Eşitlik tutkusu

Modern toplumların paradoksu hepimizin malumu: Bir yandan şahsen temellerine yerleştirdikleri insanların eşitliği fikriyle kendilerini tanımlıyorlar; öte yandan üyeleri ortasında rekabeti teşvik etmek suretiyle kaynakların dağılımında eşitsizliğe yol açıyorlar. Toplumlarımız, bilfiil kendilerini oluşturan unsurun hilafına, eşitsizlik üretiyorlar. Bu paradoks günümüzde son derece özgül bir boyut kazanmıştır. Eşitlikçi hareket durmaksızın ilerleme kaydetmektedir ve demokratik hassasiyet bugün artık gittikçe daha ağır biçimde toplumsal cinsiyet, ırk ya da engellilik durumundan kaynaklanan haksızlıkları gidermeye vakfedilmektedir. Kuşkusuz daha katedilecek uzun bir yol var önümüzde, lakin bu yola girilmiştir. Ancak ekonomik eşitsizlikler alanında bu türlü bir durum kelam konusu değil. Bilakis bu eşitsizlikler, durmaksızın derinleşmekteler ve böylesi uçurumları kapatmak için yaygın bir istek olduğunu bugün için görebilmek son derece güç. Bu uyuşukluğu toplumsal riyakarlık ve yaygınlaşmış bir yazgısına razı olma hali lakin kısmen açıklayabilir. Eşitlik, bağlı olduğumuz ve meşruiyet algımızı büyük ölçüde belirleyen bir bedeldir. Daha adil bir toplumda yaşama isteğimizden feragat etmemiz gerekeceğini düşünmek için de hiçbir sebep yoktur.

Eşitlikçi fikir, ne taraftan gelirse gelsin, bu paradoksun pürüzüne takılmaktadır. Bu manisi aşmak için birtakım tekliflerde bulunur. Sözgelimi hayat seviyelerinde daha geniş bir türdeşlik eşitliğine (esenlik, kaynak ya da fırsat eşitliği, vb.) ulaşabilmek için öteki usuller tasavvur etmek; toplumsal hayatın önemli bir ıslahatının gerekliliğine ve yasallığına ikna etmek gayesiyle farklı eşitlik siyasetleri (kademeli vergi, özel mülkiyet, mütekabiliyet vb. hususlarında yenilenmiş tasavvurlar) geliştirmek. Bunlar, son derece sevindirici ve tartışmaya kıymet tekliflerdir. Kuşkusuz ki kimileri başkalarından daha ikna edici ya da çağdaş dünyaya daha uygun görünebilir. Ancak bu yeni normatif yapılandırmalar kendi başlarına eşitlikçi uyuşukluğa merhem olmayı argüman edemezler. Bu türlü bir savda bulunabilmek için, kelam konusu uyuşukluğun toplumların kendilerine ilişkin bir karardan kaynaklanmadığını, toplumların daha çok eşitsizliğin büyüklüğünden bihaber olduğunu ya da eşitsizlikleri haklı göstermeye çalışan bir ideoloji tarafından körleştirildiklerini varsaymak zorundadırlar. Bir öbür sözle, çağdaşlığın karakteristiği olan eşitlikçi umudun, varoluşun maddi şartlarına tam manasıyla ve sıkı sıkıya bağlanabilmesi için, cehalet perdesinin kaldırılmasının kâfi olacağını farz etmek zorundadırlar. Lakin doğrulanmayı bekleyen rasyonalist bir varsayımdır bu.

Tüm aksiyonlarımız, soğukkanlılıkla ve şuurlu olarak yaptığımız rasyonel seçimlere dayanmaz. Büsbütün şuurunda olduğumuzda dahi, kendi çıkarımızın aleyhine olacak davranışlar benimseyebiliyoruz. Üstelik mükemmelen rasyonel (beklentilerimize hizmet etmeye elverişli, duruma uygun) birtakım seçimlerimiz de ölçüp biçmeye değil, aklımızdan çok hassasiyetimizden kaynaklanan çok daha derin motivasyonlarımıza dayanabilir. Hedeflerimize ulaşma yollarına birden fazla vakit soğukkanlılıkla karar verdiğimiz için değil, hislerimiz tarafından sevk edildiğimiz için muhakkak davranışlarda bulunuruz. Ferdi varoluşumuzu sürdürmeye yönelik kararlarımız için geçerli bu durum, lakin toplumsal hayat için dahi ziyadesiyle geçerli. Birçok irrasyonel kolektif seçim, bilgi eksikliğiyle açıklanamaz mesela. Güya şuurlar aydınlatıldığı takdirde mükemmelen dengeli hale gelirlermiş ve en güzel seçenek konusunda birbirleriyle anlaşırlarmış üzere düşünmek beyhudedir.

Kaynak eşitliğinin toplumsal varoluşumuz için en doğrusu ve en uygunu olduğuna inandığımızda hiç çekinmeden bu eşitliği isteyeceğimizi düşünmek, motivasyonlarımızın karmaşıklığını azımsamak demek olur. Eşitlikçi bir politikayı baştan tekrar yapılandırmaya girişmeden önce, birtakım temel soruların sorulması icap etmektedir. Nasıl bir eşitlik isteğimiz var? Kaynakların ve malların eşitlenmesini isterken, aslında ne istiyoruz? Gelirlerin ve malların bölüşümündeki farklılıkları reddettiğimizde, bunu neden yapıyoruz? Bu, uygunca düşünülüp taşınılmış bir seçim midir yoksa hislerimiz tarafından (da) mı buna sevk ediliriz? Eşitlik dileği, eşitliğe duyulan tutku’dan öbür bir şey olabilir mi?

Eğer durum böyleyse, şayet hassasiyetimize işlemiş olanın dışında aktif bir eşitlikçilik yoksa, o vakit vaktimizin paradoksunu tekrar formüle etmek zorundayız. Çağdaşların eşitlik tutkusu kaybolmamış, sadece toplumsal hayattan doğan ve bizde karmaşık bir ruhsal süreç oluşturan hislerimiz altüst edilmiştir, demeliyiz. Kuşkusuz ki siyasi, yasal ve toplumsal eşitsizlikleri kavrama üslubumuz ile ekonomik eşitsizlikleri manaya biçimimiz ortasındaki farkı açıklayabilir bu. Birincilere karşı savaşıyoruz, zira bunların birer tezahürü oldukları ayrımcılıklara karşı haklı bir öfke duyuyoruz. Oy hakkı ihlallerine ya da kayırmacılığa yahut toplumsal devingenliğin önüne konan resmi ya da örtük bariyerlere isyan ediyoruz. Bu minvalde bayanlara, azınlıklara ya da engellilere reva görülen farklı muamelelere karşı da gittikçe daha çok uğraş veriyoruz. Lakin servetlerdeki farklılık, ayrımcılık üzere görünmüyor bize. Bu noktada eşitlikçi dava, birebir mahiyete sahip değil –halbuki bu nevi eşitsizlikler şu yahut bu formda giderilmediği takdirde siyasi, yasal ve toplumsal eşitlik olamaz. Zenginler ve fakirler tıpkı haklara sahip olsalar da bir toplum bünyesinde ne birebir ehemmiyete ne de tıpkı nüfuza sahiptirler ve bu fark, tıpkı muameleyi görmelerini engelleyebilir.

Kaynaklar ortasında durmaksızın derinleşen uçurum karşısındaki uyuşukluk, bu biçimde açıklanabilir. Benim bu kitapta tez etmek istediğim varsayım da budur: Ülkelerin içindeki ekonomik eşitsizlikler,[i] eşitlikçiliğin zayıflamasından kaynaklanmamaktadır.[ii] Yani güya gönüllerde bir eşitsizlik tercihi taht kurmuş üzere, artık güçlü eşitlikçi ideolojilere kapılmadığımızdan pes etmişiz de sadece amour-propre’un, bencil özsevginin bireyci tatminlerine boyun eğmişiz üzere düşünmek yanlış olur. Eşitlikle ruhsal bağlantı çok daha karmaşıktır. Rekabetçi bir toplumun bağrında, kibirden ötürü güç istiyoruz, fakat bu tıpkı vakitte aşikâr bir eşitlik talebini de besliyor; lakin bu talebi, rastgele bir adalet talebiyle bağlantısı olmayan tamahkar dileklere çarçabuk indirgediğimizden pek fark etmiyoruz. Eşitsizlikler özgül bağlantı kiplerini belirlemekte ve çeşitli tutkular üretmektedir. Bunların her birinin özgüllüğünü anlamak zorundayız. Kelam konusu bağlantılar ve tutkular temelinde sınırsız bir eşitlik dileğinin tabiri değildir. Çünkü aksi takdirde lakin herkesin fakir olmasıyla tatmin bulabilirdi bu tutkular. Ağır hisler halinde tabir edilen eşitlik talebi sıklıkla bulanıktır ve bazen sıkıntı deşifre edilir. Fakat temelde, gelirler ve kaynaklar ortasındaki farkların müşterek bir dünyanın temsilini imkansız kılmadığı bir toplumda yaşama isteğinden ibarettir. Maddi kaynakların eşitlenmesi talebi, bu manada, çağdaş birey toplumundan beklenen, herkesin tanınması talebi olarak anlaşılmalıdır.

Eşitlikçi tutkularımız çıkarsız değildir, fakat kişilerarası kıyaslamaların toplumsal mantığı dahilinde şahsen dışlanmama dileğinden doğarlar. İşbirliğinin meyvelerinin eşitlenmesi konusunda belirli ölçüde iyicil bir diğerkamlık ya da fazladan bir cömertlik olduğunu hatırlatmaya gerek yoktur sanırım. Bir durumu tarafsız bir izleyici olarak dışarıdan bakıp meşruiyetini kıymetlendirmekten çok, o durumun tam manasıyla içine girdiğimizde, çok daha ağır motivasyonlar hissederiz. Eşitlikçi tutkuların diğer yer ve vakitlerde öbür temelleri olmuştur. Sözgelimi yeni kurulan yahut ütopik toplumlardaki topluluk tutkusundan ya da maziyi büsbütün silip sınıf farklarını yok etmeyi arzulayan devrimci tutkudan bahsedebiliriz. Eşitsiz toplumlarımızda tutkuların saikleri birebir yapılandırmaya sahip değildir. Bunların dinamiğini anlayabilmek için, çağdaş duyarlılıklarımızın mahiyetini ve biçimlerini kavramamız gerek. Motivasyonları irdelemek, bedelleri sorgulamak, kanaatleri tartmak ve bizi oluşturan hisleri deşifre etmek zorundayız.

Tutkuları kavramak zordur. Özellikle kolektif tutkular, adamakıllı çetrefil bir mevzudur. Mahiyetlerini tarihi şartlardan, toplumsal yapılandırmalardan ve kültürel özgüllüklerden alırlar. Eşitlikçi motivasyonlarımızı ve paradokslarını anlamak için, türlü kaynakları irdelemek ve çoklu bilgilere başvurmak gerekmektedir: (antik, çağdaş ve çağdaş) felsefi kuramlar, iktisat tarihi incelemeleri, etnografya araştırmaları, ruhsal tecrübeler – fakat tıpkı vakitte hislerimizi ve onları hissettiğimiz durumları betimleyen edebi anlatılar da olmalıdır. Ben burada bu türlü bir tefekkür öneriyorum.

*Bu yazı, Florent Guénard’ın Eşitlik Tutkusu isimli kitabından seçilmiş bir modüldür. Zehra Cunillera’nın çevirisiyle Metis Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.

[i] Toplumların bünyesindeki bireyler ve kümeler ortasındaki eşitsizliklerden bahsediyorum sırf. Çünkü varlıklı ülkelerle yoksul ülkeler ortasındaki eşitsizlikler, eşitlikçi tutkuların mahiyeti üzerine antropolojik bir tefekküre yedirilemeyecek kadar engin bir husus.
[ii] Burada “eşitlikçilik” tabirini, teknik manada (eşitlik savunması ya da arayışı olarak) kullanıyorum. Bu tabirin Fransızcada genelde taşıdığı pejoratif çağrışımları bir yana bırakıyorum. Tıpkı biçimde, sıklıkla olumsuz manada kullanılan “dengeleme, tesviye” (nivellement) tabirini de sadece teknik manada kullanıyorum.