müsabaka olasılığınızın imkansıza yakın olduğu bir manzara. Lakin bizi bu karikatürize edilmiş imgeye yabancılaştıran şey sandığımızın bilakis özünde duyulan hissin kendisi değil, sekansı.

Tüm bunlar elbette “dünyayı güzelliğin kurtaracağı ve her şeyin bir insanı sevmekle başlayacağı” yanılgısına düşmek manasına gelmiyor. Fakat yaşamayı uyumak ve uyanmaktan ibaret bir gündelik pratiğin ötesine taşımaya niyetliysek, buna en azından kendi hislerimizle barışarak başlayabiliriz. Süratle dönüp duran ve ona yetişmemizi öğütleyen dünyaya baş tutmaya her gereciyle farklı ayrı uğraşılmış, saatlerce pişmiş bir akşam yemeğinden keyif alarak ya da upuzun bir albümü baştan sona (introları dahil) dinleyerek başlayabiliriz. Kim bilir, tahminen bu yolun sonu bir insanı senelerce tıpkı heyecanla dinleyebilme yeteneğimizi geri kazanmamıza çıkar.